۱۷ همت فروش و صدها میلیون دلار صرفهجویی؛ نانوکاتالیستها نفت و پتروشیمی را خودکفا کردند
جایگاه فعلی ستاد توسعه فناوری نانو، نتیجه یک مسیر سیاستگذاری مستمر و هدفمند است که از اوایل دهه ۸۰ با شکلگیری ساختارهای رسمی در حوزه نانو آغاز شد. تشکیل «ستاد ویژه توسعه فناوری نانو» در سال ۱۳۸۲ و تدوین «سند راهبرد آینده» در هیئت دولت، این فناوری را وارد یک مسیر نظاممند کرد؛ مسیری که بهتدریج نانو را از سطح پژوهش به عرصه تولید، بازار و اثرگذاری اقتصادی کشاند. در ادامه، روایت عماد احمدوند، رئیس ستاد توسعه فناوری نانو در خصوص برخی از دستاوردهای این مسیر دو دههای را میخوانید.
نانو، موتور همگرایی فناوریها و پیشرفت صنعتی ایران
نقش فناوری نانو بهعنوان یک فناوری پیشرفته، در همگرایی با سایر فناوریهای نوظهور از جمله فناوری زیستی، فناوری شناختی، فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی، در پیشرفت صنعتی کشور و ایجاد استقلال و خوداتکایی در دو محور قابل بررسی است. از یک سو، فناوری نانو با توسعه و ارتقای محصولات، موجب بهبود عملکرد صنایع موجود میشود و با ارائه راهکارهای فناورانه، برخی از مهمترین چالشهای این صنایع را برطرف میکند. از سوی دیگر، این فناوری با خلق محصولات جدید، زمینه شکلگیری صنایع رقابتپذیر آینده را فراهم میآورد و مسیرهای نوینی را پیش روی توسعه صنعتی قرار میدهد. در ادامه، به برخی از دستاوردهای کشور در این دو محور اشاره میشود.
توسعه نانوکاتالیستها و کاهش وابستگی
با گسترش فناوری نانو، کاتالیستهای مورد استفاده در صنایع راهبردی در سطح جهان بهتدریج با نمونههای نانویی جایگزین شدند. در ایران نیز تا حدود یک دهه پیش، بخش عمده این محصولات از خارج تأمین میشد. در حال حاضر، حدود ۴۵ نوع نانوکاتالیست توسط ۱۰ شرکت داخلی تولید و در صنایع نفت و پتروشیمی مورد استفاده قرار میگیرد. این موضوع به کاهش وابستگی به واردات و افزایش اقتدار اقتصادی در این حوزه منجر شده است.
حدود ۴۵ نوع نانوکاتالیست توسط ۱۰ شرکت داخلی تولید و در صنایع نفت و پتروشیمی مورد استفاده قرار میگیرد که جایگزینی آنها با نمونههای خارجی، حدود نیم میلیارد دلار صرفهجویی ارزی برای کشور به همراه دارد
در هفت سال گذشته، حجم فروش این محصولات به بیش از ۱۷۲ هزار میلیارد ریال (۱۷.۲ همت) رسیده که از این میزان، حدود ۲۵ میلیون دلار به صادرات به کشورهایی مانند عراق، ترکیه، روسیه و ونزوئلا اختصاص دارد. همچنین، جایگزینی نمونههای داخلی با محصولات خارجی، حدود نیم میلیارد دلار صرفهجویی ارزی برای کشور به همراه داشته است. این نانوکاتالیستها در پالایشگاههایی از جمله تهران، آبادان، تبریز، اصفهان، لاوان، ستاره خلیج فارس و امام خمینی شازند و در پتروشیمیهایی مانند کارون و بندر امام مورد استفاده قرار میگیرند.
