تطور تاریخی حوزههای علمیه؛ از دانشسازی تا نظامسازی تمدنی
به گزارش خبرگزاری آنا، حجتالاسلام والمسلمین خسروپناه در ابتدای سخنان خود با گرامیداشت یاد امام راحل (ره) و شهدای انقلاب اسلامی، از تلاشهای مخلصانه دستاندرکاران این مراکز، بهویژه آقایان علیآبادی و قمی قدردانی کرد و اظهار داشت: اینگونه اقدامات قطعا مبارک و مرضیِ رضای حضرت ولیعصر (عج) است. اخلاص و تلاش شبانهروزی این عزیزان در مسیر معارف اسلامی، الگویی از خدمت جهادی است.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش اصلی سخنان خود به تحلیل سیر تحول حوزههای علمیه پرداخت و سه دوره متمایز را برای این نهاد برشمرد. وی اولین دوره را متعلق به حوزههایی دانست که وظیفه تدوین دانش شیعی و پاسخ به شبهات را بر عهده داشتند. استاد خسروپناه با اشاره به اینکه نخستین حوزه توسط امام صادق (ع) در کربلا تاسیس شد، تصریح کرد: در این دوره، بزرگانی همچون ابنسینا و سهروردی در فلسفه و خوارزمی در ریاضیات ظهور کردند. جالب است بدانیم مبنای هوش مصنوعی و فعالیتهای کوانتومی امروزی، یعنی الگوریتم، متعلق به خوارزمی است که در دامان جهان اسلام رشد کرد. وی همچنین از شیخ مفید، سید مرتضی و محقق حلی به عنوان ستونهای تدوین فقه و اصول یاد کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، دومین مرحله از تطور حوزهها را مرحله تشکیل نهادها و حکومتهای محلی دانست و افزود: نمونه بارز این دوره، حکومت مرعشیان و مشعشعیان در خوزستان بود. حوزه هویزه و خوزستان که بر حوزه قم تقدم تاریخی دارد، نقش کلیدی در تشکیل این حکومتها داشتند. وی با اشاره به مشرب فقهی خاص علمای شمال خوزستان (دزفول و شوشتر) مانند مرحوم شیخ محمدتقی شوشتری و آیتالله معزی، خاطرنشان کرد: این علما علاوه بر مرجعیت دینی، در دورههایی مانند قاجار، مدیریت اجتماعی و حکومتی منطقه را بر عهده داشتند و ساختارهای حکومتی موفقی را اداره میکردند.
استاد خسروپناه مرحله سوم را فراتر از تشکیل حکومت و معطوف به نظامسازی دانست و از مرحوم آیتالله سید عبدالحسین لاری به عنوان یکی از پیشگامان این عرصه نام برد. وی گفت: مرحوم لاری در لارستان نه تنها حکومت تشکیل داد، بلکه با پاسخ به شبهات بینالمللی و ارائه خدمات اجتماعی وسیع (مانند مهار بیماری حسبه و رونق کشاورزی)، الگویی از نظامسازی دینی را ارائه کرد.
ضرورت مستندسازی خدمات اجتماعی علما
وی در ادامه پیشنهاد داد که یکی از کارهای مهم مراکز معرفتی، ساخت مستند درباره علمایی باشد که خدمات اجتماعی گستردهای داشتهاند. استاد خسروپناه تاکید کرد: ما نیازمند معرفی الگوی علمایی هستیم که در کنار تفقّه، گرهگشای مشکلات معیشتی و اجتماعی مردم بودهاند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی حضرت امام خمینی (ره) را قله این حرکت نظامساز توصیف کرد و گفت: حضرت امام با بازتعریف مفهوم ولایت و پیوند آن با فقه حکومتی، مرحله جدیدی از نظامسازی را رقم زد که پیش از آن به این صورت در فقه به آن پرداخته نشده بود.
استاد خسروپناه با اشاره به نوآوریهای علمی امام راحل (ره) اظهار داشت: مفهوم ولایت پیش از امام در کلام و تفسیر (ذیل آیاتی، چون انما ولیکم الله) مطرح بود، اما کسی که ولایت را به عنوان یک دیسیپلین علمی و یک نظام حکمرانی در فقه تدوین کرد، حضرت امام (ره) بود. ایشان حوزه نظامساز را به معنای واقعی کلمه شکل دادند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، مقام معظم رهبری را شاگرد برجسته مکتب نظامسازی امام دانست و افزود: من برای تدوین کتاب منظومه فکری حضرت آقا، یک سال تمام به صورت شبانهروزی در کتابخانهها تحقیق کردم و به این نتیجه رسیدم که نظامسازی ایشان در حوزههای مختلف بینظیر است. اگر امام (ره) مفهوم ولایت را احیا کرد، مقام معظم رهبری مفهوم جهاد را از سطح صرفاً نظامی به یک اصل حکمرانی و اجتماعی ارتقا دادند.
وی با استناد به آیات سوره فرقان (که در مکه نازل شده و دستور به جهاد کبیر داده است)، تصریح کرد: در مکه مأموریت جنگ نظامی وجود نداشت، لذا مراد از جاهدْهم به جهاداً کبیراً، جهاد علمی و فرهنگی است. رهبر معظم انقلاب با همین منطق قرآنی، مفاهیمی، چون جهاد علمی و جهاد تبیین را وارد ادبیات استراتژیک نظام کردند و آن را از سطح قتال فقهی به یک حرکت تمدنساز توسعه دادند.
