امکان «مطهریسازی» در حوزه و دانشگاه وجود دارد
به گزارش خبرگزاری آنا، حجت الاسلام والمسلمین خسروپناه در ابتدای سخنان خود با یاد و نام استادان، پیشکسوتان و شهیدان والامقامی، چون علامه شهید مرتضی مطهری، شهید دکتر لاریجانی و فرزند برومندشان مرتضی لاریجانی، از زحمات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در تدوین و تألیف مجموعه «چلچراغ حکمت مطهر» قدردانی کرد.
وی با اشاره به اینکه ۴۰ مدخل از مجموعه آثار شهید مطهری در این مجموعه شناسایی، تدوین و تحقیق شده است، افزود: مداخل انتخابشده عمدتاً ناظر به نیازهای جامعه جوان امروز بود؛ از مفاهیم بنیادین اعتقادی مانند توحید، امامت، معاد و دین گرفته تا مفاهیم اجتماعی و اخلاقی همچون روشنفکری، عدالت، آزادی و مقولههای مرتبط با انقلاب اسلامی.
ترجمه آثار مطهری؛ پلی به سوی جهان اسلام
استاد خسروپناه با بیان اینکه ترجمه عربی این اثر در مقطع زمانی حساسی صورت گرفته است، اظهار داشت: جهان اسلام امروز بیش از هر زمان دیگری به بازخوانی اندیشههای اصیل اسلامی نیازمند است. امیدواریم این اثر ارزشمند بهزودی در اختیار جوانان عربزبان قرار گیرد و در مراحل بعد به سایر زبانهای زنده دنیا ترجمه شود.
وی با اشاره به تجربیات پیشین در ترجمه آثار شهید مطهری به زبانهای اندونزیایی، مالزیایی و عربی، خاطرنشان کرد: حتی با وجود ترجمههایی که گاه از دقت کامل برخوردار نبودند، شاهد تأثیر عمیق اندیشههای مطهری بر متفکران جهان عرب، آفریقا و شرق آسیا بودهایم. طبیعی است که امروز با ترجمههای دقیقتر، این اثرگذاری در محافل علمی، دانشگاهی و روشنفکری نسل جوان چندبرابر خواهد شد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش دیگری از سخنان خود به پرسشهای راهبردی درباره تداوم اثرگذاری اندیشه شهید مطهری پرداخت و گفت: پرسشهایی مانند «اگر مطهری امروز بود چه میکرد؟» یا «آیا اندیشههای ایشان پس از چهار دهه از شهادت، همچنان توان حل مسائل امروز ما را دارد؟» از سوالات مهمی است که باید به آنها پاسخ داد.
وی، اما پرسش محوری خود را اینگونه مطرح کرد: «آیا شهید مطهری یک پدیده استثنایی و تکرارنشدنی بود، یا امکان شکلگیری شخصیتهایی مشابه ایشان در حوزهها و دانشگاهها وجود دارد؟»
استاد خسروپناه با تأکید بر منحصربهفرد بودن هر شخصیت بزرگ، تصریح کرد: به معنای پدیدارشناسانه، علامه طباطبایی، علامه مصباح و علامه مطهری هرکدام جایگاه ویژه خود را دارند و هیچکس عیناً تکرار دیگری نخواهد شد؛ اما اگر با نگاهی تسامحآمیز و با تمرکز بر مولفههای اثرگذاری و جامعیت شهید مطهری بنگریم، میتوانیم الگویی برای تربیت شخصیتهای مشابه در اعصار آینده طراحی کنیم.
مولفههای «مطهریشدن»: از تخصصگرایی افراطی تا جامعیت علمی
وی در تشریح عناصر تشکیلدهنده شخصیت علمی شهید مطهری، یکی از کلیدیترین مولفهها را «پرهیز از بسنده کردن به یک رشته تخصصی» دانست و افزود: امروز در نظام آموزشی حوزه، طلبه از سطح دوم مجبور به انتخاب گرایش خاصی مانند کلام، فلسفه یا فقه میشود؛ اما شهید مطهری چنین محدودیتی برای خود قائل نبود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به سیره علمی شهید مطهری گفت: ایشان هم کلام را از اساتید برجسته آموخت، هم فلسفه، هم عرفان و هم فقه؛ بهگونهای که در سن ۳۲ سالگی که به تهران آمدند و وارد دانشگاه شدند، هم فقیه بودند و هم فیلسوف. امام راحل (ره) نیز در پیامی، دقیقاً با همین دو عنوان «فقیه و فیلسوف» از ایشان یاد کردند.
