۳۱۸ کودکستان، ۱۴ هزار نوآموز؛ روایتی از تحول دانشگاه آزاد اسلامی در نظام تربیت پایه

دانشگاه آزاد اسلامی در چهارمین دهه از حیات خود، با هدف‌گذاری برای آینده‌ای تمدن‌ساز، تمرکز بر آموزش پایه را در اولویت قرار داده است. امروز با گسترش ۳۱۸ کودکستان و جذب ۱۴ هزار نوآموز در شبکه ملی «تاک»، این دانشگاه الگوی بومی و ایرانی-اسلامی را جایگزین مدل‌های وارداتی کرده و روایتی نو از تحول در نظام تربیت پایه ارائه داده است. این محور‌های تحولی، بخشی از گفت‌و‌گو خبرنگار آنا با حوریه یحیایی، رئیس مرکز تربیت اسلامی کودک (تاک) دانشگاه آزاد اسلامی به مناسبت سالگرد تأسیس این دانشگاه بزرگ است که در ادامه مشروح آن را می‌خوانید:

با گذشت بیش از چهار دهه از تأسیس دانشگاه آزاد اسلامی، مهم‌ترین شاخصه‌هایی که این دانشگاه را از سایر دانشگاه‌های کشور متمایز می‌کند، کدامند؟

دانشگاه آزاد اسلامی به عنوان بزرگ‌ترین شبکه آموزش عالی غیردولتی در ایران و یکی از پیشگامان مدل دانشگاه‌های غیر دولتی در منطقه می‌باشد. ظهور این نهاد در مقطعی صورت گرفت که نیاز به آموزش عالی از یک مطالبه نخبگانی به یک ضرورت عمومی تغییر ماهیت داده بود و گذار از نظام آموزشی محدود و متمرکز به نظامی فراگیر، به یکی از چالش‌های اصلی کشور بدل شده بود. در این میان، تمایز این دانشگاه از سایر نهاد‌های آموزشی کشور نه صرفاً در وابستگی یا عدم وابستگی به بودجه دولتی، بلکه در منظومه‌ای از شاخصه‌هاست که هویت آن را در بستر اجتماعی و اقتصادی ایران تثبیت کرده است.

نخستین و برجسته‌ترین ویژگی متمایزکننده این دانشگاه، تبدیل کردن آموزش عالی به یک کالای در دسترس عمومی در اقصی‌نقاط جغرافیایی ایران است. پیش از توسعه این شبکه، دسترسی به مدارج دانشگاهی عمدتاً در شهر‌های بزرگ متمرکز بود که علاوه بر تحمیل هزینه‌های سنگین مهاجرت برای خانواده‌ها، چالش‌های فرهنگی و معیشتی متعددی را نیز به همراه داشت. دانشگاه آزاد با سیاست بومی‌گزینی زیرساختی، به جای آنکه دانشجو را به سمت قطب‌های آموزشی بکشاند، دانشگاه را به درون شهر‌های کوچک و مناطق محروم برد. این اقدام، تغییری بنیادین در توزیع فرصت‌های آموزشی ایجاد کرد که نتیجه مستقیم آن، رشد سریع نرخ باسوادی عالی و ارتقای سرمایه انسانی در استان‌های کمتر برخوردار بود.

در کنار این گستردگی، شاخصه دوم این دانشگاه، انعطاف‌پذیری ساختاری در مواجهه با تقاضای آموزشی است؛ در حالی که دانشگاه‌های دولتی به دلیل انقباضات بودجه‌ای و سیاست‌های متمرکز وزارتی، در پذیرش دانشجو با سقف‌های بسیار محدود و آزمون‌های نفس‌گیر مواجه بودند، دانشگاه آزاد با درک نیاز فزاینده جامعه جوان ایران، ظرفیت‌های پذیرش را با اتکا به منابع شهریه‌ای گسترش داد. این واقعیت را نمی‌توان انکار کرد که این دانشگاه در طی چهار دهه، بزرگ‌ترین کارزار خودکفایی مالی در میان نهاد‌های آموزشی خاورمیانه را تجربه کرده است. این مدل، روحیه کارآفرینی و رویکرد حل مسئله را در مدیریت واحد‌های دانشگاهی تقویت کرده، چرا که تداوم بقای واحد‌ها منوط به جلب اعتماد جامعه و حفظ کیفیت برای رقابت در جذب دانشجو بوده است.

