حکمرانی قرآنی نیازمند هوش مصنوعی مبتنی بر ارزش‌های اسلامی است

به گزارش خبرگزاری آنا، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در نخستین بخش از سخنان خود در نشست تخصصی هوشمندسازی الگوریتم‌ها در حکمرانی قرآنی که در حاشیه نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم برگزار شد، با تبریک حلول ماه مبارک رمضان، بر ضرورت بازتعریف نسبت میان علوم اسلامی و فناوری‌های نوین هوشمند تأکید کرد.

وی ضمن قدردانی از دست‌اندرکاران برگزاری نمایشگاه قرآن و زحمات مرکز کامپیوتری حوزه علمیه قم، تمایز مهمی میان دو مفهوم هوش مصنوعی و هوشمندسازی ترسیم کرد.

خسروپناه با اشاره به رواج استفاده مترادف از واژگان هوش مصنوعی و هوشمندسازی در فضای علمی کشور، تصریح کرد: این دو مفهوم اگرچه گاهی به‌جای یکدیگر به کار می‌روند، اما مترادف گرفتن دقیق آنها صحیح نیست و برای ورود به مباحث حکمرانی قرآنی، نیازمند شفاف‌سازی مفهومی هستیم.

وی با مرور تجربه حوزه‌های علمیه در به‌کارگیری فناوری‌های دیجیتال یادآور شد: از آغاز، با هدایت مقام معظم رهبری، حوزه علمیه پیشگام بهره‌گیری از ابزار کامپیوتر و فضای مجازی در علوم اسلامی بود و دیجیتال سازی شد. ظرفیت‌های ارزشمندی در تفسیر، حدیث، فقه، اصول و حکمت با این ابزار‌ها تولید شد که گامی بزرگ برای تسهیل پژوهش‌ها بود.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان خاطره‌ای از دهه ۷۰ شمسی افزود: آن زمان برای یافتن روایات مورد نیاز از بحارالانوار، باید کل مجلدات را ورق می‌زدیم و پژوهشی سه‌ماه طول می‌کشید؛ اما با شکل‌گیری نرم‌افزار‌های تخصصی، همان کار در کمتر از یک ساعت انجام می‌شد. امروز با ورود هوش مصنوعی و الگوریتم‌های پیچیده، ظرفیت استفاده از علوم اسلامی دیجیتال بالاتر رفته است.

پرسش محوری: آیا مدل‌های موجود برای علوم اسلامی کفایت می‌کند؟

خسروپناه با طرح این پرسش کلیدی که آیا مدل‌های هوش مصنوعی موجود مانند جمینای، مدل‌های اپن‌سورس و الگوریتم‌های ساخته‌شده توسط دیگران، برای کار در حوزه علوم اسلامی و به‌ویژه مباحث حکمرانی کفایت می‌کند؟ تأکید کرد: ما باید به تولید هوش مصنوعی بومی، به تعبیر دقیق‌تر هوشمندسازی الگوریتم و الگوریتم‌نگاری بپردازیم و خودمان پلتفرم‌های اپن‌سورس تولید کنیم و سپس داده‌ها را به آنها تزریق نماییم.

وی هشدار داد: شاید اگر کسی ساده‌انگارانه به چت‌بات‌های موجود نگاه کند، بگوید این ابزار‌ها کار ما را راه می‌اندازند؛ داده‌های قرآنی و تفاسیر را به آنها می‌دهیم و پاسخ سؤال‌هایمان را می‌گیریم. بله، در ظاهر جواب می‌دهند و کار را پیش می‌برند، اما این نگاه، سطحی است.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تشریح مبانی فنی هوش مصنوعی توضیح داد: این محاسبات و الگوریتم‌نگاری‌ها با منطق باینری و هوش مصنوعی غیرکوانتومی صحبت می‌کنند. منطق ارسطویی صفر و یک؛ یعنی چراغی که روشن می‌شود ۱ و خاموش می‌شود ۰. با همین منطق باینری کدنگاری می‌کنند.

