تکنوبتی ماندن مدارس روی لبه تیغ/ آموزش و پرورش میتواند مهر را بدون بازگشت شیفت عصر مدیریت کند؟
به گزارش خبرنگار آنا، هر سال با نزدیک شدن به مهرماه، ثبتنام دانشآموزان و تکمیل ظرفیت مدارس، یک پرسش قدیمی دوباره مطرح میشود؛ آیا مدارس بار دیگر به سمت فعالیت در دو شیفت صبح و عصر خواهند رفت یا آموزش و پرورش میتواند با حفظ ساختار تکنوبتی، پاسخگوی همه دانشآموزان باشد؟
مدارس دونوبته سالها بخشی از نظام آموزشی کشور بودند؛ راهکاری که برای جبران کمبود فضای آموزشی و افزایش تعداد دانشآموزان به کار گرفته میشد. در آن سالها بسیاری از دانشآموزان یا صبح و یا عصر به مدرسه میرفتند و این شیوه اگرچه مشکل کمبود کلاس درس را تا حدی برطرف میکرد، اما همواره با انتقادهایی درباره کاهش کیفیت آموزش، کوتاه شدن زمان یادگیری، محدود شدن فعالیتهای پرورشی و خستگی دانشآموزان همراه بود.
در سالهای اخیر، وزارت آموزش و پرورش تلاش کرده است با توسعه فضاهای آموزشی و ساخت مدارس جدید، تعداد مدارس دونوبته را کاهش دهد و حتی در برخی مقاطع این موضوع را به عنوان یکی از شاخصهای ارتقای کیفیت نظام آموزشی معرفی کرده است. با این حال، افزایش جمعیت دانشآموزی در برخی مناطق، مهاجرتهای درونشهری، توسعه شهرهای جدید و همچنین کمبود نیروی انسانی موجب شده است این نگرانی همچنان وجود داشته باشد که برخی مدارس ناچار به فعالیت در دو نوبت شوند.
امسال نیز همزمان با آغاز ثبتنام دانشآموزان، گزارشهایی از برخی مناطق کشور درباره تکمیل ظرفیت مدارس و نگرانی خانوادهها از کمبود فضای آموزشی منتشر شد؛ موضوعی که بار دیگر بحث بازگشت مدارس دونوبته را بر سر زبانها انداخت.
در همین رابطه، رضا روستایی، مدیرکل ارزیابی عملکرد و پاسخگویی به شکایات وزارت آموزش و پرورش، در گفتوگو با خبرنگار آنا تأکید میکند: سیاست وزارتخانه تغییری نکرده و همچنان بر تکنوبتی بودن مدارس استوار است.
به گفته وی، آموزش و پرورش از یک سو وظیفه دارد هیچ دانشآموزی را از تحصیل بازنگذارد و همه متقاضیان را ثبتنام کند و از سوی دیگر مکلف است شاخصهای برنامه هفتم توسعه را نیز رعایت کند؛ شاخصهایی که بر اساس آن، تراکم کلاسهای درس نباید از ۳۵ دانشآموز بیشتر شود.
همین الزام قانونی، مدیریت ثبتنامها را به یکی از پیچیدهترین مأموریتهای آموزش و پرورش تبدیل کرده است؛ زیرا هرگونه افزایش ظرفیت مدارس باید به گونهای باشد که هم همه دانشآموزان امکان تحصیل داشته باشند و هم کیفیت آموزش قربانی افزایش تعداد دانشآموزان در کلاسها نشود.
روستایی با اشاره به اینکه در پایههای ورودی مانند پایه هفتم مشکل چندانی وجود ندارد، از چالش متفاوتی در میانپایهها سخن میگوید؛ جایی که کمبود معلم، برنامهریزی برای ساماندهی کلاسها را دشوارتر کرده است.
