تئاتر فجر با چاشنی خشونت/ تأثیر نمایش‌های خشن بر احساس امنیت اجتماعی

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، پس از ماه‌های پرچالش برای کشور و سپس اتفاقات تروریستی در هفته‌های اخیر (فتنه امریکایی)، چهل‌وچهارمین جشنواره تئاتر فجر در حال برگزاری است، این در حالی است که در این جشنواره با وجود چالش‌هایی که پشت سر گذاشتیم شاید تئاتر می‌توانست آرام بخش باشد، اما اکنون در این دوره با مجموعه‌ای از آثار خشن مواجه هستیم که پرسشی جدی را پیش روی مخاطب و جامعه هنری قرار داده است: آیا تئاتر در شرایط کنونی باید تنها بازتاب‌دهندهٔ خشونت باشد یا می‌تواند تسکین‌دهنده و راهنمای جامعه برای رسیدن به آرامش شود؟

گذران لحظه‌ای با یک اجرا، روایت یه قصه برای آرامش ذهنی و یا دوری از افکار پوچ برای حداقل مدتی کوتاه می‌توانست مدنظر متولیان و اجراکنندگان آثار باشد تا کمی یک هموطن با یک اجرا احساس بهتری داشته باشد، این سخن ناقض این مطلب نیست که اثری مطلوب را در جشنواره شاهد نیستیم اما کلیت آثار روایت دیگری دارند.  

با این حال، بررسی آثار اصلی این دوره نشان می‌دهد که خشونت به کانون اصلی روایت در بسیاری از کار‌ها تبدیل شده است. نمایش‌هایی، چون «فروید» اثر مرتضی فرهادنیا، با صحنه‌های دراماتیک شدید و خشونت‌های روانی آشکار، مخاطب را در معرض شوکی مداوم قرار داده است.

به گفته یک منتقد، این نمایش «به جای کاوش در روان انسان، آن را در هم می‌کوبد. اثری دیگر به نام «اسب‌های طاعون» به کارگردانی میثم ملازینل از قزوین، با تصاویر پر از هراس و صحنه‌های مرگ‌بار، روایتگر انحطاط و فروپاشی است. در نقدی اشاره شده که این نمایش آیینهٔ ترس‌های جمعی ماست، اما راه گریزی نشان نمی‌دهد.

همچنین نمایش «تارتینا» به کارگردانی علیرضا کلاهچیان و «بجنب مکبث» از مصطفی حمیدی فر، خشونت را به شکل بی‌پرده‌ای ارائه کرده است.

برخی منتقدان مانند حمیدرضا شعیری، معتقدند که تئاتر وظیفه دارد واقعیت را آن‌چنان که هست نشان دهد، حتی اگر تلخ و خشن باشد. اما او نیز هشدار می‌دهد که بازنمایی خشونت بدون ارائهٔ چشم‌انداز امید، ممکن است به یأس و عادی‌شدن خشونت در جامعه بی انجامد.

نکته قابل تأمل، کمبود چشمگیر آثار آرامش‌بخش، امیدوارکننده یا حتی طنز تلخ در این دوره از جشنواره است. نمونه آثاری چون «کرشن دو» که می‌تواند هم بخنداند و امیدوار کند و هم معضلات را نشان دهد. به نظر می‌رسد اکثر کارگردانان تحت تأثیر فضای عمومی جامعه، به سمت خلق آثاری رفته‌اند که اضطراب و خشونت را تشدید می‌کنند.

در نهایت برخی کارشناسان معتقدند که تئاتر باید «آرامش‌بخش» باشد نه «آشوب‌آفرین». در مقابل، عده‌ای از هنرمندان و طرفدارانشان استدلال می‌کنند که تئاتر قرار نیست نقش مسکن را بازی کند و باید جامعه را با واقعیت‌هایش مواجه کند. برخی نیز می‌گویند که تئاتر باید بر ضرورت تعادل در بازنمایی خشونت و ارائه امید تأکید کند.

اگرچه هنر همواره بازتاب شرایط اجتماعی است و هنرمندان حق دارند دغدغه‌های خود را بی‌پرده بیان کنند، اما نقش هنر در شرایط بحرانی می‌تواند فراتر از بازتاب صرف باشد. تئاتر به عنوان هنری جمعی و تأثیرگذار، می‌تواند در کنار نشان دادن زشتی‌ها، راه‌های مقابله با خشونت، گفت‌و‌گو، تاب‌آوری و امید را نیز پیشنهاد دهد.

نیاز جامعهٔ ما امروز، بیش از هر زمان دیگری، به آثاری است که در عین واقع‌بینی، بتوانند ذهن و روان مخاطب را التیام بخشند. شاید زمان آن رسیده که جشنواره‌هایی مثل تئاتر فجر، بخشی را به آثاری اختصاص دهند که «هنر آرامش» را در دستور کار خود قرار داده‌اند.