خسروپناه با اشاره به ریشه تاریخی واژه الگوریتم گفت: واژه الگوریتم که امروز در تمام دنیا استفاده می‌شود، از نام دانشمند بزرگ مسلمان و ایرانی، الخوارزمی گرفته شده است. الگوریتم یعنی یک فرآیند تعریف‌شده از آغاز تا انجام کار. مثلاً وقتی به رباتی دستور می‌دهید، دقیقاً برایش الگوریتم تعریف می‌کنید.

وی ادامه داد: همین الگوریتم‌نگاری را وقتی روی متون و اصوات پیاده می‌کنیم، برای هر حرف و واژه کدی تعریف می‌شود. سازنده الگوریتم و تولیدکننده پلتفرم اپن‌سورس، هدایت می‌کند که سیستم در چه حوزه‌ای پاسخ دهد و در چه حوزه‌ای پاسخ ندهد.

خسروپناه با اشاره به مصادیق عینی حکمرانی داده در مدل‌های هوش مصنوعی جهانی تصریح کرد: الان در بحث‌های سیاسی و دفاعی که با رژیم صهیونیستی داریم، مشاهده می‌کنید که برخی از این چت‌بات‌ها وقتی از آنها درباره شهید سلیمانی سؤال می‌پرسید، پاسخ نمی‌دهند یا پاسخ جهت‌دار می‌دهند. این نشان می‌دهد که پشت این سیستم‌ها، یک حکمرانی داده و یک جهت‌گیری ایدئولوژیک وجود دارد.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی به یک تمایز معرفتی مهم اشاره کرد و گفت: در علم، گاهی ما واقعیتی را کشف می‌کنیم؛ مثلاً کشف یک پدیده طبیعی یا تحلیل یک رفتار انسانی. اما هوش مصنوعی از سنخ کشف نیست، از سنخ خلق است.

وی تأکید کرد: کاربری که از هوش مصنوعی استفاده می‌کند، در واقع با یک مخلوق تعامل دارد؛ مخلوقی که با همان کدنگاری و منطق باینری، داده‌هایی به او داده شده و بر اساس آن، حکمرانی داده‌ها و نوع پاسخ‌دهی‌اش تعریف شده است. بنابراین، اگر ما بخواهیم از هوش مصنوعی برای حکمرانی قرآنی استفاده کنیم، نمی‌توانیم صرفاً مصرف‌کننده الگوریتم‌هایی باشیم که بر اساس منطق و داده‌های غیرهمسو با معارف اسلامی طراحی شده‌اند.

حکمرانی؛ خود یک الگوریتم پیچیده است

خسروپناه با تبیین مفهوم حکمرانی اظهار داشت: حکمرانی به معنای ترجمه نفس یک فرآیند تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری است؛ از سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری گرفته تا تقسیم مسئولیت‌ها، راهبری، گفتمان‌سازی، اجرایی‌سازی و نظارت و ارزیابی. در واقع، حکمرانی خودش یک الگوریتم است؛ یعنی فرآیندی تعریف‌شده از آغاز تا انجام.

وی با اشاره به ابعاد مختلف حکمرانی افزود: حکمرانی می‌تواند امنیتی، فرهنگی، اجتماعی یا در حوزه سلامت باشد. اما پدیده‌های اجتماعی امروز آن‌قدر پیچیده و ابعاد آنها در هم تنیده است که نمی‌توانیم بگوییم این مسئله فقط امنیتی است یا فقط اقتصادی. حکمرانی امروز، حکمرانی ترکیبی است؛ همان‌طور که جنگ‌ها هم اکنون جنگ ترکیبی هستند.

نیاز به نسخه ترکیبی قرآنی برای مسائل پیچیده جامعه

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با طرح این پرسش که چگونه می‌توانیم بر اساس آموزه‌های قرآنی به الگوریتم حکمرانی برسیم؟ تصریح کرد: ما می‌خواهیم وضع موجود پیچیده جامعه را که ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی دارد، با نسخه‌ای قرآنی حل کنیم. نمی‌توانیم بگوییم فقط امنیتی‌ها بنشینند نسخه بپیچند، یا فقط اقتصادی‌ها تصمیم بگیرند؛ نتیجه این رویکرد تک‌بعدی، همان اتفاقاتی است که در جامعه می‌بینیم.