به گفته وی، وزارت آموزش و پرورش برای مدیریت این شرایط، اختیار لازم را به ادارات آموزش و پرورش مناطق داده است تا در صورت وجود تقاضا و با رعایت استانداردهای آموزشی، ظرفیت مدارس را افزایش دهند؛ اقدامی که میتواند بدون تغییر ساختار مدارس، بخشی از مشکلات ثبتنام را برطرف کند.
با این حال، مدیرکل ارزیابی عملکرد وزارت آموزش و پرورش تأکید میکند: دونوبتی کردن مدارس اگرچه سادهترین و سریعترین راه افزایش ظرفیت محسوب میشود، اما این راهکار کیفیت آموزش را کاهش میدهد و به همین دلیل اولویت وزارتخانه جلوگیری از حرکت مدارس به سمت فعالیت در دو شیفت است.
این تأکید در حالی مطرح میشود که بسیاری از کارشناسان آموزشی نیز معتقدند فعالیت مدارس در دو نوبت، تنها یک جابهجایی ساعت حضور دانشآموزان نیست، بلکه بر تمام ابعاد فرآیند تعلیم و تربیت تأثیر میگذارد.
در مدارس دونوبته، زمان حضور دانشآموزان در مدرسه کاهش پیدا میکند، فرصت اجرای برنامههای فرهنگی، ورزشی و مهارتی محدود میشود، مدیران مدارس زمان کمتری برای برنامهریزی آموزشی دارند و معلمان نیز با فشردگی بیشتری کلاسهای خود را برگزار میکنند.
از سوی دیگر، فعالیت شیفت عصر همواره با مشکلاتی مانند کاهش تمرکز دانشآموزان، دشواری رفتوآمد، بهویژه در فصل زمستان، و کاهش مشارکت دانشآموزان در برنامههای فوقبرنامه همراه بوده است؛ موضوعاتی که باعث شده بسیاری از متخصصان تعلیم و تربیت، مدارس تکنوبتی را یکی از مؤلفههای ارتقای کیفیت آموزشی بدانند.
اما در سوی دیگر ماجرا، آموزش و پرورش با واقعیتی انکارناپذیر روبهرو است؛ هیچ دانشآموزی نباید پشت درِ مدرسه بماند و همه متقاضیان باید امکان ثبتنام داشته باشند. همین مسئله گاهی مدیران مناطق را میان دو انتخاب دشوار قرار میدهد؛ یا تراکم کلاسها را افزایش دهند، یا مدرسهای را دوشیفته کنند، یا با استفاده از ظرفیت مدارس اطراف، توزیع دانشآموزان را مدیریت کنند.
در چنین شرایطی، انتخاب هر راهکار، پیامدهای خاص خود را خواهد داشت و به همین دلیل مدیریت ثبتنام دانشآموزان امسال بیش از هر زمان دیگری به ایجاد تعادل میان «ظرفیت»، «کیفیت» و «عدالت آموزشی» وابسته است.
مدرسه دونوبته؛ راهکاری موقت یا عقبگرد در کیفیت آموزش؟
اگرچه بسیاری از کارشناسان بر این باورند که فعالیت مدارس در دو نوبت، راهکاری موقتی برای عبور از بحران کمبود فضاست، اما تجربه سالهای گذشته نشان داده است که استمرار این شیوه میتواند آثار بلندمدتی بر کیفیت نظام آموزشی بر جای بگذارد.
در مدارس دونوبته، زمان آموزش عملاً فشردهتر میشود و مدیران مدارس ناچارند برنامههای آموزشی، پرورشی، ورزشی و فرهنگی را در زمان کوتاهتری اجرا کنند. در چنین شرایطی، فعالیتهایی که نقش مهمی در تربیت اجتماعی، مهارتآموزی و رشد شخصیت دانشآموزان دارند، معمولاً نخستین بخشهایی هستند که تحت تأثیر کمبود زمان قرار میگیرند.