شاخصه سوم که این دانشگاه را متمایز می‌کند، نقش بی‌بدیل آن در حفظ و تقویت پیوند‌های میان‌رشته‌ای و مهارتی در سال‌های اخیر است. با عبور از دوران تورم مدرک‌گرایی، دانشگاه آزاد با تغییر ریل‌گذاری به سمت دانشگاه‌های نسل سوم و چهارم، کوشیده است تا فضای کلاس‌های درس را به سمت کارگاه‌ها و مراکز رشد فناوری سوق دهد. ایجاد مدارس عالی مهارت در کنار دوره‌های آکادمیک، نشان‌دهنده یک تغییر رویکرد استراتژیک است که قصد دارد خلأ موجود بین تئوری‌های دانشگاهی و نیاز‌های ملموس صنعت را پر کند. این دانشگاه توانسته است با استفاده از شبکه وسیع آزمایشگاهی و کارگاهی خود در سطح کشور، به عنوان یک بازوی اجرایی در توسعه فناوری‌های محلی عمل کند.

مرکز تربیت اسلامی کودک (تاک) دانشگاه آزاد اسلامی چه برنامه‌های ویژه‌ای را در این مدت پیگیری و اجرا کرده است؟ 

تاسیس مرکز تربیت اسلامی کودک دانشگاه آزاد اسلامی که به اختصار تاک نامیده می‌شود، گامی نو در فعالیت‌های این دانشگاه محسوب می‌شود. از سال ۱۴۰۱ دانشگاه آزاد تصمیم گرفت یک الگوسازی قابل تعمیم در سطح ملی ایجاد کند و این الگو صرفاً یک مجموعه آموزشی محدود نباشد. هدف این است که با طراحی یک روش تربیتی اثربخش، «تاک» را به عنوان یک الگوی بومی و قابل تعمیم در سطح ملی معرفی کنیم.

با توجه به نقش مهم کودکستان‌ها در تربیت نسل آینده کشور، هدف اصلی این مرکز ارائه راهکار‌های آموزشی و پرورشی با رویکرد تقویت هویت ایرانی و اسلامی است. کودکستان‌های دانشگاه آزاد کمک می‌کنند تا دانش و مهارت‌های لازم برای زندگی و مقاطع تحصیلی آینده، در کودکان نهادینه شود. دانشگاه آزاد اسلامی به دنبال این هدف است که کودکستان تنها محلی برای نگهداری کودکان نباشد. از آنجا که تعلیم و تربیت کودکان فرآیندی پیچیده است، باید از روش‌های مختلفی برای آموزش مباحث تئوری، تمرین عملی، توسعه مهارت‌ها و ارزش‌های اخلاقی اجتماعی و تقویت روحیه همکاری در کودکان استفاده کرد. مرکز تاک بر اساس سند تحول آموزش و پرورش درصدد ایجاد مراکزی است که کودکان بتوانند مهارت‌های لازم را به‌طور کامل کسب کنند.

در این راستا تاک به دنبال تولید یک الگوی بومی ایرانی-اسلامی است، نه تقلید صرف از الگو‌های غربی. از این جهت کتاب‌های تألیفی ویژه‌ای تولید شده تا محتوای یکپارچه‌ای به کودکستان‌های دانشگاه ارائه دهد. اما به این اکتفا نکرده‌ایم و برای ارتقای کیفیت، دوره‌های آموزشی و توانمندسازی برای مربیان و مدیران طراحی شده تا آنها از نظر حرفه‌ای به استاندارد‌های مورد نظر دست یابند. شایان ذکر است که در حال حاضر ۳۱۸ کودکستان مستقل و ضمیمه در دانشگاه آزاد اسلامی فعال هستند که بیش از ۱۴ هزار نوآموز در سراسر استان‌های کشور در آنها مشغول تحصیل هستند.

