معماریِ نسلی برای آینده ایران؛ مدارس سما ویترین تحول دانشگاه آزاد از مدرسه تا دانشگاه

به گزارش خبرگزاری آنا، همزمان با فرارسیدن سالگرد تأسیس دانشگاه آزاد اسلامی، نهادی که بیش از چهار دهه از عمر آن می‌گذرد و نقشی بی‌بدیل در گسترش عدالت آموزشی و تربیت نسل‌های گوناگون ایفا کرده است، معاونت امور تحول و تعالی مدارس سما از برنامه‌ها و چشم‌انداز‌های تحولی خود در نظام تعلیم و تربیت سخن می‌گوید. فاطمه حمیدی‌فر، معاون امور تحول و تعالی سما دانشگاه آزاد، در گفت‌و‌گو با خبرنگار آنا، ضمن تشریح جایگاه امروز دانشگاه آزاد اسلامی به عنوان بزرگترین دانشگاه نسل سوم و چهارم کشور، مدارس سما را ویترین این تحولات از پایه تا دانشگاه معرفی کرده و از معماری نسلی سخن می‌گوید که دانشگاه آزاد برای آینده ایران در سر می‌پروراند. او تأکید دارد که دیگر دوران «انبوه‌پذیری» سپری شده و دانشگاه آزاد امروز، پیشرانِ مهارت‌آموزی و تربیتِ تمام‌ساحتی است.

با گذشت بیش از چهار دهه از تأسیس دانشگاه آزاد اسلامی، مهم‌ترین شاخصه‌هایی که این دانشگاه را از سایر دانشگاه‌های کشور متمایز می‌کند، کدامند؟

دانشگاه آزاد اسلامی در پاسخ به نیاز جمعیت جوان ایران پس از انقلاب و به عنوان اولین دانشگاه خصوصی در نظام آموزشی پس از انقلاب تأسیس شد تا فرصت تحصیل را برای اقشار بیشتری فراهم کند؛ و نقش پلی را ایفا کرده است که پذیرش دانشجو را در مقیاسی بسیار وسیع‌تر از دانشگاه‌های دولتی و نخبه‌پرور ممکن ساخته است.

به عنوان بزرگترین دانشگاه ایران و یکی از بزرگ‌ترین دانشگاه‌های جهان از نظر تعداد دانشجو و شعبه‌ها با بیش از ۱.۷ میلیون دانشجو و ۴۰۰ شعبه در داخل و خارج از کشور و برخلاف اکثر دانشگاه‌های متمرکز ایران که یک یا چند شعبه محدود دارند، این دانشگاه به صورت یک شبکه عظیم در کل کشور پراکنده شده است. همچنین بر اساس رتبه‌بندی‌های معتبر، در جایگاه دوم ایران (پس از دانشگاه تهران) قرار دارد و در رشته‌هایی مانند ریاضی، مهندسی مکانیک، شیمی و مدیریت، رتبه اول کشوری را کسب کرده است.

این جایگاه نشان می‌دهد که دانشگاه آزاد اسلامی صرفاً یک دانشگاه انبوه نیست، بلکه در برخی شاخص‌های علمی از بسیاری از دانشگاه‌های دولتی و مطرح کشور نیز پیشی گرفته است. در ضمن دانشگاه آزاد اسلامی طیف بسیار گسترده‌ای از رشته‌ها را در مقاطع کاردانی تا دکتری پوشش می‌دهد. این دانشگاه همچنین با تمرکز بر مهارت‌محوری در فعالیت سالیان اخیر خود بر رویکرد‌های مهارت‌آموزی و آموزش کاربردی تاکید ویژه‌ای داشته است که آن را از دانشگاه‌های دولتی که عمدتاً پژوهش محور بودند، متمایز کرده است.

این دانشگاه دارای سیستم‌های سخت افزاری و نرم افزاری، بیمارستان‌ها، آزمایشگاه‌های پیشرفته، مراکز رشد و سرا‌های دانشجویی متعددی است که محیط کاملی برای زندگی و تحصیل فراهم می‌کند. در کنار این زیرساخت‌ها، وجود بزرگترین کتابخانه آکادمیک ایران و مجتمع‌های ورزشی بی‌شمار، از دیگر ظرفیت‌های این نهاد است؛ ضمن اینکه استقلال مالی، همچنان یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های متمایزکننده این دانشگاه محسوب می‌شود.

