امکان افزایش ضریب نفوذ سکوهای دیجیتال ایرانی با استفاده از ظرفیت بریکس و شانگهای وجود دارد

شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌های بومی با توجه به امکاناتی که در اختیار آن‌ها قرار داده شده بود، عملکرد خوبی در ایّام جنگ تحمیلی اخیر نشان دادند. ولی تجاوز نظامی آمریکا و رژیم اسرائیل نشان داد که جنگ فقط محدود به عملیات نظامی نیست و متجاوزین از سایر امکانات خود، مانند سکوهای اینترنتی هم برای ضربه زدن به ایران و کشورهای غیرهمسو با خود استفاده می‌کنند. در گفت‌وگوی آناتک با «احسان کیانخواه»، دبیر سابق شورای اجرایی فناوری اطلاعات به بررسی توانمندی‌های سکوهای داخلی و ظرفیت‌های موجود برای گسترش حوزۀ نفوذ و بازار آن‌ها پرداخته‌ایم.

شما به عنوان یک مسئول سابق حوزۀ ارتباطات و فناوری اطلاعات فکر می‌کنید که شبکه ملی اطلاعات امروز در چه نقطه‌ای از بلوغ قرار دارد؟ عملکرد شبکه ملی را در جنگ اخیر چطور می‌بینید؟ 

دربارۀ شبکه ملی اطلاعات، پیشرفت آن بیش از ۶۰ درصد است. وزارت ارتباطات در پایان دولت سیزدهم این آمار را اعلام کرد که مورد تأیید مرکز ملی فضای مجازی نیز قرارگرفت. برای ارزیابی دقیق، باید شاخص‌ها را تفکیک کرد. یک دسته شاخص‌های مربوط به عملکرد و دسته دیگر شاخص‌های فنی و زیرساختی هستند. شاخص‌هایی مانند میزان استفاده از پهنای باند داخلی در مقایسه با پهنای باند مصرفی خارجی، جزو شاخص‌های عملکردی محسوب می‌شوند. از نظر قابلیت زیرساختی، ایران در سطح بلوغ مطلوبی قرار دارد. پس از جنگ دوازده‌روزه سال ۱۴۰۴ و جنگ تحمیلی سوم از ۹ اسفندماه ۱۴۰۴، وضعیت تاب‌آوری خوبی از این شبکه مشاهده شد.

سیستم بانکی بدون اختلال جدی به کار خود ادامه داد. شبکه‌های اجتماعی داخلی توانستند نیاز مردم برای تبادل محتوا و تبیین مسائل را تأمین کنند. اگر تلاش‌های سال‌های گذشته وزارت ارتباطات نبود، اکنون با مشکلات متعددی مواجه می‌شدیم. بررسی محیط شبکه‌های اجتماعی داخلی نشان می‌دهد که عمده مردم از این فضا استفاده می‌کنند، هرچند نظرات مخالف نظام‌مند نیز دیده می‌شود. این فضا امکان مقاومت شناختی در آینده را فراهم کرده است. اما در بخش سرویس‌ها، نتوانستیم مخازن پکیج‌های مورد استفاده سامانه‌ها را به خوبی در شبکه داخلی ساماندهی کنیم. کندی مشاهده شده در سامانه‌های خرید و سامانه‌های رسمی کشور، به دلیل استفاده از پکیج‌هایی است که روی سرور‌های خارجی قرار دارند. 

چنانچه مدیریت به‌روزرسانی پکیج‌ها را به سمت بومی‌سازی سوق می‌دادیم، این کندی و اختلالات مشاهده نمی‌شد. در رویداد‌های دی ماه نیز برخی افراد تصور می‌کردند اینترنت کند است، در حالی که مشکل از عدم دسترسی به پکیج‌های خارجی بود. جمع‌بندی این است که ما در سطح بلوغ خوبی قرار داریم، اما بخش‌های جدی شبکه ملی اطلاعات مانند موتور جست‌و‌جو که نقش کلیدی در حل نیاز‌های مردم دارد، به خوبی کار نمی‌کند. حداقل دو یا سه متاسرچ (موتورهای جست‌وجو با عملکرد پوسته‌ای) جست‌و‌جو که وجود دارند، نتوانسته‌اند نیاز‌های عمومی مردم را برطرف کنند. اگر از موتور جستجوی فارسی‌وب و یوز حمایت مؤثرتری شده بود، اکنون نیاز عمومی مردم حل می‌شد.

البته افراد پژوهشی که نیاز به کتابخانه‌های بزرگ خارجی دارند و برنامه‌نویسانی که برای زبان‌هایی مانند نت و پایتون به پکیج نیاز دارند، با خلأ جدی مواجه هستند. ابزار‌های هوش مصنوعی داخلی فراهم است، اما برخی از دیپ سیک رایگان استفاده می‌کردند. حوزه توسعه‌دهندگان نرم‌افزار دارد اذیت می‌شود و نیاز به فکر جدی دارد.