جایگاه دانشگاه آزاد اسلامی را در میان سایر دانشگاه‌های کشور چگونه می‌بینید؟

جایگاه دانشگاه آزاد اسلامی در سپهر آموزش عالی ایران را می‌توان به مثابه یک پل استراتژیک میان آرمان‌های عدالت آموزشی و واقعیت‌های اقتصادی کشور توصیف کرد. برای درک دقیق این جایگاه، باید آن را نه به عنوان رقیبی برای دانشگاه‌های دولتی، بلکه به عنوان مکملی ضروری در اکوسیستم علمی ایران دید که حفره‌های ساختاری نظام آموزشیِ متمرکز را پر کرده است.

در دهه‌های گذشته که رشد جمعیت جوان کشور با محدودیت شدید ظرفیت دانشگاه‌های دولتی مواجه بود، دانشگاه آزاد با جذب میلیون‌ها دانشجو، از یک سو مانع از سرخوردگی و خروج گسترده نخبگان از چرخه آموزشی شد و از سوی دیگر، با توسعه واحد‌های محلی، نرخ مهاجرت‌های تحصیلی به کلان‌شهر‌ها را به شدت کاهش داد. این جایگاه توزیع‌کننده فرصت، به این دانشگاه اعتباری اجتماعی بخشیده که با هیچ‌یک از دانشگاه‌های دیگر قابل مقایسه نیست؛ چرا که نفوذ آن به بطن شهر‌های کوچک، آن را به یک نهاد محلی تأثیرگذار تبدیل کرده است.

البته اگر در دهه ۶۰ و ۷۰، اولویت اصلی دانشگاه آزاد توسعه کمی بود، اکنون جایگاه آن در میان سایر دانشگاه‌ها در گرو کیفیت‌بخشی تعریف می‌شود. این دانشگاه در حال حاضر یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان مقاله و محصولات دانش‌بنیان در کشور است که توانسته با بهره‌گیری از توان مالی غیردولتی، در حوزه‌هایی مانند پزشکی، مهندسی و علوم انسانی، پابه‌پای دانشگاه‌های تراز اول دولتی رقابت کند.

دانشگاه آزاد اسلامی چگونه توانسته است عدالت آموزشی را در مناطق محروم کشور برقرار کند؟

نخستین و برجسته‌ترین ویژگی متمایزکننده این دانشگاه، تبدیل کردن آموزش عالی به یک کالای در دسترس عمومی در اقصی‌نقاط جغرافیایی ایران است. چرا که در سال‌های نه چندان دور دسترسی به مدارج دانشگاهی عمدتاً در شهر‌های بزرگ متمرکز بود که علاوه بر تحمیل هزینه‌های سنگین مهاجرت برای خانواده‌ها، چالش‌های فرهنگی و معیشتی متعددی را نیز به همراه داشت.

دانشگاه آزاد به جای آنکه دانشجو را به سمت قطب‌های آموزشی بکشاند، دانشگاه را به درون شهر‌های کوچک و مناطق محروم برد. این اقدام، تغییری بنیادین در توزیع فرصت‌های آموزشی ایجاد کرد که نتیجه مستقیم آن، رشد سریع نرخ باسوادی عالی و ارتقای سرمایه انسانی در استان‌های کمتر برخوردار بود. این ویژگی باعث شد که آموزش عالی از یک موقوفه طبقاتی به یک حق در دسترس برای آحاد جامعه تبدیل شود و فرآیند گذار از اقتصاد سنتی به اقتصاد مبتنی بر دانش در بسیاری از مناطق محروم، پر رنگ‌تر کند.

با وجود برنامه‌هایی که دانشگاه آزاد اسلامی در حوزه‌های مختلف، به ویژه حوزه دانش آموزی دنبال می‌کند چشم انداز این دانشگاه در آینده ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

دانشگاه آزاد اسلامی به عنوان یکی از بزرگترین مراکز آموزش عالی در ایران، با توجه به گستردگی شعب و تنوع رشته‌های تحصیلی، نقش مهمی در آینده آموزش عالی و توسعه علمی کشور ایفا می‌کند. برنامه‌های این دانشگاه در حوزه دانش‌آموزی، از طریق مدارس سما و در حوزه نوآموزان از طریق مراکز تاک و برگزاری اردو‌های علمی و فرهنگی، می‌تواند به شناسایی و پرورش استعداد‌های جوان کمک شایانی کند.

