تعزیه؛ نمایشی که قرنهاست در کوچههای ایران نفس میکشد/از تکیه دولت تا میدان روستاها؛ تعزیه در کدام شهرهای ایران هنوز زنده است؟
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، تعزیه صرفاً یک مراسم مذهبی نیست؛ ترکیبی از نمایش، موسیقی، ادبیات، روایت و باورهای مردمی است که در طول زمان به یکی از مهمترین جلوههای فرهنگ عاشورایی ایران تبدیل شده است.
تعزیه چگونه شکل گرفت؟
اگرچه ریشههای سوگواری برای امام حسین (ع) به قرون نخستین اسلامی بازمیگردد، اما شکل نمایشی و سازمانیافته تعزیه از دوره صفویه به بعد گسترش یافت و در عصر قاجار به اوج رسید. ساخت تکیه دولت در تهران و حمایت دربار قاجار از شبیهخوانی، باعث شد تعزیه از یک آیین محلی به یک هنر فراگیر ملی تبدیل شود. پژوهشگران معتقدند دوره قاجار را باید عصر طلایی تعزیه در ایران دانست.
در تعزیه، شخصیتهای واقعه کربلا توسط شبیهخوانان اجرا میشوند. اولیاخوانها با آواهای خوش و دستگاههای موسیقی ایرانی سخن میگویند و اشقیاخوانها با لحنی متفاوت نقش مخالفان را بر عهده دارند. همین ویژگی، تعزیه را به یکی از منحصربهفردترین گونههای نمایش مذهبی در جهان تبدیل کرده است.
خاستگاههای تاریخی تعزیه در ایران کجاست؟
هرچند تعزیه تقریباً در سراسر ایران رواج داشته، اما برخی مناطق از گذشته به عنوان مراکز اصلی این هنر شناخته شدهاند.
تفرش؛ شهری که خود را پایتخت تعزیه میداند
بسیاری از پژوهشگران و فعالان این حوزه، شهرستان تفرش در استان مرکزی را یکی از مهمترین خاستگاههای تعزیه ایران میدانند. نسلهای متوالی شبیهخوانان در این منطقه پرورش یافتهاند و هنوز هم تعزیه بخشی از هویت فرهنگی مردم این شهرستان محسوب میشود. در سالهای اخیر نیز مسئولان فرهنگی استان مرکزی از تفرش به عنوان «قطب تعزیه ایران» نام بردهاند.
کاشان؛ سرزمین نسخههای کهن تعزیه
نام کاشان با تعزیه گره خورده است. بسیاری از مشهورترین تعزیهسرایان و شبیهگردانان دوره قاجار از این منطقه برخاستهاند. روستاهایی مانند نشلج، نوشآباد، ابوزیدآباد و محمدآباد هنوز از مراکز مهم اجرای تعزیه سنتی هستند. برخی نسخههای تعزیه در این منطقه قدمتی چندصدساله دارند و با کمترین تغییر تا امروز اجرا میشوند.
تهران؛ از تکیه دولت تا اجراهای معاصر
تهران در دوران ناصرالدینشاه به مرکز رسمی تعزیه کشور تبدیل شد. تکیه دولت، بزرگترین محل اجرای تعزیه در ایران بود و تعزیهخوانان برجسته از شهرهای مختلف برای اجرا به پایتخت دعوت میشدند. هرچند آن شکوه تاریخی دیگر وجود ندارد، اما تهران همچنان یکی از مراکز مهم اجرای تعزیه در ماه محرم است.
امروز تعزیه در کدام استانها پررونقتر است؟
اصفهان؛ شاید پرتعزیهترین استان کشور
اصفهان را بسیاری از فعالان این عرصه مهمترین پایگاه معاصر تعزیه میدانند. آمارهای انجمنهای تعزیه نشان میدهد صدها گروه فعال در شهرها و روستاهای این استان فعالیت میکنند و اجرای تعزیه در بسیاری از مناطق آن به صورت مستمر جریان دارد. برخی کارشناسان حتی معتقدند حجم اجراهای تعزیه در اصفهان با مجموع بسیاری از استانهای کشور برابری میکند.
استان مرکزی
شهرهای تفرش، فراهان، آشتیان و برخی روستاهای اطراف همچنان از مهمترین مراکز شبیهخوانی کشور هستند. بسیاری از تعزیهخوانان شناختهشده ایران ریشه در این منطقه دارند.
قم و روستاهای پیرامونی
قم به دلیل جایگاه مذهبی خود همواره یکی از مراکز مهم تعزیه بوده است. در بسیاری از روستاها و بخشهای اطراف قم، مجالس تعزیه هنوز به شیوه سنتی برگزار میشود.
قزوین
قزوین از استانهایی است که سابقه طولانی در تعزیه دارد. بسیاری از تکایا و حسینیههای قدیمی این استان هنوز میزبان اجرای مجالس مختلف شبیهخوانی هستند و تعزیه بخشی از هویت فرهنگی محرم در این منطقه محسوب میشود.
سمنان، مازندران، گیلان و خراسان
در بخشهایی از این استانها نیز تعزیه همچنان حضوری پررنگ دارد. روستاهای بسیاری در این مناطق هر ساله مجالس سنتی خود را بدون وقفه برگزار میکنند و برخی نسخههای محلی تعزیه در آنها حفظ شده است.
چرا تعزیه هنوز زنده مانده است؟
راز ماندگاری تعزیه را باید در پیوند عمیق آن با زندگی مردم جستوجو کرد. برخلاف بسیاری از گونههای نمایشی که به سالنها محدود شدهاند، تعزیه همچنان در میدانها، حسینیهها، تکیهها و حتی کوچههای روستاها اجرا میشود. بازیگران آن اغلب از میان مردم هستند و تماشاگران نیز خود را بخشی از روایت میدانند.
تعزیه در ایران تنها یک نمایش نیست؛ حافظه جمعی چندصدساله مردمی است که واقعه عاشورا را هر سال دوباره زندگی میکنند.
از تفرش و کاشان تا اصفهان و قزوین، تعزیه همچنان یکی از زندهترین جلوههای فرهنگ عاشورایی ایران است. اگر روزگاری تکیه دولت نماد شکوه این هنر بود، امروز صدها حسینیه، میدان و تکیه در شهرها و روستاهای کشور، این میراث کهن را زنده نگه داشتهاند.
بسیاری از پژوهشگران امروز معتقدند اگر بخواهیم «جغرافیای تعزیه» را رتبهبندی کنیم، استانهای اصفهان، مرکزی، قم، قزوین، تهران، سمنان، مازندران و بخشهایی از خراسان رضوی و فارس در ردههای اول قرار میگیرند و لزوماً نمیتوان فقط تفرش را «پایتخت قطعی تعزیه» نامید؛ این بیشتر یک عنوان فرهنگی محلی است تا یک اجماع دانشگاهی.
انتهای پیام/