زیگورات؛ پلکانی به سوی آسمان و قدرت
در میان زیگوراتهای شناختهشده، زیگورات چغازنبیل در خوزستان ایران جایگاهی ویژه دارد؛ یادگاری باشکوه از تمدن ایلام که هنوز هم یکی از بهترین نمونههای حفظ شده در جهان به شمار میرود.
بهانه این گفتوگو مقالهای بود که به تازگی در سایت The Conversation منتشر شد؛ مطلبی که در آن به تاریخ زیگوراتها و همچنین چغازنبیل ایران اشاره شده بود. همین موضوع فرصتی فراهم کرد تا با یکی از نویسندگان این مقاله، دکتر «اِوا آناگنوستو-لائوتیدِس» (Eva Anagnostou-Laoutides)، دانشیار تاریخ باستان دانشگاه مککواری سیدنی، درباره معنای مذهبی و سیاسی زیگوراتها، جایگاه آنها در زندگی شهری و تأثیرشان بر معماری امروز گفتوگو کنیم.
خانم «اِوا آناگنوستو-لائوتیدِس» (Eva Anagnostou-Laoutides) در حال حاضر دانشیار تاریخ باستان در دانشگاه مککواری سیدنی است. پیشتر، او در دانشگاه موناش (۲۰۰۶ تا ۲۰۱۷) فعالیت داشت و در بخشهای زبانها، فرهنگها و زبانشناسی و سپس مطالعات فلسفی، تاریخی و بینالمللی مشغول بود. او در سالهای آغازین فعالیت دانشگاهی خود در دانشگاههای کنت، لمپتر و ابریستویث در بریتانیا تدریس کرده است.
برای خوانندگانی که شاید با این اصطلاح آشنا نباشند، زیگورات در بینالنهرین باستان چه بود؟
زیگورات یا «زیقورات»، سکویی مرتفع با چهار ضلع شیبدار بود که ظاهری شبیه به هرم پلکانی داشت؛ پلکانهای بیرونی طبقات را به هم متصل میکردند و امکان دسترسی به بالاترین سطح را فراهم میساختند؛ جایی که معبدی قرار داشت که به خدا یا الهه حامی شهر اختصاص داده شده بود. زیگوراتها هزاران سال در مرکز شهرهای سراسر بینالنهرین باستان سر به آسمان میکشیدند. از نظر ریشهشناسی، این واژه از فعل اکدی «zakaru» گرفته شده است که به معنای «به بلندا ساختن» است.
چرا زیگوراتها اصلا ساخته شدند؟ چه هدفی برای مردم آن زمان داشتند؟
شهرهای بینالنهرین باستان معمولا توسط یک پادشاه محلی اداره میشدند. زیگوراتها در کنار کاخ ساخته میشدند و بخشی از مرکز اداری شهر به شمار میرفتند. برای مثال، دادگاهها و دفاتر مالیاتگیری اغلب در همان محدوده ساخته میشدند و همچنین انبارهایی برای ذخیره مازاد محصولات کشاورزی وجود داشت. زیگوراتها یادآور دائمی قدرت پادشاه بودند؛ پادشاهی که با لطف و عنایت خدای شهر حکومت میکرد و مسئول رفاه مردم خود بود.
بسیاری از مردم زیگوراتها را فورا با اهرام مصر مقایسه میکنند. به نظر شما تفاوتهای اصلی این دو چیست؟
اهرام باستانی به عنوان بناهای تدفینی برای پادشاهان مصر و خانوادههایشان ساخته میشدند. آنها اتاقها و گذرگاههای داخلی زیادی داشتند؛ برای مثال، بقایای پادشاه در تالارهای زیرزمینی زیر هرم قرار داده میشد. نکته مهم این است که این اهرام در حاشیه صحرای مصر، نزدیک پایتخت باستانی ممفیس ساخته شده بودند. آنها بر زمینهای مرتفع قرار داشتند، دور از زمینهای قابل کشت که هر ساله توسط رود نیل دچار سیلاب میشدند.
زیگوراتها بسیار متفاوت بودند: آنها در مرکز شهرهای پرجنبوجوش بینالنهرین سر به فلک میکشیدند و هیچ اتاق داخلی نداشتند. آنها کانونهای مذهبی و اجتماعی شهرها بودند و معابدشان نقطه تلاقی میان آسمان و زمین را نمایندگی میکردند.