معاونت امور تحول و تعالی سما دانشگاه آزاد اسلامی چه برنامه‌های ویژه‌ای را در این مدت پیگیری و اجرا کرده است؟

با توجه به اینکه هرگونه برنامه تحولی معمولاً برای رفع نقاط ضعف و تقویت نقاط قوت طراحی می‌شود، دستور کار اصلی معاونت امور تحول و تعالی سما بر روی محور‌های زیر متمرکز بوده است: یکی از اولویت‌های اصلی این معاونت، ارتقای کیفیت خدمات آموزشی و پژوهشی برای جلب رضایت بیشتر دانش‌آموزان و والدین بوده است و محور قرار دادن تربیت تمام ساحتی در الگو‌های تربیتی مدارس تحت پوشش در تمامی استان‌ها به پشتوانه دانشکده تعلیم و تربیت اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی برای تربیت نسل سازندگان آینده ایران اسلامی.

ارزیابی و رتبه بندی مدیران و همچنین انتصاب و انتخاب مدیران جدید و در کنار آن ارزیابی عملکرد مدارس در تمامی استان‌ها از طریق پرتابل سما. توجه به توانمندسازی مدیران و معلمان و دیگر ارکان مدرسه در راستای ارتقای کیفی فرایند یادگیری در مدارس سما. توجه به فوق برنامه‌های مهارتی در سما+ و انستیو‌های زبان‌های خارجی از دیگر فعالیت‌های این معاونت است و همچنین آشنایی و آموزش فناوری‌های نوین، هوش مصنوعی و مهارت‌های نرم در پایه‌های ابتدایی و متوسطه از برنامه‌های اجرایی این معاونت است.

با توجه به تحولات اخیر رویکرد مدارس اجتماعی و آموزش ترکیبی در دستور کار این معاونت قرار دارد تا دانش آموزان برای زندگی در محیط اجتماعی و اقتصادی آمادگی لازم را داشته باشند. ارزیابی مدیران و معلمان بر اساس شایستگی‌های حرفه‌ای، اخلاقی و تخصصی. هماهنگی برنامه‌های آموزشی، همسوسازی استعداد‌ها با نیاز جامعه در راستای افزایش کارایی و بهره‌وری آموزشی؛ و همچنین توسعه کمی و زیرساختی - هم اکنون ۸۶۷ مدرسه مشغول فعالیت است که حدود ۱۲۰ مجوز تاسیس مدارس جدید در شورای گسترش مدارس سما داده شده است.

جایگاه دانشگاه آزاد اسلامی را در میان سایر دانشگاه‌های کشور چگونه می‌بینید؟

جایگاه دانشگاه آزاد اسلامی، یک جایگاه دوسطحی و در حال گذار است.

از نظر تاریخی و عدالت آموزشی این دانشگاه پدرخوانده آموزش عالی انبوه در ایران است. جایگاهی بی‌بدیل و بسیار ارزشمند که در آن به جامعه ایران خدمت بزرگی کرده است. از نظر کیفی و رقابتی امروز، نمی‌توان یک قضاوت واحد کرد اگر دانشجو در واحد‌های بزرگ، مرکزی و ممتاز (به خصوص علوم تحقیقات، نجف‌آباد، شیراز، مشهد، تبریز) در رشته‌های مهندسی، علوم پایه و پزشکی پذیرفته شود، تفاوت چندانی با دانشگاه‌های خوب دولتی ندارد و حتی در برخی حوزه‌های مهارتی و ارتباط با صنعت، جلوتر است. اگر دانشجو در واحد‌های کوچک و شهر‌های حاشیه‌ای در رشته‌های نظری مشغول به تحصیل شود، شاید کیفیت چندان بالایی دریافت نکند و در بازار کار با چالش مواجه شود (مشابه بسیاری از دانشگاه‌های دولتی ضعیف و غیرانتفاعی)، در یک کلام دیگر زمان کلیشه آزاد و ضعیف گذشته است.

بهترین واحد‌های دانشگاه آزاد امروز در ردیف دانشگاه‌های برتر کشور هستند و این دانشگاه به عنوان یک قطب مهم علمی، تحقیقاتی و کارآفرین در حال تثبیت جایگاه خود است. با این حال، برای پاک کردن تصویر گذشته و حل چالش اشتغال فارغ‌التحصیلان، هنوز راه طولانی در پیش است. انتخاب آن به شدت به واحد، رشته و اهداف شغلی دانشجو بستگی دارد.

به طور خلاصه امروز شکاف کیفی عمیق بین واحد‌های مرکزی و بزرگ (مانند واحدعلوم وتحقیقات) با واحد‌های کوچک و حاشیه‌ای وجود دارد. واحد‌های برتر دانشگاه آزاد اسلامی در سطح دانشگاه‌های خوب دولتی هستند، اما کماکان واحد‌های ضعیف‌تری هم وجود دارند.