حجتالاسلام والمسلمین خسروپناه در بخش دیگری از سخنان خود به ضرورت اصلاح فرآیندهای آموزشی اشاره کرد و گفت: مدل کنونی که در آن یک طلبه ۱۲ سال درس بخواند تا به درس خارج برسد و ۱۰ تا ۱۵ سال هم در آنجا بماند، نیاز به بازنگری دارد. ما امروز به حوزههای معرفتزا و امیدآفرین با رویکرد پودمانی نیاز داریم.
وی افزود: در حال حاضر به طور متوسط سالانه ۱۲۰ جلسه درسی برگزار میشود. اگر با برنامهریزی دقیق، این تعداد به ۲۴۰ جلسه در سال برسد (که باز هم نیمی از سال تعطیل خواهد بود)، یک جوان با استعداد متوسط میتواند مسیر ۱۲ ساله را در ۵ یا ۶ سال طی کند و زودتر به مرحله ثمردهی برسد.
استاد دروس خارج حوزه علمیه با ذکر تجربهای شخصی خاطرنشان کرد: زمانی که ما طلبه شدیم، همزمان دبیرستان میرفتیم، دروس حوزه را میخواندیم و در جبهههای جنگ هم حضور داشتیم. بنده با وجود حضور در عملیاتها، کل دوره سطح (از امثله تا کفایه) را به همراه کتبی، چون مطول و حلقات شهید صدر، در ۶ سال به اتمام رساندم. این نشان میدهد که با همت و مدیریت زمان، میتوان سرعت یادگیری را بدون افت کیفیت، دوبرابر کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پایان تأکید کرد: ایجاد مراکز حوزه معارف اسلامی و مدلهای نوین آموزشی، هرگز به معنای نفی مدلهای سنتی و ارزشمند گذشته نیست، بلکه ضرورتی برای پاسخگویی به نیازهای شتابان جامعه امروز و بهرهگیری بهینه از عمر و استعداد جوانان مستعد است تا بتوانند در کوتاهترین زمان، به دانشسازانی شبههزدا و نظامساز مبدل شوند.
استاد خسروپناه با اشاره به اینکه با ساختار فعلی و تعطیلات مکرر، پیمودن مسیر اجتهاد بیش از حد طولانی شده است، گفت: با سالی ۱۲۰ جلسه درس، عمر طلبه هدر میرود. اگر تعداد جلسات به ۲۴۰ جلسه در سال برسد، یک استعداد متوسط میتواند نیمی از مسیر را سریعتر طی کند. بنده خود در دوران دانشآموزی و در بحبوحه جنگ، با وجود حضور در جبههها، کل دوره سطح تا کفایه را در ۶ سال به اتمام رساندم؛ لذا معتقدم با مدیریت زمان و کاهش تعطیلات غیرضروری، میتوان بازدهی حوزهها را دوچندان کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، مدل پیشنهادی خود را حوزه پودمانی معرفتزا و امیدآفرین نامید و افزود: در این الگو، نیازمند گذراندن ۵۰ تا ۶۰ واحد درسی متمرکز بر اصول حکمرانی قرآنی هستیم. مفاهیمی، چون توحید، ولایت، جهاد، ایمان و رشد باید به عنوان ارکان حکمرانی امامین انقلاب، به شکلی عمیق و کاربردی به جوانان منتقل شود.
وی امیدآفرینی را رکن اصلی این حوزهها دانست و تأکید کرد: طلبه و دانشجو در این مراکز باید در کنار جهاد تبیین، با راهیان پیشرفت همراه شوند تا دستاوردهای عظیم کشور در حوزههای نانوتکنولوژی، میکروالکترونیک، هوافضا، ساخت جنگندههای آموزشی و صنعت هستهای را از نزدیک ببینند. اگر امید در دل جوان تقویت نشود، دچار بیماری استسباع (پذیرش غلبه دشمن و یأس) میشود. دیدن این پیشرفتها، ایمان به مسیر انقلاب را در نسل جوان مستحکم میکند.
استاد خسروپناه با تجلیل از نقش برجسته آیتالله علامه مصباح یزدی، اظهار داشت: طرح ولایتِ علامه مصباح، نمونه موفقی از این نگاه پودمانی و اثرگذار بود. ایشان مردی مخلص و ولایتمدار بود که متأسفانه برخی هنوز حاضر نیستند عظمت کار او را به جوانان بشناسانند. همچنین حوزههای دانشجویی که در نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری شکل گرفت و با تلاشهای آقایان علیزاده و حریزاوی رشد یافت، تجربه موفقی در این عرصه است که باید تقویت شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پایان، لازمه موفقیت این مراکز را اخلاص دانست و تصریح کرد: شرط اول موفقیت ما این است که در این کار دکانداری نکنیم. اگر با نیت خالص و به دور از هیاهوهای اداری وارد شویم، جوانان با جان و دل میپذیرند و همراهی میکنند. اساتید عزیز باید توجه داشته باشند که وظیفه خطیر تربیت نیروهایی که قرار است آینده انقلاب را به دست بگیرند، بر عهده آنان است.
حجتالاسلام والمسلمین خسروپناه در انتها از تلاشهای آیتالله اعرافی در مسیر تحول حوزههای علمیه قدردانی کرد و ابراز امیدواری نمود که این مراکز جدید، بستری برای تربیت کادرهای تمدنساز انقلاب اسلامی باشد.
انتهای پیام/