از سوی دیگر، بسیاری از معلمان نیز معتقدند برگزاری کلاسهای درس در دو نوبت، فشار کاری آنان را افزایش میدهد. جابهجایی سریع بین دو شیفت، فرصت برنامهریزی آموزشی، رفع اشکال دانشآموزان و حتی تعامل مؤثر با اولیا را کاهش میدهد؛ موضوعی که در نهایت میتواند کیفیت فرآیند یاددهی و یادگیری را تحت تأثیر قرار دهد.
کارشناسان حوزه تعلیم و تربیت همچنین بر این باورند که مدارس تکنوبتی فرصت بیشتری برای اجرای فعالیتهای مکمل آموزشی مانند آزمایشگاه، کارگاه، کتابخانه، مشاوره، کلاسهای جبرانی و برنامههای فرهنگی دارند؛ فعالیتهایی که در نظام آموزشی جدید، بخش جداییناپذیر فرآیند تعلیم و تربیت محسوب میشوند.
به همین دلیل است که در اسناد بالادستی آموزش و پرورش نیز توسعه مدارس تکنوبتی به عنوان یکی از شاخصهای ارتقای کیفیت آموزشی مورد توجه قرار گرفته است.
سه چالش همزمان آموزش و پرورش برای آغاز مهر
اگرچه مسئولان وزارت آموزش و پرورش بر حفظ مدارس در وضعیت تکنوبتی تأکید دارند، اما تحقق این هدف به سادگی امکانپذیر نیست؛ چراکه این وزارتخانه همزمان با سه چالش مهم مواجه است.
نخستین چالش، افزایش تقاضای ثبتنام در برخی مناطق است. رشد جمعیت، توسعه شهرهای جدید و مهاجرت خانوادهها به برخی نقاط، موجب شده است ظرفیت تعدادی از مدارس زودتر از موعد تکمیل شود.
چالش دوم، کمبود نیروی انسانی است؛ موضوعی که رضا روستایی به آن اشاره میکند. به گفته وی، در پایههای ورودی مشکل جدی وجود ندارد، اما در میانپایهها به دلیل کمبود معلم، مدیریت کلاسها دشوارتر است.
همین مسئله موجب شده است ادارات آموزش و پرورش مناطق، با توجه به شرایط هر منطقه، راهکارهای مختلفی را برای ساماندهی دانشآموزان در دستور کار قرار دهند.
چالش سوم نیز الزام قانونی برای رعایت سقف تراکم کلاسهاست. بر اساس برنامه هفتم توسعه، تعداد دانشآموزان هر کلاس نباید از ۳۵ نفر فراتر برود؛ شاخصی که از نگاه کارشناسان، یکی از مهمترین مؤلفههای ارتقای کیفیت آموزشی محسوب میشود.
این سه چالش در کنار یکدیگر، برنامهریزی برای آغاز سال تحصیلی را پیچیدهتر از سالهای گذشته کرده است.
راهکاری که وزارتخانه انتخاب کرده است
به جای آنکه مدارس به سمت دوشیفته شدن حرکت کنند، آموزش و پرورش تلاش کرده است از ظرفیتهای موجود استفاده کند.
رضا روستایی توضیح میدهد: به ادارات آموزش و پرورش مناطق اختیار داده شده است تا در صورت وجود تقاضا، ظرفیت مدارس را با رعایت استانداردهای لازم افزایش دهند.
به گفته وی، سیاست قطعی وزارتخانه، حفظ مدارس در حالت تکنوبتی است و اگرچه دونوبتی کردن مدارس راحتترین راه برای افزایش ظرفیت محسوب میشود، اما این اقدام کیفیت آموزشی را کاهش میدهد و به همین دلیل، اولویت وزارتخانه جلوگیری از اجرای آن است.
این اظهارات نشان میدهد وزارت آموزش و پرورش تلاش میکند میان پاسخگویی به نیاز خانوادهها و حفظ استانداردهای آموزشی، تعادل برقرار کند؛ تعادلی که دستیابی به آن نیازمند مدیریت دقیق ظرفیت مدارس در سراسر کشور است.