دانشگاه آزاد اسلامی چگونه توانسته است عدالت آموزشی را در مناطق محروم کشور برقرار کند؟

دانشگاه آزاد اسلامی با گسترش بی‌سابقه جغرافیایی و ایجاد واحد‌های آموزشی در صد‌ها شهر و منطقه، بنیان‌گذار "عدالت در دسترسی" به آموزش عالی در ایران بوده است. این دانشگاه موانع تاریخی مانند تمرکز دانشگاه‌ها در مراکز استان‌ها، کمبود زیرساخت در مناطق محروم، و محدودیت ظرفیت دانشگاه‌های دولتی را تا حد قابل توجهی کاهش داده است.

با این حال، "عدالت آموزشی" تنها به دسترسی محدود نمی‌شود و شامل کیفیت آموزش، توانمندسازی برای اشتغال، و برابری فرصت‌ها نیز می‌شود. دانشگاه آزاد در سال‌های اخیر تلاش کرده است با تغییر رویکرد به سمت آموزش‌های مهارتی و کارآفرینی، گام‌های مؤثری در این مسیر برداشته است، هرچند این مسیر هنوز به طور کامل تکمیل نشده است.

مهم‌ترین دستاورد دانشگاه آزاد در حوزه عدالت آموزشی، شکستن انحصار جغرافیایی آموزش عالی بوده است. برخلاف دانشگاه‌های دولتی که عمدتاً در مراکز استان‌ها متمرکز هستند، دانشگاه آزاد با ایجاد صد‌ها واحد و مرکز آموزشی در سراسر کشور، حتی در شهر‌های کوچک و مناطق کمتر توسعه‌یافته، فرصت تحصیل را برای میلیون‌ها جوان فراهم کرد که در غیر این صورت دسترسی به آموزش عالی نداشتند.

با وجود برنامه‌هایی که دانشگاه آزاد اسلامی در حوزه‌های مختلف، به ویژه حوزه دانش آموزی دنبال می‌کند چشم انداز این دانشگاه در آینده ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

چشم‌انداز دانشگاه آزاد اسلامی در آینده ایران، فراتر از رقابت در رتبه‌بندی‌های معمول دانشگاهی است؛ این دانشگاه در مسیر تبدیل شدن به پاسخی ساختاری برای دو چالش کلیدی کشور، یعنی اشتغال فارغ‌التحصیلان و جلوگیری از خروج نخبگان (فرار مغزها) گام برمی‌دارد.

در ارزیابیِ این مسیر، با دو سناریوی متفاوت رو‌به‌رو هستیم: در نگاه نخست، چنانچه دانشگاه در اجرای برنامه‌های مهارتی و ارتقای کیفیت آموزشی با کندی مواجه شود یا در مدیریت شکاف کیفی میان واحد‌های خود ناکام بماند، بیم آن می‌رود که به دوران افول خود بازگشته و کارکردش صرفاً به صدور مدرک تقلیل یابد. اما در سناریوی محتمل‌تر که با توجه به سرعت تحولات و حمایت‌های حاکمیتی تقویت می‌شود، دانشگاه آزاد به عنوان موتور محرک «اقتصاد دانش‌بنیان» در لایه‌های میانی و کاربردی هرم فناوری کشور عمل خواهد کرد؛ نقشی حیاتی که دانشگاه‌های دولتی به دلیل بروکراسی سنگین و تمرکز صرف بر نخبگانِ نظری، از ایفای آن بازمانده‌اند.

برنامه‌های نوین دانشگاه آزاد اسلامی، به‌ویژه تمرکز راهبردی بر نظام تعلیم و تربیت دانش‌آموزی، از تغییر پارادایمی عمیق در مأموریت‌های این نهاد حکایت دارد. در افق کوتاه‌مدت یک تا سه سال آینده، این دانشگاه از مرز‌های سنتیِ آموزشِ کارشناسی عبور کرده و با تکمیل چرخه آموزش از مقطع مدرسه تا بازار کار، نقش خود را به عنوان یک نهاد آموزشی یکپارچه و «بازیگر اصلی آموزش پیوسته» تثبیت خواهد کرد.

در همین مسیر، دانشگاه آزاد با جذب استعداد‌های برتر از طریق شبکه مدارس سما، برگزاری المپیاد‌ها و رویداد‌های علمی، در حال شکستن کلیشه‌های پیشین و تغییر ذهنیت جامعه نسبت به کیفیت آموزشی خود است؛ به گونه‌ای که در آینده‌ای نزدیک، برای بسیاری از خانواده‌ها در اقصی‌نقاط کشور، واحد‌های برتر دانشگاه آزاد در تراز با دانشگاه‌های دولتی، انتخابی هوشمندانه، جذاب و رقابتی محسوب خواهند شد.