استاد خسروپناه با تأکید بر اینکه آشنایی با آثاری، چون «نظام اسلامی»، «مسئله حجاب» و سایر مباحث اجتماعی-دینی شهید مطهری نشاندهنده توانایی ایشان در پیوند میان مبانی نظری و مسائل کاربردی جامعه است، افزود: اگر بتوانیم این بسته جامع از مولفههای علمی، روششناختی و اخلاقی شهید مطهری را احصا و الگوسازی کنیم، قاعدتاً تحقق آن در افراد مستعد میتواند کارکردهای مشابهی برای حل مسائل امروزین جامعه اسلامی داشته باشد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، یکی از رازهای ماندگاری اثرگذاری شهید مطهری را «تواضع علمی» و «تداوم شاگردی» حتی در اوج شهرت علمی دانست و گفت: شهید مطهری تنها به یک رشته اکتفا نکرد؛ ایشان هم فقیه بود، هم فیلسوف، هم متکلم و هم عارف. این جامعیت علمی تصادفی نبود؛ نتیجه سالها زانو زدن در محضر اساتید بزرگی، چون امام خمینی (ره)، آیتالله العظمی بروجردی و علامه طباطبایی بود.
وی با نقل خاطرهای خواندنی از رابطه علمی علامه طباطبایی و شهید مطهری افزود: زمانی که علامه طباطبایی برای معالجه به تهران آمده بودند، جلد سوم اسفار ملاصدرا مربوط به «حرکت و زمان» را مورد بازخوانی قرار دادند. شهید مطهری با اینکه خود فیلسوفی توانمند بود، احساس کرد این مبحث هنوز برایش کاملاً شفاف نشده است؛ از اینرو حدود شش ماه مجدداً در محضر علامه طباطبایی حاضر شد و مباحث «حرکتالزمان» و جلد سوم اسفار را تلمذ کرد و سپس تعلیقات جلد چهارم اصول فلسفه و روش رئالیسم را نگاشت. این تواضع علمی، الگویی برای همه ماست.
از انتزاع تا انضمام؛ روششناسی حل مسئله به سبک مطهری
استاد خسروپناه دومین مولفه «مطهریشدن» را «درگیری هوشمندانه با مسائل انضمامی جامعه» برشمرد و تصریح کرد: شهید مطهری صرفاً به مباحث انتزاعی فلسفی بسنده نمیکرد؛ ایشان دغدغه حل مسائل عینی مانند آزادی، عدالت، حجاب و نقش روشنفکری را داشت. اما نکته ظریف اینجاست که حل این مسائل را با سلسلهمراتبی از مباحث نیمهانتزاعی و انتزاعی پیوند میزد.
وی با تأکید بر اینکه «امالمسائل» در اندیشه شهید مطهری «انسانشناسی» است، گفت: وقتی ایشان میخواست مسئله آزادی یا عدالت را تبیین کند، تحلیل خود را بر مبنای «انسانشناسی» استوار میکرد و آن انسانشناسی نیز مبتنی بر «هستیشناسی» و «معرفتشناسی» بود. این حلقههای بههمپیوسته، از بنیادیترین مباحث فلسفی تا کاربردیترین مسائل اجتماعی، امتداد مییافت.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تأثیر این روش بر اندیشمندان بعدی خاطرنشان کرد: شهید دکتر لاریجانی نیز همین ویژگی را از استاد مطهری آموخته بود و معتقد بود مباحثی مانند «وحدت وجود» باید بتواند مسائل انضمامی نظام آموزشی و تربیتی ما را حل کند. در بازنگری سند تحول بنیادین آموزش و پرورش نیز همواره این پرسش مطرح بود که چگونه میتوان اندیشه مطهری را به «سند تحول» وارد کرد.
پیوند امام و مطهری؛ تأثیر متقابل دو مکتب
استاد خسروپناه در بخش دیگری از سخنان خود به رابطه علمی و معنوی امام خمینی (ره) و شهید مطهری پرداخت و گفت: امام راحل (ره) بارها تأکید کردند که فلسفه باید امتداد سیاسی و اجتماعی پیدا کند و شهید مطهری دقیقاً همین کار را کرد. حتی در برخی مباحث، امام بزرگوارمان از مکتب فکری شهید مطهری بهره میبردند؛ از جمله در بحث «آزادی» که در ۱۲ خطبه امام، ردپای تبیینهای شهید مطهری بهوضوح دیده میشود.