در حوزه دانش آموزی، مدارس سما، به عنوان یک پیشران برای ارتقاء کیفیت آموزش و پرورش در مقطع پایه عمل می‌کند. این مدارس با ارائه آموزش‌های نوین و توجه به استعداد‌های دانش آموزان، می‌توانند زمینه ساز تربیت نسلی خلاق و نوآور برای ورود به دانشگاه‌ها و جامعه باشند. با توجه به روند جهانی آموزش، دانشگاه آزاد اسلامی نیز ناگزیر به پذیرش تحولات پارادایمی در حوزه آموزش خواهد بود. این تحولات شامل تاکید بیشتر بر آموزش مجازی و ترکیبی، یادگیری مادام‌العمر، و توسعه مهارت‌های نرم و بین فردی در کنار دانش تخصصی دانش آموزان است.

چه پیامی برای دانشجویان، دانش آموزان و اساتید دانشگاه آزاد اسلامی به مناسبت سالروز تأسیس این دانشگاه بزرگ دارید؟

سالروز تأسیس دانشگاه آزاد اسلامی، نه فقط یادآور یک رویداد تقویمی، بلکه بزرگداشت تجسم یک اراده بزرگ در پیکره آموزش عالی ایران است. این نهاد که در دهه‌های گذشته نقشی بی‌بدیل در باز کردن در‌های علم به روی مشتاقان آموختن ایفا کرده، امروز در نقطه‌ای از تاریخ قرار دارد که باید فراتر از توسعه کمی، به تعالی کیفی و نقش‌آفرینی تمدنی بیندیشد. 

به شما دانشجویان عزیز می‌گویم: دانشگاه آزاد اسلامی، خانه‌ای است که با خشت خشت تلاش اساتید و کارکنان و با امید‌های شما بنا شده است. امروز دوران مدرک‌گرایی صرف به پایان رسیده است. جهان آینده، جهان تخصص‌های میان‌رشته‌ای و تفکر خلاق است.

دانشگاه آزاد به دلیل گستردگی شبکه و ارتباطاتش، بستری بی‌نظیر برای شبکه‌سازی علمی است. پرسش‌گر باشید، از حصار جزوه‌ها بیرون بیایید و به دنبال حل مسائل واقعی کشور باشید. آینده ایران با دست‌های خلاق و ذهن‌های پرسش‌گر شما ترسیم خواهد شد. امروز، دانشگاه آزاد اسلامی تنها یک مؤسسه آموزشی نیست؛ بلکه بخشی از قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران است. ما بر این باوریم که با تکیه بر ظرفیت‌های گسترده در سراسر کشور، می‌توانیم الگوی موفقی از اقتصاد دانش‌بنیان ارائه دهیم که در آن شهریه، تنها یک ابزار برای بقا نیست، بلکه سرمایه‌گذاری برای خلق ثروت از طریق دانش است.

سالروز تأسیس این دانشگاه، فرصتی برای بازخوانی این پیمان است: پیمانی که برای ارتقای جایگاه علمی ایران در منطقه و جهان بسته شده است. بیایید با تکیه بر ایمان، کار و خلاقیت، دانشگاه آزاد اسلامی را به نمادِ عزت، پیشرفت و کارآمدی تبدیل کنیم. ما نه تنها در آموزش، بلکه در فرهنگ، هنر، ورزش و فناوری، سرآمد خواهیم بود. آینده از آن کسانی است که امروز برای ساختن آن با تمام توان تلاش می‌کنند.

فراموش نکنیم، ما برای ساختن آینده‌ای تلاش کرده‌ایم که در آن، هر ایرانی با هر توانایی و در هر نقطه از این سرزمین، فرصت شکوفا کردن استعدادهایش را داشته باشد. این، بزرگترین آرمان ماست و در این راه، هیچ مانعی نخواهد توانست اراده ما را سست کند. به امید فردایی روشن‌تر برای ایران عزیز.