تصویر درست شده با هوش مصنوعی برای مقایسه زیگورات با اهرام
درباره معنای مذهبی زیگوراتها چه میدانیم؟ چرا آنها فضاهایی مقدس محسوب میشدند؟
همانطور که گفته شد، بالاترین سطح زیگوراتها محل قرارگیری معابد خدا یا الهه حامی شهر بود. زیگوراتها بسیار بلند بودند، برخی از آنها به بلندی یک ساختمان ۱۵ طبقه میرسیدند. بنابراین، بازدیدکنندگانی که باید برای رسیدن به بالا بین دو تا هفت طبقه را بالا میرفتند؛ یعنی چیزی بین ۲۰۰ تا ۷۰۰ پله، این احساس را داشتند که به آسمان نزدیکتر میشوند، به خدا نزدیکتر میشوند.
اغلب، کاهنههای محلی شب را در بالاترین زیارتگاه زیگورات میگذراندند، به امید آنکه خدا در هنگام خواب اراده خود را بر آنان آشکار کند. این آیینهای «خوابگزاری در مکان مقدس» توسط مورخ یونانی هرودوت (و همچنین پژوهشگران اوایل دوران مدرن) اشتباه تفسیر شد؛ او ادعا کرد که این مراسم در واقع بازنمایی آیین «ازدواج مقدس» بوده است؛ آیینی که طی آن خدا یک همسر فانی طلب میکرد.
با این حال، زیگوراتها صرفنظر از این برداشتها، مکانهایی برای دعا بودند؛ مکانهایی برای تلاش جهت ارتباط با خدا و دریافت آرامش ویا راهنمایی الهی، هم برای افراد و هم برای حکومت.
زیگوراتها چگونه در زندگی روزمره و سیاسی شهرهای بینالنهرین باستان جای میگرفتند؟
همه چیز در شهرهای بینالنهرین باستان حول یک زیگورات میچرخید. تولدها، مرگها، ازدواجها، طلاقها، اختلافات مدنی و جرائم کیفری، همگی در سایه زیگورات ثبت و داوری میشدند؛ بنابراین در سایه الوهیتی که از شهر محافظت میکرد.
البته، بیش از هر چیز، زیگوراتها مکانهای عبادت و گردهماییهای جمعی بودند: کاهنان آیینها را اجرا میکردند، از جمله پیشکشهای روزانه غذا و نوشیدنی و قربانیها، در حالی که مردم در حیاطهای پایینتر طی مراسمهای دستهجمعی، موسیقی و رقص گردهم میآمدند.
زیگوراتها نقاط کانونی برای تغذیه، تحکیم و اجرای هویت مدنی بودند. در عین حال، آنها ابزارهای سیاسی مهمی نیز محسوب میشدند. از زیگوراتها برای تاجگذاریهای سلطنتی استفاده میشد و همچنین راهی منظم برای پادشاه بود تا دینداری خود را به خدایان و رعایایش نشان دهد؛ امری که مشروعیت حکومت و لطف الهی را تحکیم میکرد.
آیا میتوانید توضیح دهید این سازههای عظیم چگونه ساخته میشدند، به ویژه با توجه به محدودیت مصالح ساختمانی در منطقه؟
سنگ در بینالنهرین نسبتاً کمیاب بود، بنابراین زیگوراتها عمدتا از خشتهای گلی خشکشده در آفتاب ساخته میشدند که با سنگ آهک و قیر (مادهای چسبناک) پوشانده میشدند.
آنها اغلب طی سالیان طولانی و به صورت مرحلهای ساخته میشدند، به طوری که سکوهای جدید بر روی سازههای قدیمیتر افزوده میشدند.
کنارههای آنها با نوارهای شیاردار تزئین میشد و اغلب و روی آنها را با ملات آهک یا گچ میپوشاندند و در رنگهای گوناگون لعاب میدادند.
زیر آفتاب خیرهکننده، زیگوراتها از دور میدرخشیدند؛ گاه با سفیدی چشمگیر، مانند معبد سفید در اوروک که درون و بیرون آن سفیدکاری شده بود و گاه با رنگهای درخشان قرمز، آبی و طلایی، همچون اتمنانکی در بابل. در هر حال، آنها بر چشمانداز شهری چیره میشدند و تحسین مردم را برمیانگیختند.
در مقاله خود به برخی از نخستین نمونهها مانند اوروک اشاره کردهاید. این زیگوراتهای اولیه چه چیزی درباره آغاز تمدن شهری به ما میگویند؟
در واقع، قدیمیترین زیگورات شناخته شده، زیگورات آنو، توسط سومریان در اوروک، حدود ۴۰۰۰ پیش از میلاد ساخته شد. این بنا به آنو، خدای آسمان سومری، اختصاص داشت.
در فاصلهای میان ۳۵۰۰ تا ۳۰۰۰ پیش از میلاد، معبد موسوم به «معبد سفید» بر فراز آن ساخته شد.
سومریان پیشگام شهرنشینی در جنوب بینالنهرین بودند: آنها نخستین کسانی بودند که دولتشهرهای مستقل مانند اوروک را ساختند؛ شهرهایی با معماری خشتی، مدیریت متمرکز معابد، و شبکههای تجاری گسترده.