آیا موج خروج از مدارس غیردولتی آغاز شده است؟
همزمان با آغاز ثبتنامها، در فضای مجازی و برخی رسانهها گزارشهایی درباره افزایش تمایل خانوادهها برای انتقال فرزندان خود از مدارس غیردولتی به مدارس دولتی منتشر شد؛ موضوعی که در صورت فراگیر شدن، میتواند فشار مضاعفی بر ظرفیت مدارس دولتی وارد کند.
با این حال، مدیرکل ارزیابی عملکرد و پاسخگویی به شکایات وزارت آموزش و پرورش معتقد است: هنوز نمیتوان درباره وقوع چنین پدیدهای با قطعیت سخن گفت.
روستایی میگوید: این موضوع فعلاً در حد بازخوردهای رسانهای و فضای مجازی است و هنوز به آمار و ارقام رسمی تبدیل نشده است. با این وجود، وزارت آموزش و پرورش این روند را به صورت مستمر رصد میکند و اگر میزان این تقاضا از حد مشخصی فراتر رود، برای مدیریت شرایط، راهکارهای جایگزین در نظر گرفته خواهد شد.
اظهارات وی نشان میدهد: مسئولان آموزش و پرورش علاوه بر مدیریت ظرفیت فعلی مدارس، سناریوهای احتمالی افزایش تقاضا برای مدارس دولتی را نیز مدنظر قرار دادهاند.
ثبتنام نباید به محلی برای دریافت وجه تبدیل شود
یکی دیگر از موضوعاتی که همزمان با ثبتنام دانشآموزان مورد توجه وزارت آموزش و پرورش قرار گرفته، جلوگیری از دریافت هرگونه وجه غیرقانونی از خانوادههاست.
رضا روستایی تأکید میکند: در مدارس غیردولتی، دریافت هرگونه وجه خارج از شهریه مصوب، غیرقانونی است و تا زمان اعلام شهریه جدید نیز مدارس تنها مجازند شهریه سال گذشته را به صورت علیالحساب دریافت کنند.
وی همچنین درباره مدارس دولتی نیز تصریح میکند: دریافت هرگونه وجه هنگام ثبتنام ممنوع است و کمکهای مردمی تنها پس از آغاز سال تحصیلی، تشکیل انجمن اولیا و مربیان و با رضایت خانوادهها امکانپذیر خواهد بود.
به گفته وی، خانوادهها در صورت مشاهده هرگونه تخلف در فرآیند ثبتنام میتوانند موضوع را از طریق سامانه شکایات وزارت آموزش و پرورش یا ادارات ارزیابی عملکرد مناطق پیگیری کنند.
جمعبندی؛ کیفیت یا ظرفیت؟
اگرچه دونوبتی شدن مدارس میتواند در کوتاهترین زمان ممکن مشکل کمبود ظرفیت را برطرف کند، اما تجربه نظام آموزشی نشان داده است که این راهکار، هزینهای سنگین برای کیفیت آموزش به همراه دارد. از همین رو، وزارت آموزش و پرورش تلاش کرده است با افزایش بهرهوری از ظرفیت موجود، ساماندهی ثبتنامها، مدیریت توزیع دانشآموزان و رعایت سقف تراکم کلاسها، از بازگشت گسترده مدارس به شیفت عصر جلوگیری کند.
با این حال، موفقیت این سیاست به عوامل متعددی از جمله تأمین نیروی انسانی، توسعه فضاهای آموزشی، مدیریت صحیح ثبتنامها و همراهی خانوادهها بستگی دارد. اگر هر یک از این حلقهها با مشکل مواجه شود، ممکن است سادهترین راه یعنی بازگشت مدارس دونوبته دوباره روی میز تصمیمگیران قرار گیرد؛ راهکاری که اگرچه بحران امروز را مدیریت میکند، اما میتواند کیفیت آموزش نسل آینده را با چالشهای جدی مواجه سازد.
انتهای پیام/