کدام ابراهیم؟ کدام مستند؟

گروه فرهنگ خبرگزاری آنا، محمد حیدری‌پور- آنهایی که سینمای ایران را دنبال می‌کنند، ابراهیم اصغرزاده را در «مهاجر» و «از کرخه تا راین» به یاد می‌آورند، بازیگر و همکار ابراهیم حاتمی‌کیا در بهترین دوران حرفه‌ای این فیلمساز، بازیگر و مستندسازی بود که در حادثه سقوط هواپیما جان باخت، اما تصویرش در «مهاجر» به نقش محمود رزمنده عاصی و در «از کرخه تاراین» در نقش مجروح معترضِ اواخر فیلم که علیه غرب و حمایتش از صدام، سخنرانی می‌کند در سینمای ایران ماندگار است.

مستند علی محمد صادقیِ جوان، با نیت درستی ساخته شده، اما همیشه نیت‌های خوب به نتایج خوب نمی‌انجامد. فیلم او با مهر به پدر جانباز و شهیدش و ابراهیم اصغرزاده ساخته شده، اما تصویری که از اصغرزاده می‌دهد، بیش از آنی نیست که بسیاری از سینمادوستان می‌دانند. گفتار متن طولانی ابتدایی فیلم، «برای ابراهیم...» را به یک ویدیو کست تبدیل کرده، آنچه فیلمساز از آرشیو جذابش در اختیار داشته و می‌توانست روحیه ابراهیم را نمایش دهد، زیر گفتار متن فنا می‌شود، حتی حرف‌های پلیس و نیرو‌های امدادی که از تلاش برای یافتن اجساد حادثه سقوط هواپیما می‌گویند، که می‌توانست به فضاسازی کمک کند، نادیده گرفته می‌شوند.

«برای ابراهیم...» نامه‌ای است از پسری که تصویری آرمانی از فیلمسازی دارد که همراه او و خانواده اش بوده، این نامه به «سینما» و «مستند» تبدیل نشده است. فیلمساز بارقه‌هایی از استعداد را نشان می‌دهد، اما محو ایده خود است و اجازه نمی‌دهد تصویر جان بگیرد، ابراهیم خلق شود، گاهی فیلم بیشتر درباره ابراهیم حاتمی کیاست، پر از پلان‌های پشت صحنه فیلم‌های این سینماگر، اما فیلمساز حتی نتوانسته دوستی و همکاری حاتمی کیا و اصغرزاده را به نمایش بگذارد. منظور این نیست که مثل اغلب مستند‌های پرتره، اطلاعات از میان انبوهی مصاحبه منتقل می‌شد، اما این میزان تکیه بر کلام و غفلت از تصویر، دریغ برانگیز است. در چند پلان اواخر فیلم که فیلمساز اجازه می‌دهد صدای ابراهیم را بشنویم، روحیه او عیان می‌شود، همان روحیه که به محمودِ «مهاجر» نزدیک است و احتمالا شخصیت محمود با توجه به خلق و خوی بازیگرش این ابعاد را گرفته، اما فیلمساز بیش از سوژه، بیش از ابراهیم، بیش از بازیگر سینماگری که جوانمرگ شده، درگیر روایت غریبی پدر و بی پناهی خود و خانواده اش بوده است. این فیلم شخصی نمی‌تواند فراتر از این عشق و این اندوه (که محترم است) پیش برود و متوقف می‌شود.

مستند «خواب ابراهیم» ساخته سعید کریمی فیلمی است درباره پشت صحنه فیلم «چ» که می‌توانست یک گزارش تصویری تولیدی تاریخ مصرف دار باشد، اما کریمی در این فیلم، با نزدیک شدن به فیلمساز، روحیه، دقت نظر و جاه طلبی حاتمی کیا را ثبت کرده، سال‌ها قبل علی محمد قاسمی که با اصغرزاده رفاقت داشت در مستند «آوای دره گلیج» به بهانه درگذشت این سینماگر به او پرداخت، این فیلم با وجود آنکه اثری متوسط است بیش از «برای ابراهیم...» در شناخت شخصیت و سابقه اصغرزاده گویاست.

مستند «برای ابراهیم...» را می‌توان سیاه مشقی دانست از یک دوستدار سینمای مستند، کارگردانی که با دغدغه‌ای محترم از دو انسان شریف یاد کرده: پدر شهیدش و سینماگری آرمانخواه که سرنوشت نخواست به آرزوهایش برسد، اما برای ساخت فیلم مستند به چیز‌هایی بیش از نیت‌های درست و سوژه جذاب نیاز است.