وی با اشاره به فاصله سنی حدود ۲۰ ساله میان این دو شخصیت بزرگ افزود: با وجود این فاصله سنی، رابطهای عمیق از رفاقت، احترام متقابل و بهرهگیری علمی میان ایشان برقرار بود. امام هرگاه به تهران تشریف میآوردند، به منزل شهید مطهری نیز سر میزدند و این دیدارها خاطرات بسیاری را رقم زد که بخشی از آنها توسط همسر محترمه شهید مطهری برای ما بازگو شده است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با ابراز تأسف از کمتوجهی به نقش همسر شهید مطهری در تداوم میراث علمی ایشان، گفت: خانم روحانی، همسر وفادار و فاضله شهید مطهری، بانویی حکیم و صبور بودند که ایثارهای بسیاری برای تحقق آرمانهای علمی و دینی همسر شهیدشان انجام دادند. متأسفانه در محافل علمی کمتر از این بانوی بزرگوار سخن گفته میشود و من وظیفه خود میدانم این حق را ادا کنم.
وی با نقل خاطرهای از دیدار با خانواده شهید مطهری افزود: پس از یک سخنرانی درباره «اگر مطهری امروز زنده بود، به چه مسائلی میپرداخت»، همسر شهید با ما تماس گرفتند و با محبت فراوان ابراز کردند که در ۳۰ سال گذشته کسی چنین تحلیل دقیقی ارائه نداده است. این تماس، فرصتی شد تا بارها در محضر ایشان بنشینیم و خاطراتی شنیدنی و منتشرنشده از زندگی شخصی و علمی شهید مطهری و حتی امام خمینی (ره) بشنویم؛ از تهجدهای شبانه، گریههای عارفانه و لحظات معنوی که در رسانهها بازتاب نیافته است.
استاد خسروپناه یکی دیگر از مولفههای کلیدی شخصیت شهید مطهری را «غیرت دینی و عرق انقلابی» دانست و گفت: شهید مطهری کاسبکار نبود؛ دنبال اسم و رسم و موقعیتهای حزبی و سیاسی نبود. وقتی شبههای از دانشگاه به ایشان منتقل میشد، حتی در لحظات استراحت، قلم به دست میگرفت و به پاسخگویی میپرداخت. همسر شهید تعریف میکردند که یکبار مرتضی آقا بعد از ناهار که معمولاً استراحت میکردند، ناگهان به اتاق رفتند و شروع به نوشتن کردند. وقتی پرسیدم چه شده، فرمودند: «الان یک شبههای به من منتقل شد؛ باید پاسخ آن را بدهم.» این غیرت دینی، راز تولیدات پربار و اثرگذار ایشان بود.
وی با اشاره به عمر کوتاه، اما پربار شهید مطهری خاطرنشان کرد: شهید مطهری تنها ۵۹ سال و سه ماه عمر کرد؛ اما در همین عمر کوتاه، چنان آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشت که گویی قرنها زیسته و اندیشیده است. این برکت عمر، نتیجه «خودسازی»، «اخلاص» و «پیوند با اهل عرفان» بود که حتی در سالهای پختگی، برنامههای سلوکی خود را با مشورت بزرگان معنوی تنظیم میکرد.
فراخوان به حوزهها: چگونه مطهریهای جدید تربیت کنیم؟
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پایان، با خطاب قرار دادن مسئولان حوزههای علمیه و پژوهشگاهها گفت: امروز باید با توجه به اقتضائات زمانه، این پرسش را جدی بگیریم که «حوزهها چگونه میتوانند شخصیتهایی با جامعیت و اثرگذاری شهید مطهری تربیت کنند؟» طبیعی است که مسائل و پرسشهای نسل امروز با عصر شهید مطهری متفاوت است، اما «مکتب روششناختی» ایشان ظرفیت پاسخگویی به بسیاری از چالشهای فکری و اجتماعی جهان معاصر را دارد.
وی با آرزوی علو درجات برای شهید مطهری، امام خمینی (ره) و شهید دکتر لاریجانی خاطرنشان کرد: امیدواریم خداوند متعال ضیافت نبوی، علوی و حسینی را نصیب این معلمان شهید کند و توفیق دهد تا با الگوگیری از مکتب مطهری، گامی در جهت حل مسائل امت اسلامی برداریم.
انتهای پیام/