صرفهجویی نیم میلیارد دلاری با کاتالیست ایرانی
کاربرد نانوکاتالیستها در پالایشگاهها، علاوه بر کاهش هزینهها، به بهبود تراز تولید سوخت نیز کمک کرده است. بهعنوان نمونه، نانوکاتالیست واحد RCD تولید داخل که در سال ۱۴۰۲ در پالایشگاه شازند اراک جایگزین نمونه وارداتی شد، ضمن بهبود عملکرد، حدود ۴۰ درصد ارزانتر از نمونه خارجی است.
(Reduced Crude Desulfurization) یا RCD یک فرآیند برای گوگردزدایی از ته مانده برج تقطیر است که برای تصفیه برش نفتی سنگین باقیمانده اتمسفری و خلأ (Residue)، به کار گرفته میشود تا به محصول با کیفیت برای بازار تبدیل شود
همچنین، به دلیل طول عمر بیشتر، استفاده از این محصول به افزایش سالانه ۱۱۰ میلیون لیتر تولید بنزین در این واحد منجر شده است که معادل ۱۵۰ میلیون دلار صرفهجویی ارزی در واردات بنزین طی سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ برآورد میشود.
افزایش ۱۱۰ میلیون لیتری تولید بنزین؛ تأثیر نانوکاتالیستها بر تولید سوخت
در صنعت خودرو نیز نانوکاتالیستها در مبدلهای کاتالیستی نقش مؤثری در کاهش آلایندههای زیستمحیطی ایفا میکنند. این مبدلها با حذف گازهای مضر خروجی، به بهبود کیفیت هوا کمک میکنند. قیمت نمونه داخلی این محصولات حدود یکسوم نمونه خارجی است و بر این اساس، طی هفت سال گذشته حدود ۴۷۵ میلیون دلار صرفهجویی ارزی حاصل شده است. در این مدت، بیش از ۳ میلیون و ۳۶۸ هزار مبدل کاتالیستی تولید شده و حجم فروش آنها به حدود ۱۴ همت رسیده است.
استفاده از نانوکاتالیست واحد RCD تولید داخل باعث افزایش سالانه ۱۱۰ میلیون لیتر تولید بنزین و صرفهجویی ۱۵۰ میلیون دلاری ارزی در واردات بنزین شده است
در مجموع، توسعه نانوکاتالیستها علاوه بر کاهش وابستگی، به افزایش بهرهوری، کاهش هزینهها و توسعه صادرات در صنایع راهبردی کشور کمک کرده است.
۶ نانودارو، ۲۱ هزار میلیارد ریال فروش؛ فناوری نانو در خط مقدم درمان
در محور دوم، فناوری نانو با توسعه محصولات نوآورانه، زمینه شکلگیری صنایع دانشبنیان را فراهم کرده است. یکی از مهمترین مصادیق این حوزه، تولید نانوداروها بهویژه در درمان بیماریهای صعبالعلاج است. در دهه گذشته، ۶ نانودارو از جمله داروهای ضدسرطان در کشور تولید و به بازار عرضه شده است که از جمله آنها میتوان به سینادوکسوزوم، پادینکس، پکلینب، تدروکس، سینا آمفولیش و دپوستیوا اشاره کرد.
نسل جدید نانوداروهای ضدسرطان توانستهاند بخش قابل توجهی از نیاز کشور به داروهای وارداتی را تامین کنند و همزمان بیش از ۱۸۰ هزار میلیارد ریال کاهش هزینه در نظام سلامت ایجاد کنند
توسعه این داروها علاوه بر تأمین بخشی از نیاز داخلی، به کاهش هزینههای ارزی و درمانی نیز کمک کرده است. طی سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳، مجموع فروش این محصولات به حدود ۲۱ هزار میلیارد ریال رسیده و بیش از ۱۲ میلیون دلار صادرات برای آنها ثبت شده است. همچنین، برآوردها نشان میدهد که کاهش هزینههای درمانی و بیمهای ناشی از این داروها، بالغ بر ۱۸۰ هزار میلیارد ریال (۱۸ همت) بوده است.
