رشد ۲۰۰ برابری دانشبنیانها در پرتو حمایتهای رهبر شهید
دانش و فناوری در اقتصاد امروز جهان، به یکی از مهمترین منابع تولید ثروت تبدیل شدند؛ مسیری که بسیاری از کشورها برای کاهش وابستگی به منابع طبیعی و تقویت توان رقابتی خود در پیش گرفتند. در ایران نیز طی سالهای گذشته توسعه شرکتهای دانشبنیان بهعنوان یکی از ابزارهای پیوند میان علم و صنعت در دستور کار سیاستگذاران قرار گرفته است؛ شرکتهایی که با هدف تجاریسازی دستاوردهای علمی و تبدیل دانش به ارزش اقتصادی شکل گرفتند.
شرکتهای دانشبنیان همانطور که از نامشان پیداست، مجموعههایی هستند که فعالیت اقتصادی خود را بر پایه دانش، فناوری و نوآوری بنا میکنند. این شرکتها در واقع بستری برای تبدیل نتایج پژوهشهای دانشگاهی و تحقیقاتی به محصولات و خدمات قابل عرضه در بازار هستند.
اهمیت شکلگیری چنین شرکتهایی در ایران زمانی پررنگتر شد که مسئولان حوزه علم و صنعت متوجه فاصله میان رشد تولید علم در دانشگاهها و بهرهبرداری صنعتی از این دستاوردها شدند. در حالی که پژوهشگاهها و دانشگاهها به تولید دانش و فناوری مشغول بودند، بخش قابل توجهی از این دستاوردها به مرحله تولید و بازار نمیرسید.
در چنین شرایطی، ایجاد سازوکاری برای تجاریسازی دانش و تبدیل آن به ثروت در دستور کار قرار گرفت و شرکتهای دانشبنیان بهعنوان یکی از ابزارهای تحقق این هدف شکل گرفتند.
سه دهه تلاش برای رسمیتبخشی به فناوری
فعالیت شرکتهای فناور در ایران سابقهای چند دههای دارد. از نخستین نمونههای شناختهشده میتوان به شرکت «پویا» اشاره کرد که فعالیت خود را از سال ۱۳۶۱ آغاز کرد. با این حال شکلگیری ساختار رسمی برای حمایت از این شرکتها به تصویب قانون حمایت از شرکتها و موسسات دانشبنیان و تجاریسازی نوآوریها و اختراعات در سال ۱۳۸۹ بازمیگردد.
بر اساس این قانون، سیاستگذاری و حمایت از شرکتهای دانشبنیان بر عهده معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری قرار گرفت و تأمین بخش مهمی از تسهیلات مالی نیز به صندوق نوآوری و شکوفایی سپرده شد
پس از تدوین آییننامههای اجرایی این قانون، نخستین فهرست رسمی شرکتهای دانشبنیان در سال ۱۳۹۲ منتشر شد و از آن زمان روند توسعه این زیستبوم با سرعت بیشتری دنبال شد.
چراغ سبز حاکمیت به اقتصاد دانشبنیان
توسعه اقتصاد دانشبنیان طی سالهای اخیر در سیاستهای کلان کشور نیز مورد توجه قرار گرفته است.
رهبر شهید انقلاب اسلامی، آیتالله خامنهای، در سخنرانیهای متعدد خود، شرکتهای دانشبنیان را به عنوان یکی از ارکان کلیدی پیشرفت اقتصادی کشور معرفی کرده بودند و بر نقش آنها در کاهش وابستگی اقتصاد به منابع طبیعی و نفت تاکید داشتند.
ایشان در دیدار با نخبگان و مسئولان کشور، ضمن اشاره به جایگاه این شرکتها در پیشرفت اقتصادی، بارها بر ضرورت حفظ استانداردها و کیفیت در فرآیند شناسایی آنها تاکید کرده بودند. در همین زمینه، ایشان در دیدار با نخبگان علمی فرموده بودند: «در مورد شرکتهای دانشبنیان، ضوابط شرکتها را نبایستی کاست. مراقبت کنید که ضوابط شرکتهای دانشبنیان ضوابط بالایی باشد؛ اینجور نباشد که ما فقط عدد را اضافه کنیم. بودجه علم و فنّاوری نباید کم بشود، باید افزایش پیدا کند.»
شرکتهای دانشبنیان هم علمند، هم اقتصادند و پرداختن به آنها یکی از اساسیترین کارها و از اولویتها است
ایشان همچنین در دیدار با مسئولان نظام، پرداختن به این حوزه را یک اولویت اساسی خوانده و تاکید کرده بودند: «پرداختن به شرکتهای دانشبنیان یک مسئله بسیار مهم است و این ما را پیش خواهد برد. شرکتهای دانشبنیان هم علمند، هم اقتصادند و پرداختن به آنها یکی از اساسیترین کارها و از اولویتها است.»
این رهنمودها نشاندهنده نگاه کلان سیاستگذاری است که در آن، توسعه اقتصاد دانشبنیان صرفاً با افزایش تعداد شرکتها محقق نمیشود، بلکه کیفیت فعالیت و نقش واقعی آنها در زنجیره اقتصاد کشور از اهمیت بسزایی برخوردار است. در همین راستا، نامگذاری سال ۱۴۰۱ با عنوان «تولید، دانشبنیان، اشتغالآفرین» نیز به عنوان نشانهای از توجه ویژه سیاستگذاری کلان به این حوزه تلقی میشود.