علاوه بر این، اجرای برنامه‌هایی نظیر «طرح پویش» که مبتنی بر تلفیق تحصیل و اشتغالِ همزمان است، آغازگر فصلی نو در مهارت‌آموزیِ زودهنگام خواهد بود. این رویکرد عملیاتی که از دوران دانش‌آموزی آغاز می‌شود، به تدریج تأثیرات ملموس خود را در کاهش نرخ بیکاری و افزایش شاخص اشتغال فارغ‌التحصیلان نشان خواهد داد و آنان را با مزیت‌های رقابتی و تخصصی متمایز، راهی بازار کار خواهد کرد.

در افق میان‌مدتِ سه تا هفت سال آینده، نظام آموزش عالی ایران به سمت نوعی آرایش دوقطبی حرکت خواهد کرد؛ آرایشی که در آن، دانشگاه‌های نسل سوم و چهارمِ کارآفرین و جامعه‌محور به تدریج جایگاه دانشگاه‌های صرفاً آموزشی را محدودتر می‌کنند. در چنین وضعیتی، دانشگاه آزاد اسلامی اگر بتواند مسیر مهارت‌محوری، ارتباط مؤثر با صنعت و حل مسئله‌های واقعی جامعه را با حفظ استاندارد‌های علمی دنبال کند، در قطبِ دانشگاه‌های نوآور و مأموریت‌گرا نقش پررنگ‌تری خواهد یافت و به یکی از بازیگران تعیین‌کننده این گذار تبدیل می‌شود.

در افق بلندمدتِ یک دهه آینده، مهم‌ترین دستاورد این تحولات می‌تواند فراتر از مرز‌های ایران تعریف شود؛ جایی که دانشگاه آزاد اسلامی امکان تبدیل شدن به صادرکننده الگوی «دانشگاه توده‌نگرِ مهارتی» را پیدا می‌کند؛ الگویی که ترکیبِ مقیاس انبوه با کیفیت مهارتی را هدف می‌گیرد و برای بسیاری از کشور‌های در حال توسعه با جمعیت جوان، یک نیاز واقعی و فوری است.

در این چارچوب، واحد‌های بین‌المللی دانشگاه آزاد در کشور‌هایی مانند امارات، لبنان و افغانستان می‌توانند بستر اجرای این مدل باشند و جذب دانشجوی خارجی نیز به جای تکیه بر انگیزه‌های صرفاً فرهنگی یا سیاسی، بیشتر بر پایه «ارزش در برابر هزینه» شکل بگیرد؛ یعنی قیمت تمام‌شده پایین‌تر در کنار مهارت‌آموزی و کیفیت قابل اتکا.

همزمان با این روند، مفهوم «عدالت آموزشی» نیز از «دسترسی صرف» به «دسترسی به کیفیت» ارتقا می‌یابد و دانشگاه آزاد در معرض یک پرسش کلیدی قرار می‌گیرد: چگونه می‌توان به جمعیتی انبوه در مقیاس ملی و حتی منطقه‌ای، آموزش مهارتیِ نسبتاً خوب و قابل اتکا ارائه داد؛ نه اینکه صرفاً بر تربیت شمار محدودی نخبه ممتاز متمرکز شد. در صورت تحقق این رویکرد، مسیر «علم نافع» و اثرگذاری اجتماعیِ آموزش عالی نیز تقویت خواهد شد.

در پایان چه پیامی برای دانشجویان، دانش آموزان و اساتید دانشگاه آزاد اسلامی به مناسبت سالروز تأسیس این دانشگاه بزرگ دارید؟

پیام من به دانش‌آموزان به عنوان نسلِ پیشرانِ فردا آن است که شما نسل جدید و چشم‌انداز آینده این دانشگاه هستید و نگاه دانشگاه آزاد اسلامی امروز، بیش از هر زمان دیگری به شما معطوف است. ما دیگر منتظر ورود شما به دانشگاه نمی‌مانیم؛ برگزاری المپیاد‌ها و رویداد‌های علمی در مدارس سما، دعوتی است تا از همین امروز مهارت‌آموزی را آغاز کنید. در آینده نزدیک، انتخاب میان «دانشگاه دولتی» و «واحد برتر دانشگاه آزاد»، انتخابی مبتنی بر نیاز‌های شغلی و کیفیت آموزشی خواهد بود؛ پس کلیشه‌ها را کنار بگذارید و بر اساس مهارت تصمیم بگیرید. دانشگاه آزاد اسلامی امروز، فرصتی دوباره، اما این‌بار آمیخته با کیفیت و مهارت است. به یاد داشته باشید که برای ساختن فردای ایران، باید از امروز در مسیر مدرسه و دانشگاه آزاد گام بردارید؛ چرا که دانشگاهی که برای شما کلاس مهارت و زندگی تدارک می‌بیند، به فکر فردای شماست.