برخی قبل از جنگ تحمیلی اخیر می‌گفتند اگر به هر دلیلی دو هفته امکان دسترسی به شبکه جهانی وب ممکن نباشد، شبکه ملی اطلاعات از هم می‌پاشد. پس چطور شد که امروز بعد از حدود یک ماه هنوز خدمات بومی ما فعال هستند؟

این موضوع در بعد کلان و کلی صحیح نیست، شاید مشکلاتی وجود داشته باشد، اما شبکۀ ملی از کار می‌افتد، گذارۀ کاملاً درستی نیست، یک زمانی می‌گویید که دی‌ان‌اس‌ها درست کار می‌کنند. روز اول جنگ، اختلال جدی در دی‌ان‌اس داشتیم و نشان می‌داد که شبکه ملی اطلاعات حداقل در دی‌ان‌اس‌ها در وضعیت پایداری نبود. هر پرووایدر عمده اینترنت، یک دی‌ان‌اسی را معرفی می‌کرد و برخی سایت‌ها ریزالو نمی‌شدند. اما در بُعد ارتباطی و بحث قطع شدن لینک‌های اینترنتی و تغییر مسیر آی‌پی‌ها به مسیر‌های دیگر، مشکل خاصی رخ نداد. با این حال، یک نکته جدی وجود دارد. در حوزه امنیت تجهیزات، آنتی‌ویروس‌های سیستمی مانند پادپیش خوب کار می‌کنند. اما در سطح اینترپرایز و مراکز داده، معمولاً از ابزار‌های خارجی مانند فایروال، آی‌پی‌اس، آی‌دی‌اس، یوتی‌ام و آنتی‌ویروس‌های سطح سرور استفاده می‌شود.

این تجهیزات برای اینکه آسیب‌پذیر نشوند، باید سیکنیچر‌های خود را به‌روز کنند. اکنون این دسترسی به شدت محدود شده است. البته سطح تهدید نیز تا حدودی پایین آمده، چون ایران اکسس هستیم و این خودش یک قابلیت خوب محسوب می‌شود. اما حملات سایبری که به سرور‌های داخل کشور انجام می‌شود، همچنان محتمل است. از طرف دیگر، دسترسی به سیگنیچر‌های فورتی‌نت، کسپرسکی، مایکروسافت و آپدیت‌های لینوکس بسیار محدود است. این موضوع سرور‌ها و سیستم‌عامل تجهیزات شبکه مانند سوییچ‌های سیسکو را آسیب‌پذیر می‌کند. یک مهاجم می‌تواند از روش‌های منقضی‌شده‌ای که پچ آن منتشر شده، برای مختل کردن مسیریابی استفاده کند، زیرا تجهیزات آپدیت نمی‌شوند. این یک چالش مهم است.

عملکرد پیام‌رسان بومی را در شرایط فعلی چطور ارزیابی می‌کنید؟ آیا سرویس‌های پیام‌رسان داخلی از نظر ظرفیت سرور، ساختار تحمل‌پذیری خطا (resilience) و توزیع جغرافیایی، آماده پوشش کامل نیاز کشور و فراتر از گسترۀ سرزمینی ایران هستند؟

این پیام‌رسان‌ها عملکرد قابل قبولی داشتند. سه پیام‌رسان اصلی بومی تاکنون عملکرد مطلوبی از خود نشان داده‌اند. باید حتماً روی بحث اسکیل‌آپ کردن این پیام‌رسان‌ها کار کرد. نیاز است که به سمت بین‌المللی شدن سکوهای داخلی گام برداشت. در فضای فعلی، می‌توان با سرعت بالا کاربر جذب کرد، زیرا ایران محور مقاومت و محور مقابله با استکبار جهانی است. قابلیت وجود دارد. بخش بین‌الملل وزارت ارتباطات و وزارت امور خارجه می‌توانند تسهیل‌گر این مسئله باشند.

کشور این امکان را دارد که با کشور‌های همسو مانند عراق و سایر کشور‌ها در این خصوص همکاری کند تا خواسته‌های آنها نیز پوشش داده شود. لازمه این کار، حرکت معماری پیام‌رسان‌ها به سمت معماری قابل اسکیل‌آپ شدن است. شاید تا حدی ظرفیت برای اسکیل‌آپ و افزایش مقیاس با مشکل مواجه شود، اما ویراستی این قابلیت را دارد، چون اساساً معماری پیام‌رسان‌ها با معماری میکروبلاک‌ها متفاوت است. 

وزارت خارجه باید جدی پای کار بیاید و مجموع امور بین‌الملل وزارت ارتباطات که قاعدتاً پشت وزارت خارجه حرکت می‌کند، می‌تواند این توسعه را محقق کند. باید با کشور‌ها همکاری و مراوده جدی برقرار کرد تا شبکه‌های اجتماعی به صورت رسمی در آن کشور‌ها توسعه پیدا کنند، کسب‌وکار راه بیفتد و هزینه‌ها پوشش داده شود. مجموعه بریکس و شانگهای و محور مقاومت نیز برای این فضا قابل استفاده هستند.