این دولتها نتیجه سامانههای پیچیده آبیاری بودند که مازاد غذایی را تضمین میکردند؛ بنابراین سومریان توانستند تخصصگرایی نیروی کار و سلسلهمراتب اجتماعی را توسعه دهند؛ سلسلهمراتبی که نه فقط بر داراییهای مادی بلکه بر توجیه الهی نیز استوار بود.
زیگوراتها تایید و نماد این روند شهرنشینی هستند.
سومریان سرانجام توسط امپراتوری اکد سپس امپراتوریهای بابل و آشور تسخیر شدند؛ اما نوآوریهای فرهنگی آنان برای هزاران سال تأثیرگذار باقی ماند.
در طول فراز و فرود امپراتوریها، زیگوراتها همچنان در خاور نزدیک باستان ساخته میشدند.
ایران میزبان زیگورات مشهور چغازنبیل است. چه چیزی این مکان را در تاریخ گستردهتر زیگوراتها برجسته میکند؟
زیگورات چغازنبیل در خوزستان توسط پادشاه ایلامی اونتاش-ناپیریشا در سال ۱۲۵۰ پیش از میلاد ساخته شد.
این مجموعه نمایانگر اوج فرهنگ ایلامی است و به عنوان نمادی از عصر طلایی هنر آن توصیف شده است.
چغازنبیل یکی از بهترین زیگوراتهای باقیمانده و حفظ شده است که هنوز هم به خاطر معماری خشتی و مهندسی پیشرفته سامانههای آبرسانیاش مورد تحسین قرار میگیرد.
این محوطه که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است، در اصل «دور-اونتاش» (شهر پادشاه اونتاش) نام داشت و به خدایان اینشوشیناک و ناپیریشا اختصاص داده شده بود.
زیگوراتها اغلب نیازمند بازسازی و نگهداری دائمی بودند. این موضوع درباره برخورد جوامع باستانی با این بناها در گذر زمان چه میگوید؟
زیگوراتها پروژههای عظیم ساختمانی بودند که تلاش بسیار، منابع گسترده و اراده سیاسی قوی میطلبیدند.
با این حال، چون خشتهای گلی دوام زیادی ندارند، زیگوراتها نیازمند حفاظت دائمی بودند.
برای مثال، میدانیم که اتمنانکی در بابل چندین بار بازسازی شد تا اینکه اسکندر مقدونی در سال ۳۲۳ پیش از میلاد به سربازانش دستور داد آن را ویران کنند تا از نو ساخته شود.
با این وجود، مهم است که به فداکاری مردمی که زیگوراتها را ساختند و در بازسازی آنها کوشیدند اذعان کنیم؛ این امر بدون تردید گواه دینداری عمیق آنان است.
در عین حال، باید به احترام فاتحانی مانند اسکندر نسبت به زیگوراتها نیز توجه کنیم.
این رفتار نشاندهنده باور دیرینهای است که هر پادشاه جدیدی که میخواست حکومت خود را مشروع کند، باید به رعایایش ثابت میکرد که از تأیید الهی برخوردار است، پیروزیهای نظامیاش جلوهای از لطف خداوند است و پس از مرحله نخست فتح، قصد او حکومت بر پایه عدالت بوده است.
امروزه برخی فرمهای معماری هنوز شبیه زیگوراتها هستند. چرا فکر میکنید این ساختار باستانی همچنان الهامبخش طراحی مدرن و تخیل انسانی است؟
قطعا همینطور است. زیگوراتها تأثیر بسیار زیادی بر معماری مدرن گذاشتند. در دهه ۱۹۲۰، ساختمانهای الهامگرفته از زیگورات در ایالات متحده محبوب شدند؛ ترکیبی از زیباییشناسی آرتدکو و الزامات عملی شهرسازی. در آن زمان، با اوجگیری ساخت آسمانخراشها در شهرهایی، چون نیویورک، قوانین منطقهبندی شهری وضع شد تا نور و هوا به سطح خیابان برسد. آسمانخراشهای زیگوراتمانند این هدف را ممکن میساختند.
ساختمانهای شاخصی مانند «امپایر استیت» و ساختمان «بانکِرز تراست» از این سبک پیروی کردند.
در عین حال، زیگوراتهای باستانی تخیل انسان را بهعنوان نماد امپراتوریهای افسانهای مانند ایلامیان و سومریان ـ که اطلاعات کمی دربارهشان داریم ـ به خود جذب کردهاند.
انسانها شیفته رمزگشایی از گذشتهاند و زیگوراتها جایگاهی محکم در جستوجوی ما برای دانش دارند؛ زیرا گذشته رازهای آینده ما را در خود نهفته دارد.
انتهای پیام/