آیا رادارها می‌توانند ابرها را جابه‌جا کنند

به گزارش خبرگزاری آنا؛ این نشست، نخستین جلسه از سلسله نشست‌های ۲۰گانه کرسی‌های نقد و مناظره علمی تخصصی بود که در معاونت علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد در حال برگزاری است.

در این نشست، دکتر علیرضا استعلاجی، دکتر سیدعلی‌الحسینی المدرسی، دکتر آزاده اربابی سبزواری و دکتر صدرالدین متولی از منظر جغرافیا، اقلیم‌شناسی، سنجش از دور و محیط‌زیست به بررسی ادعا‌ها و چالش‌های مطرح در حوزه بارش، تغییر اقلیم و پیامد‌های مداخلات انسانی در سامانه‌های طبیعی پرداختند.

دکتر علیرضا استعلاجی، مدیر نشست در آغاز، با اشاره به رویکرد سیستمی دانش جغرافیا گفت: در جغرافیا هیچ پدیده‌ای به صورت منفرد بررسی نمی‌شود و تمامی عوامل محیطی، انسانی، فناورانه و اکولوژیکی در ارتباط با یکدیگر مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. وی افزود: یکی از پرسش‌های مهمی که به تازگی و به‌ویژه در روز‌های اخیر در فضای عمومی مطرح شده، موضوع تأثیر سامانه‌های راداری، امواج الکترومغناطیسی و فناوری‌های نوین بر حرکت ابر‌ها و الگو‌های بارش است؛ موضوعی که نیازمند بررسی علمی و تخصصی است.

علیرضا استعلاجی

وی ادامه داد: بر اساس بررسی‌های اولیه، امکان اثرگذاری در مقیاس خُرداقلیم (ریز اقلیم، میکرو اقلیم Microclimate) مطرح شده است؛ اما درباره اثرگذاری در مقیاس کلان‌اقلیم هنوز شواهد علمی قطعی وجود ندارد و این موضوع نیازمند مطالعات بیشتر است. 

استعلاجی: بر اساس بررسی‌های اولیه، امکان اثرگذاری در مقیاس خُرداقلیم مطرح شده است؛ اما درباره اثرگذاری در مقیاس کلان‌اقلیم هنوز شواهد علمی قطعی وجود ندارد و این موضوع نیازمند مطالعات بیشتر است

دکتر استعلاجی با اشاره به محور‌های مختلف بازآفرینی سکونتگاه‌های انسانی اظهار کرد: در این مناظره تلاش شده است با تمرکز بر دو مؤلفه محیطی و فناورانه، به برخی از چالش‌های روز کشور پاسخ داده شود؛ از جمله اینکه آیا تغییرات اقلیمی در مقیاس کلان در حال وقوع است، آیا مداخلات فناورانه می‌توانند بر سامانه‌های جوی اثرگذار باشند و این تحولات چه پیامد‌هایی برای آینده سکونتگاه‌های انسانی به همراه خواهند داشت.

دکتر سیدعلی‌الحسینی المدرسی، استاد جغرافیای طبیعی و سنجش از دور، در این نشست به بحث‌های مطرح‌شده پیرامون تأثیر سامانه‌های راداری بر بارش پرداخت و گفت: در روز‌های اخیر و همزمان با برخی رخداد‌های نظامی، ادعا‌هایی درباره ارتباط میان هدف قرار گرفتن برخی تأسیسات راداری و افزایش بارش‌ها مطرح شد. در این زمینه دو رویکرد شکل گرفت؛ گروهی با استناد به برخی اظهارات سیاسی و گزارش‌های منتشرشده در محافل بین‌المللی معتقد بودند فناوری‌های نوین می‌توانند در تغییرات اقلیمی و بارش اثرگذار باشند و در مقابل، متخصصان حوزه هواشناسی، اقلیم‌شناسی، جغرافیا، منابع آب و سنجش از دور تلاش کردند موضوع را بر پایه شواهد علمی بررسی کنند.

سیدعلی‌الحسینی المدرسی

وی افزود: در روز‌های گذشته نزدیک به ۴۰ منبع علمی معتبر از پایگاه‌های بین‌المللی و پژوهش‌های داخلی را مورد بررسی قرار داده‌ام. جمع‌بندی این مطالعات نشان می‌دهد تاکنون هیچ سند علمی معتبری که تأثیر سامانه‌های راداری بر کاهش یا افزایش بارش در مقیاس ماکرو اقلیمی را اثبات کند، ارائه نشده است.

المدرسی در تشریح مبانی فنی این موضوع اظهار کرد: سامانه‌های راداری بر پایه امواج الکترومغناطیسی عمل می‌کنند و عمدتا از باند‌های X، C و S استفاده می‌شود. البته باند‌های دیگری مانند L و P نیز وجود دارند. هرچه طول موج کوتاه‌تر باشد، دقت اندازه‌گیری افزایش می‌یابد و هرچه طول موج بلندتر باشد، قابلیت نفوذ امواج بیشتر می‌شود. برای نمونه، در برخی باند‌ها امکان نفوذ تا ده‌ها متر در سطح زمین وجود دارد و از این قابلیت در مطالعات مختلف جغرافیایی استفاده می‌شود. 