مسیری پرشتاب، اما دور از قله
بررسی آمارهای منتشر شده از زیستبوم فناوری کشور نشان میدهد تعداد شرکتهای دانشبنیان طی سالهای گذشته روند افزایشی داشته است. در ابتدای دهه ۱۳۹۰ و همزمان با آغاز اجرای قانون حمایت از این شرکتها، تنها ۵۵ شرکت در فهرست رسمی شرکتهای دانشبنیان کشور قرار داشتند.
هدفگذاری بلندمدت برای اقتصاد دانشبنیان، دستیابی به بیش از ۳۰ هزار شرکت را نشان میدهد؛ رقمی که فاصله قابل توجهی با وضعیت فعلی دارد
با گسترش سیاستهای حمایتی، ایجاد پارکهای علم و فناوری و شکلگیری زیرساختهای حمایتی، تعداد این شرکتها بهتدریج افزایش یافت. بر اساس آمارهای منتشر شده از سوی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، در حال حاضر شمار شرکتهای دانشبنیان فعال در کشور به حدود ۱۰ هزار شرکت رسیده است.
این روند نشاندهنده توسعه تدریجی زیستبوم نوآوری در کشور است. با این حال بررسی سیاستهای توسعه اقتصاد دانشبنیان نشان میدهد هدفگذاریهای کلان برای این حوزه فراتر از این عدد بوده است و در برخی برنامهها رسیدن به بیش از ۳۰ هزار شرکت دانشبنیان به عنوان یکی از اهداف بلندمدت مطرح شده است.
از این منظر، هرچند تعداد شرکتهای دانشبنیان نسبت به سالهای ابتدایی اجرای این سیاستها افزایش یافته، اما همچنان فاصله قابل توجهی میان وضعیت فعلی و اهداف پیشبینیشده برای توسعه اقتصاد دانشبنیان در کشور وجود دارد.
تنوع فناوری در زیستبوم دانشبنیان کشور
فعالیت شرکتهای دانشبنیان طیف گستردهای از فناوریها را در بر میگیرد، اما بخش قابل توجهی از آنها در چند حوزه مشخص متمرکز شدند. حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات، برق و الکترونیک، ماشینآلات و تجهیزات پیشرفته و صنایع شیمیایی از جمله مهمترین زمینههای فعالیت این شرکتها به شمار میروند.
از نظر پراکندگی جغرافیایی نیز بخش قابل توجهی از شرکتهای دانشبنیان در استان تهران مستقر هستند.
دو مدل از یک کسبوکار دانشبنیانی
شرکتهای دانشبنیان در ایران از نظر ساختار مالکیت و نوع فعالیت به دستههای مختلفی تقسیم میشوند. از منظر مالکیت، این شرکتها میتوانند بهطور کامل خصوصی باشند یا با مشارکت دانشگاهها و مراکز پژوهشی شکل بگیرند.
در صورتی که سهم دانشگاه در یک شرکت کمتر از ۵۰ درصد باشد، شرکت خصوصی محسوب میشود و تابع قانون تجارت است؛ اما اگر سهم دانشگاه به ۵۰ درصد یا بیشتر برسد، شرکت ماهیت دولتی یا دانشگاهی پیدا میکند.
از نظر سطح فعالیت نیز شرکتها در قالبهایی مانند نوپا، نوآور و فناور طبقهبندی میشوند که هر یک از نظر میزان بلوغ فناوری و حضور در بازار شرایط متفاوتی دارند.
آنچه پشت صحنه یک شرکت فناور میگذرد
برای تقویت فعالیت این شرکتها مجموعهای از حمایتهای قانونی و مالی در نظر گرفته شده است. از جمله مهمترین این حمایتها میتوان به معافیتهای مالیاتی، تسهیلات کمبهره، خدمات ضمانتنامهای و برنامههای حمایتی برای توسعه بازار اشاره کرد.
بخش مهمی از حمایتها از طریق صندوق نوآوری و شکوفایی و برنامههای حمایتی معاونت علمی ریاست جمهوری ارائه میشود
کارشناسان حوزه فناوری معتقدند توسعه شرکتهای دانشبنیان میتواند یکی از مسیرهای مهم تقویت اقتصاد ایران باشد؛ مسیری که در آن دانش، نوآوری و فناوری به منابع اصلی تولید ارزش اقتصادی تبدیل میشوند.
اقتصاد فردا؛ مسیری که از دانش میگذرد
با وجود افزایش تعداد این شرکتها طی سالهای گذشته، بررسیها نشان میدهد زیستبوم اقتصاد دانشبنیان در کشور همچنان در حال شکلگیری است و برای دستیابی به جایگاهی پررنگتر در ساختار اقتصادی کشور، نیازمند توسعه زیرساختها، تقویت بازار فناوری و افزایش سهم محصولات دانشبنیان در تولید و صادرات است.
انتهای پیام/