وی تأکید کرد: برای پاسخ به این پیچیدگی‌ها، باید همه داده‌های قرآنی را در اختیار بگیریم و از هوش مصنوعی بخواهیم که با تحلیل این داده‌ها، نسخه‌ای ترکیبی ارائه دهد که هم بعد امنیتی، هم اقتصادی، هم فرهنگی و هم اجتماعی بحران‌ها را پوشش دهد. به نظر من، با محاسبات انسانی و هوش معمولی، پاسخ به این پرسش‌های پیچیده امکان‌پذیر نیست؛ حتماً به هوش مصنوعی نیاز داریم، اما به شرطی که این هوش مصنوعی مبتنی بر الگوریتمی باشد که خودمان هوشمندانه و حکمی طراحی کرده‌ایم.

خسروپناه با هشدار نسبت به بسنده کردن به فناوری‌های وارداتی گفت: نمی‌توانیم به اپن‌سورس‌های موجود، کدنگاری‌ها و الگوریتم‌های ساخته‌شده توسط دیگران بسنده کنیم. برخی تصور می‌کنند اگر یک GPU قدرتمند تهیه کنیم یا تراشه‌های پیشرفته بخریم، با افزایش سرعت محاسباتی، مسئله حل می‌شود. اما مسئله فقط سرعت نیست؛ مسئله هوشمندسازی حکمی الگوریتم است.

وی توضیح داد: منظورم از هوشمندسازی حکمی این است که خود فرآیند الگوریتم‌نگاری و طراحی پلتفرم، باید هوشمندانه و مبتنی بر ارزش‌ها انجام شود. هوش مصنوعی در خلا ساخته نمی‌شود؛ خنثی نیست. پشت هر کد، یک اراده، یک تصمیم و یک منظومه ارزشی وجود دارد. بنابراین، اگر می‌خواهیم به حکمرانی ترکیبی مبتنی بر قرآن برسیم، باید در سه سطح همزمان حرکت کنیم: حکمرانی داده‌ها، حکمرانی الگوریتم و حکمرانی سخت‌افزار.

گسترش قلمرو داده‌های قرآنی: از ترجمه تا تفسیر شبکه‌ای

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ضرورت غنی‌سازی داده‌های ورودی به سیستم‌های هوش مصنوعی گفت: داده‌های قرآنی فقط ترجمه آیات نیست. تفسیر ترتیبی، تفسیر موضوعی، تفسیر عقلی، تفسیر قرآن به قرآن و روش‌های استنتاجی مانند روش شهید صدر که بر پرسش‌گری جدید از قرآن و دریافت پاسخ با دلالت انتظامی تأکید دارد، همگی قلمرو داده‌های ما را گسترش می‌دهند، بدون آنکه گرفتار تفسیر به رأی شویم.

وی افزود: اگر از روش‌های نوین مانند تفسیر شبکه‌ای یا تفسیر میدانی که برخی محققین مطرح کرده‌اند استفاده کنیم، ظرفیت داده‌هایمان چند برابر می‌شود. برای پاسخ به پرسش‌های پیچیده در جنگ‌های ترکیبی با کمک هوش مصنوعی، حتماً به این قلمرو گسترده داده‌ای نیاز داریم.

خسروپناه به بعد سخت‌افزاری هوش مصنوعی در حکمرانی قرآنی پرداخت و پرسش مهمی را مطرح کرد: آیا خود تراشه و میکروالکترونیک هم اگر هدفمند و هوشمند طراحی نشود، می‌تواند در محاسبات ما اختلال ایجاد کند؟

وی تصریح کرد:. خدا رحمت کند شهید حاجی‌زاده را که با ورود به این عرصه و بومی‌سازی فناوری، وعده صادق ۲ را بسیار موفق‌تر پیش بردند. یکی از علت‌های موفقیت، توجه به همین بعد سخت‌افزاری بود.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی نتیجه گرفت: حالا که می‌خواهیم برای حکمرانی قرآنی الگوریتم تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری طراحی کنیم، آیا فقط حکمرانی داده و الگوریتم کافی است؟ به نظر من، در سطح سخت‌افزار و میکروالکترونیک هم امکان دستکاری و ایجاد اختلال در محاسبات وجود دارد. بنابراین، برای دستیابی به حکمرانی ترکیبی مبتنی بر قرآن، باید همزمان بر سه محور کار کنیم: تولید داده‌های غنی قرآنی، طراحی الگوریتم‌های بومی مبتنی بر ارزش‌های اسلامی، و تأمین سخت‌افزار‌های مطمئن و هدفمند.