از دیگر آثار اقتصادی این حوزه میتوان به صرفهجویی ارزی ۷۴۱ میلیون دلاری، افزایش دسترسی بیماران به درمانهای نوین و ارتقای توانمندی صنعت داروسازی کشور اشاره کرد.
۹ پلتفرم دارویی در مسیر تولید؛ جلوگیری از خروج سالانه یک میلیارد دلار
در حال حاضر، توسعه ۹ پلتفرم دارویی پیشرفته در دستور کار قرار دارد که پیشبینی میشود زمینه تولید حداقل ۲۵ داروی نوین را فراهم کند. در صورت واردات این داروها، سالانه بیش از یک میلیارد دلار هزینه ارزی به کشور تحمیل خواهد شد، در حالی که تولید داخلی آنها با حدود یکدهم این هزینه امکانپذیر است.
مسیر تجاریسازی؛ از ایده تا بازار
ستاد توسعه فناوری نانو برای تبدیل ایدههای دانشگاهی به محصولات تجاری، برنامههای هدفمند و نظاممندی طراحی کرده است. پژوهشهای دانشگاهی در بیش از ۱۵۰ مرکز علمی کشور، با حمایت نهادهایی مانند وزارت علوم، وزارت بهداشت و بنیاد ملی علم، زمینه شکلگیری ایدههای نوآورانه را فراهم میکند.
طی سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳، مجموع فروش نانوداروها به حدود ۲۱ هزار میلیارد ریال رسیده و بیش از ۱۲ میلیون دلار صادرات برای آنها ثبت شده است
در این مسیر، برنامه حمایت از اساتید محصولمحور، شناسایی تیمهای پژوهشی توانمند و هدایت آنها به سمت بازار را دنبال میکند. این حمایتها شامل اعتبارسنجی فناوری، ارائه تسهیلات، دسترسی به زیرساختهای آزمایشگاهی و پشتیبانی در ثبت مالکیت فکری و توسعه کسبوکار است.
۴۵ هزار نیروی متخصص؛ پشتوانه توسعه فناوری نانو در کشور
پژوهشگران جوان، نقش محوری در پیشرفت فناوری نانو ایفا کردهاند. همزمان با توسعه تحصیلات تکمیلی، این حوزه نیز رشد یافته و بخش عمده پیشرفتها بر پایه فعالیتهای علمی جوانان شکل گرفته است. در حال حاضر، بیش از ۴۵ هزار متخصص در حوزه نانو در کشور تربیت شدهاند.
هماکنون بیش از ۴۵ هزار متخصص در حوزه نانو در کشور تربیت شدهاند که بخش عمده پیشرفتها بر پایه فعالیتهای علمی جوانان شکل گرفته است
برنامههای حمایتی متعددی از جمله حمایت از پایاننامهها، برگزاری دورههای توانمندسازی، حمایت از کارآفرینان و پژوهشگران و اجرای رویدادهای رقابتی در این حوزه اجرا شده است.
۲میلیون دانشآموز و ۲۰۰ هزار دانشجو؛ مسیرسازی نانو برای نسل آینده
ترویج فناوری نانو از ابتدای اجرای این برنامه، بهعنوان یکی از محورهای اصلی مورد توجه قرار داشته است. تاکنون، حدود ۲ میلیون دانشآموز و بیش از ۲۰۰ هزار دانشجو در برنامههای ترویجی این حوزه مشارکت داشتهاند. برگزاری ۱۷ دوره المپیاد دانشآموزی و ۱۴ دوره مسابقه ملی دانشجویی، بخشی از این اقدامات است.
همچنین، برگزاری رویدادهای بینالمللی و نمایشگاههای تخصصی، به افزایش آگاهی عمومی و تقویت انگیزه در میان نسل جوان کمک کرده است. این اقدامات، زمینهساز شکلگیری سرمایه انسانی متخصص و توسعه پایدار فناوری نانو در کشور شده است.
انتهای پیام/