پیام من به دانشجویان به عنوان سرمایه‌های اصلی تحول آن است که شما دلیل وجودی این دانشگاه هستید و امروز که از دوره «کمیت‌محوری» به سمت «کیفیت‌محوری» و «مهارت‌آموزی» عبور کرده‌ایم، نقش شما در شکستن کلیشه‌های قدیمی تعیین‌کننده است. بدانید که مدرک به تنهایی کافی نیست؛ از ظرفیت‌هایی مانند «طرح پویش» برای ترکیب تحصیل و کار، و همچنین سرا‌های نوآوری و مراکز کارآفرینی حداکثر بهره را ببرید. شما سفیران تغییر تصویر دانشگاه هستید و فارغ‌التحصیلی که با مهارت و تعهد، گره‌ای از مشکلات صنعت و جامعه بگشاید، بهترین تبلیغ برای ماست. حضور شما در واحد‌های مختلف دانشگاه، ثمره ایده‌ای بزرگ برای عدالت آموزشی است؛ پس این فرصت را غنیمت شمارید و به جای حفظ کردن مسائل، خود را برای حل مسائل واقعی آماده کنید.

پیام من به اساتید و همکاران به عنوان معماران تغییرآن است که شما ستون فقرات این دانشگاه و معماران تحول کیفی هستید. دانشگاه امروز نیازمند اساتیدی است که فراتر از ارائه جزوه، در قامت یک مربی و منتور ظاهر شوند و دانشجو را به سمت حل مسئله و کار تیمی هدایت کنند. پژوهش‌های مسئله‌محور و پایان‌نامه‌هایی که گره‌ای از مشکلات صنعتِ پیرامونِ هر واحد دانشگاهی باز می‌کنند، اولویت اصلی ماست. شما در خط مقدم نبرد با تولید مقالات بی‌کاربرد هستید و رسالت دارید تا پژوهش‌ها را به سمت نیاز‌های واقعی کشور سوق دهید. استاد دانشگاه آزاد اسلامی امروز تنها یک معلم نیست؛ او یک کارآفرین، مشاور صنعت و سرمایه‌ای برای ارتقای شهر و استان خود است؛ این نقش تازه را با تمام توان بپذیرید و پیام‌آور امید باشید.

پیام من به معلمان مدارس سما به عنوان تغییردهندگان بازی آن است که شما در جایگاه مهم‌ترین رکن تحول، باید کلیشه‌های تدریس سنتی را بشکنید. دانش‌آموز امروز بیش از آنکه به شنیدن جزوه نیاز داشته باشد، به تسهیل‌گری نیاز دارد که مسیر یادگیری را برایش طراحی کند و او را به چالش بکشد. معلم-منتور باشید و ارتباط میان دروس نظری و کاربرد‌های صنعتی آن را برای دانش‌آموز تبیین کنید؛ از تدریس صرف نظری فاصله بگیرید و با به‌کارگیری روش‌های تدریس فعال، پروژه‌محور و ابزار‌های دیجیتال، دانش‌آموزان سما را از نظر روش یادگیری، پیشگام‌تر از سایرین پرورش دهید. به آنها بیاموزید که عضو خانواده بزرگ دانشگاه آزاد هستند و از امکانات آن بهره‌مندند. رسالت شما، ساختن پلی است که نوجوان را از مسیر جهل به مهارت و از کلاس درس به کارگاه می‌رساند؛ رسالتی که اگرچه سخت، اما بی‌شک مقدس است.

در پایان اعلام می‌کنم، امروز که دانشگاه آزاد اسلامی از یک نهاد «انبوه‌پذیر» به الگوی «کیفیت‌گرا و مهارت‌پرور» تغییر ماهیت می‌دهد، مدارس سما دیگر تنها یک مدرسه عادی نیستند، بلکه ویترین تحول نظام آموزشی کشور از پایه تا فرادانشگاه محسوب می‌شوند. سالروز تأسیس دانشگاه آزاد، پاسداشت زحمات بی‌وقفه همه ارکان دانشگاهی و مدرسه‌ای است که در خط مقدم این تحول بزرگ ایستاده‌اند.