المدرسی: مأموریت اصلی رادار‌ها اندازه‌گیری و تصویربرداری است، نه تغییر دادن سامانه‌های طبیعی

وی ادامه داد: بخش مهمی از کاربرد‌های سنجش از دور راداری به اندازه‌گیری و پایش پدیده‌های محیطی اختصاص دارد. سنجش فرونشست زمین، پایش تغییرات سطحی، تهیه مدل‌های ارتفاعی، ارزیابی خسارات سیلاب و حتی شناسایی ساخت‌وساز‌های غیرمجاز از جمله کاربرد‌های رایج این فناوری است. در واقع مأموریت اصلی رادار‌ها اندازه‌گیری و تصویربرداری است، نه تغییر دادن سامانه‌های طبیعی.

این استاد دانشگاه با اشاره به سامانه دفاع موشکی تاد (THAAD) گفت: رادار‌های تاد عمدتا از باند X با طول موج حدود سه سانتی‌متر استفاده می‌کنند. دلیل استفاده از این باند، دقت بالای آن در ردیابی موشک‌های بالستیک و تعیین موقعیت اهداف است. توان این سامانه‌ها نیز متناسب با همین مأموریت طراحی شده و اساسا برای رصد و رهگیری اهداف به کار می‌رود.

وی افزود: اگر قرار باشد ادعا شود چنین سامانه‌هایی قادر به تغییر الگو‌های بارش هستند، باید این ادعا با شواهد علمی پشتیبانی شود. در حالی که هم‌اکنون ماهواره‌های راداری متعددی در جهان از جمله سامانه‌های تصویربرداری آلمان و ایتالیا با استفاده از همین باند X به‌طور مداوم در حال تصویربرداری از سطح زمین هستند و هیچ شاهدی مبنی بر ایجاد تغییرات اقلیمی ناشی از عملکرد آنها وجود ندارد.

المدرسی تصریح کرد: حتی اگر درباره برخی اثرات محدود و بسیار موضعی در مقیاس میکرو اقلیم فرضیه‌هایی مطرح باشد، این موضوع هنوز در مرحله مطالعه قرار دارد و نمی‌توان درباره آن قضاوت قطعی کرد؛ اما بر اساس مطالعات موجود، هیچ مستند علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد امواج راداری می‌توانند در مقیاس کلان موجب جلوگیری از تشکیل ابر، جابه‌جایی سامانه‌های بارشی یا افزایش و کاهش محسوس بارش شوند.

وی با اشاره به مباحث شناخته‌شده اقلیم‌شناسی از جمله دوره‌های بازگشت و چرخه‌های اقلیمی بلندمدت افزود: تغییرات بارش و اقلیم تابع فرآیند‌های پیچیده و گسترده‌ای است که در مقیاس جهانی و منطقه‌ای رخ می‌دهد و نمی‌توان آن را به عملکرد یک سامانه راداری نسبت داد. حتی مجموع سامانه‌های عملیاتی تاد در جهان نیز از منظر علمی توان ایجاد چنین تغییری در مقیاس اقلیمی حتی در یک روستا را ندارند.

المدرسی در پایان تأکید کرد در موضوعات تخصصی باید با مردم بر پایه علم سخن گفت و داوری‌ها را بر شواهد علمی استوار کرد. دانشگاهیان وظیفه دارند ضمن تبیین علمی مسائل، از گسترش برداشت‌های غیرمستند جلوگیری کنند و زمینه تولید دانش و فناوری بومی را فراهم آورند. در همین راستا المدرسی سخنان رهبر شهید را یادآوری کردند که در یک سخنرانی خود به این سخنان امیرالمومنان اشاره کرده بودند: «العِلمُ سُلطانٌ مَن وَجدَهُ صالَ بِهِ وَ مَن لَم یَجِدهُ صیلَ عَلَیه» (دانش، سلطنت و قدرت است، هر که آن را بیابد با آن یورش برد و پیروز شود، و هر که آن را نیابد بر او یورش برند و مغلوب گردد) و بیان کرد ما باید به دنبال علم برویم.

در بخش دیگری از نشست، دکتر آزاده اربابی سبزواری، استاد جغرافیای طبیعی و اقلیم‌شناسی، با تشریح ویژگی‌های اقلیمی ایران اظهار کرد: موقعیت جغرافیایی ایران، رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس و همچنین سامانه‌های جوی مختلفی که از مدیترانه، دریای سرخ، اقیانوس هند و ... وارد کشور می‌شوند، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری الگو‌های بارش دارند.

وی با اشاره به بارش‌های اخیر گفت: همزمانی چند سامانه جوی، افزایش رطوبت منتقل‌شده از اقیانوس هند و برخی شرایط خاص جوی موجب شد در هفته‌های اخیر بارش‌های قابل توجهی در برخی مناطق کشور رخ دهد. این اتفاق را باید در چارچوب رفتار سامانه‌های اقلیمی و تغییرات آب‌وهوایی تحلیل کرد.