خسروپناه با جمع‌بندی مباحث پیشین اظهار داشت: با این پیچیدگی که در هوش مصنوعی وجود دارد هم در لایه سخت‌افزار، هم در لایه الگوریتم‌نگاری و هم در لایه حکمرانی داده‌ها، نمی‌توانیم صورت مسئله را ساده انگارانه حل کنیم.

وی با ترسیم دو سناریوی متفاوت برای کاربرد هوش مصنوعی در علوم اسلامی تصریح کرد: اگر بخواهیم در سطح پرسش و پاسخ ساده از تفاسیر قرآن، احادیث و متون دینی استفاده کنیم، همین ابزار‌های موجود هم قابل استفاده هستند و می‌توانند بار سنگین پژوهش‌های مقدماتی را به دوش بکشند. اما اگر بخواهیم حکمرانی پیچیده در عصر جنگ‌های ترکیبی را با تکیه بر قرآن طراحی کنیم، مسئله کاملاً متفاوت است و نیازمند دقت نظر بسیار بیشتری هستیم.

پیشنهاد تدوین سند رسمی در شورای عالی انقلاب فرهنگی

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی از آغاز فرآیند تدوین سند راهبردی در این حوزه خبر داد و گفت: با توجه به همین پیچیدگی‌ها، بنده پیشنهاد تدوین سند رسمی در شورای عالی انقلاب فرهنگی را ارائه دادم و خوشبختانه کار آغاز شده است. ما به دنبال تدوین سندی هستیم که هم ابعاد فنی و هم ابعاد معرفتی و ارزشی هوشمندسازی را پوشش دهد تا صرفاً مصرف‌کننده فناوری‌های وارداتی نباشیم.

خسروپناه با استناد به آیات قرآن کریم، چارچوب نظری طراحی هوش مصنوعی اسلامی را تبیین کرد و گفت: به نظر بنده، مفهوم حکمت در قرآن می‌تواند مبنای نظریه‌پردازی عملی برای هوشمندسازی حکمی باشد. بحث حکمت و مصادیق آن در دو سوره قرآن به تفصیل بیان شده است؛ سوره لقمان و سوره اسراء.

وی با تشریح ابعاد سه‌گانه حکمت افزود: آیات حکمت نشان می‌دهد که حکمت هم بعد معرفتی و دانشی دارد، هم بعد بینشی و باوری، و هم بعد کنشی و رفتاری. بنابراین، وقتی می‌خواهیم هوش مصنوعی را در لایه‌های سخت‌افزار، الگوریتم و داده خلق کنیم، باید این خلق مبتنی بر حکمت باشد؛ یعنی مبتنی بر معرفت حقیقی، ارزش‌های فضیلت‌محور و نتیجه‌بخش برای خلق خدا.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: اگر هوش مصنوعی ما بر این سه رکن استوار شود، می‌توانیم نسخه‌های کارآمد و دقیقی برای مسائل پیچیده جامعه ارائه دهیم؛ نسخه‌هایی که هم امنیتی، هم اقتصادی، هم فرهنگی و هم اجتماعی باشند و در نهایت به صلاح و فلاح جامعه منجر شوند.

خسروپناه در بخش پایانی سخنان خود، به بعد فقهی و حقوقی طراحی هوش مصنوعی اسلامی پرداخت و گفت: علاوه بر مباحث معرفتی و فنی، باید قواعد فقهی را نیز در فرآیند خلق و هوشمندسازی مورد توجه قرار دهیم. ما قواعد فقهی متعددی داریم که می‌تواند چارچوب اخلاقی و حقوقی توسعه هوش مصنوعی را تعیین کند.

وی خاطرنشان کرد: اگر این سه رکن با هم و با هدایت معارف قرآنی پیش برود، می‌توانیم هوش مصنوعی را از یک ابزار بیگانه، به یک هم‌افزای حکیم برای تحقق حکمرانی صالح و خدمت به مردم تبدیل کنیم.