اربابی: آنچه امروز با آن مواجه هستیم، الزاما به معنای ورود به یک دوره ترسالی پایدار نیست، بلکه بیشتر بیانگر تغییر رفتار اقلیم است و نباید انتظار بازگشت به بارش‌های آسمانی فراوان قدیم را داشته باشیم

اربابی با تأکید بر اینکه تغییر اقلیم یک واقعیت جهانی است، افزود: آنچه امروز با آن مواجه هستیم، الزاما به معنای ورود به یک دوره ترسالی پایدار نیست، بلکه بیشتر بیانگر تغییر رفتار اقلیم است و نباید انتظار بازگشت به بارش‌های آسمانی فراوان قدیم را داشته باشیم. ممکن است در یک دوره با خشکسالی و در دوره‌ای دیگر با بارش‌های سنگین و سیلابی روبه‌رو شویم.

وی همچنین ادعا‌های مربوط به کنترل بارش از طریق سامانه‌های راداری را فاقد پشتوانه علمی دانست و اظهار کرد: انرژی سامانه‌های جوی که در مقیاس هزاران کیلومتر شکل می‌گیرند، قابل مقایسه با انرژی سامانه‌های راداری نیست. رادار‌ها ابزار رصد و پایش هستند و توانایی کنترل سامانه‌های جوی و هدایت بارش‌ها را ندارند. به گفته وی، مهم‌ترین راهکار در مواجهه با شرایط جدید اقلیمی، مدیریت علمی و هوشمندانه منابع آب است.

در ادامه، دکتر صدرالدین متولی، استاد جغرافیای طبیعی، به بررسی پیامد‌های اکولوژیکی بارورسازی ابر‌ها پرداخت و گفت: هرگونه دخالت در فرآیند‌های طبیعی، حتی اگر با هدف افزایش بارش انجام شود، می‌تواند پیامد‌های اکولوژیکی به همراه داشته باشد و باید با دقت و حساسیت مورد بررسی قرار گیرد.

وی اظهار کرد: بارورسازی ابر‌ها در بهترین شرایط ممکن است بین ۵ تا ۱۵ درصد موجب افزایش بارش شود؛ اما همین میزان مداخله نیز می‌تواند الگوی طبیعی توزیع بارش را تغییر دهد. تغییر در شدت، مدت و پراکنش بارندگی ممکن است تعادل اکوسیستم‌ها را تحت تأثیر قرار دهد و پیامد‌هایی همچون افزایش نابرابری فضایی در دسترسی به منابع آب، تشدید تنش‌های منطقه‌ای و کاهش تاب‌آوری برخی سکونتگاه‌ها را به دنبال داشته باشد.

متولی همچنین با اشاره به استفاده از برخی مواد شیمیایی در پروژه‌های بارورسازی ابر‌ها گفت: در برخی روش‌ها از موادی مانند یدید نقره استفاده می‌شود که در صورت تداوم مصرف می‌توانند در خاک و منابع آب تجمع پیدا کنند و آثار زیست‌محیطی برجای بگذارند. از این‌رو لازم است استفاده از فناوری‌های جدیدتر و کم‌خطرتر در دستور کار قرار گیرد و ارزیابی‌های مستقل محیط‌زیستی نیز به صورت مستمر انجام شود.

وی افزود: افزایش بارش لزوما به معنای پایداری منابع آب نیست. در برخی موارد، بارش‌های شدید می‌توانند به رواناب‌های سطحی، سیلاب و کاهش تغذیه آبخوان‌ها منجر شوند؛ بنابراین مدیریت منابع آب باید فراتر از اتکا به بارورسازی ابر‌ها باشد و اصلاح الگوی مصرف، مدیریت منابع زیرزمینی، مقابله با برداشت‌های بی‌رویه و بهره‌گیری از روش‌های پایدار در اولویت قرار گیرد.

این استاد دانشگاه در پایان تأکید کرد: بارورسازی ابر‌ها نه راه‌حل نهایی بحران آب است و نه تهدیدی مطلق؛ بلکه فناوری‌ای حساس و نیازمند حکمرانی علمی، ارزیابی‌های اکولوژیکی مستمر و نظارت دقیق است تا بتوان از ظرفیت‌های آن در کنار سایر راهکار‌های مدیریت آب بهره گرفت.

در این نشست، سخنرانان بر ضرورت تکیه بر یافته‌های علمی، پرهیز از قضاوت‌های غیرمستند و توجه به مدیریت پایدار منابع آب و محیط‌زیست به عنوان مهم‌ترین راهکار مواجهه با چالش‌های آینده تأکید کردند.

دکتر استعلاجی در پایان مناظره همچنین در پاسخ به پرسش خبرنگار «آناتک» درباره خروجی این نشست گفت: مهم‌ترین نتیجه این بحث‌ها، ضرورت نگاه سیستمی به آینده کشور است؛ چراکه تغییرات اقلیمی، تحولات فناورانه و تغییرات اکولوژیکی به‌صورت جدا از هم عمل نمی‌کنند و بر آینده سکونتگاه‌های انسانی اثر می‌گذارند.