از مصرف منفعلانه تا کنشگری مسئولانه/ نقش دانشجویان در مدیریت فضای مجازی پس از التهاب

به گزارش خبرگزاری آنا، در شرایطی که فضای اجتماعی کشور به ثبات نسبی رسیده و از فاز هیجانی فاصله گرفته است، نقش فناوری و فضای مجازی بیش از گذشته در شکل‌دهی به ادراک، تصمیم و رفتار کاربران به خصوص دانشجویان برجسته شده است. تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که آرام‌شدن فضای خیابان، به‌هیچ‌وجه به معنای کاهش فعالیت بازیگران مخرب در فضای آنلاین نیست؛ بلکه برعکس، این مقطع زمانی یکی از حساس‌ترین دوره‌ها برای اثرگذاری آرام، تدریجی و کم‌صدا بر افکار عمومی محسوب می‌شود. از این‌رو، «کنش آگاهانه دیجیتال» به یک ضرورت اجتماعی برای کاربران، خانواده‌ها و به‌ویژه دانشجویان تبدیل شده است.

در وضعیت فعلی، توصیه محوری به کاربران فضای مجازی و به خصوص دانشجویان آن است که از مصرف هیجانی محتوا فاصله بگیرند و نسبت به الگو‌های جدید عملیات رسانه‌ای هوشیار باشند. بخش قابل‌توجهی از محتوای معارض دیگر با ادبیات تند و آشکار تولید نمی‌شود، بلکه در قالب روایت‌های به‌ظاهر بی‌طرف، تحلیل‌های تکنولوژیک، داده‌محور و حتی علمی عرضه می‌شود. کاربر آگاه، پیش از بازنشر یا پذیرش این محتواها، باید به منبع، سابقه رسانه، هدف پیام و زمان انتشار آن توجه کند.

همچنین یکی از مهم‌ترین توصیه‌ها، پرهیز از «بازنشر ناخواسته» است. بسیاری از کاربران، بدون همراهی فکری با جریان‌های معاند، صرفاً با بازنشر یک ویدئو، تصویر یا روایت احساسی، در تکمیل پازل عملیات روانی نقش ایفا می‌کنند. در عصر الگوریتم‌ها، هر کلیک، لایک و اشتراک‌گذاری، یک کنش سیاسی و اجتماعی محسوب می‌شود؛ حتی اگر از سر کنجکاوی یا سرگرمی انجام شده باشد.

در این میان، مدیریت زمان حضور در شبکه‌های اجتماعی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. زیست دیجیتالِ بی‌وقفه، ذهن را مستعد پذیرش روایت‌های تکرارشونده و القایی می‌کند. توصیه می‌شود کاربران، به‌ویژه جوانان، مصرف رسانه‌ای خود را هدفمند، محدود و آگاهانه تنظیم کنند و از تبدیل‌شدن فضای مجازی به مرجع انحصاری تحلیل و قضاوت بپرهیزند.

دانشجویان و خانواده‌ها خط مقدم امنیت روانی دیجیتال

خانواده‌ها و دانشجویان در شرایط فعلی، نقشی کلیدی در ایجاد «ایمنی روانی دیجیتال» دارند. برخلاف تصور رایج، تهدید‌های فضای مجازی صرفاً امنیتی یا اخلاقی نیستند، بلکه بخش مهمی از آنها متوجه نظام باور، امید اجتماعی و هویت نسل جوان و دانشجو است. گفت‌وگوی مستمر و بدون تنش میان والدین و فرزندان درباره آنچه در فضای مجازی دیده و شنیده می‌شود، یکی از مؤثرترین راهکار‌های پیشگیرانه است.

توصیه مهم به خانواده‌هایی که دارای فرزندان کوچک نیز هستند آن است که به‌جای رویکرد‌های سلبی و کنترلی صرف، به سمت «همراهی آگاهانه» حرکت کنند. منع کامل استفاده از شبکه‌های اجتماعی، نه‌تنها کارآمد نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز شکاف ارتباطی و پناه‌بردن فرزندان به فضا‌های پنهان‌تر شود. در مقابل، آموزش تشخیص اخبار جعلی، تحلیل تصویر و ویدئو و شناخت تکنیک‌های اقناع رسانه‌ای، ابزار‌هایی است که خانواده می‌تواند در اختیار فرزندان قرار دهد.

از سوی دیگر، خانواده‌ها باید نسبت به تغییرات رفتاری ناشی از مصرف افراطی محتوا حساس باشند. انزوا، اضطراب، بدبینی افراطی، یا خشم مداوم می‌تواند نشانه قرارگرفتن فرد در معرض بمباران هدفمند اطلاعاتی باشد. در چنین شرایطی، گفت‌و‌گو، نه برخورد، بهترین راهکار است.

همچنین توصیه می‌شود خانواده‌ها خود نیز الگوی مصرف مسئولانه فضای مجازی باشند. بازنشر اخبار تأییدنشده، شایعات یا محتوای هیجانی در گروه‌های خانوادگی، ناخواسته همان چرخه‌ای را بازتولید می‌کند که نسبت به آن ابراز نگرانی می‌شود.

دانشجویان و نخبگان از مصرف‌کننده تا کنشگر مسئول

دانشجویان نیز به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین مخاطبان فضای مجازی و فناوری‌های نوین، در موقعیتی دوگانه قرار دارند: هم هدف اصلی عملیات شناختی هستند و هم می‌توانند نقش خنثی‌کننده و تبیینی ایفا کنند. توصیه کلیدی به این قشر، عبور از مصرف منفعلانه محتوا و حرکت به سمت کنشگری مسئولانه است.

در شرایط فعلی، دانشجو بیش از هر زمان دیگری باید میان «نقد آگاهانه» و «تخریب القایی» تمایز قائل شود. نقد وضعیت‌ها، سیاست‌ها و عملکرد‌ها یک ضرورت دانشگاهی و اجتماعی است، اما بازتولید روایت‌های ناقص، تحریف‌شده یا برساخته رسانه‌ای، عملاً به تضعیف عقلانیت عمومی منجر می‌شود. استفاده از منابع معتبر، رجوع به داده‌های رسمی و مقایسه روایت‌ها، از حداقل‌های کنش مسئولانه دانشجویی است.

فضای مجازی همچنین این امکان را فراهم کرده است که دانشجویان به تولید محتوای روشنگرانه بپردازند؛ محتوایی که نه شعاری و احساسی، بلکه تحلیلی، مستند و مبتنی بر زبان نسل خود باشد. این نوع کنشگری، یکی از مؤثرترین راه‌ها برای مقابله با روایت‌سازی‌های آرام، اما جهت‌دار است.

در عین حال، توصیه می‌شود دانشجویان مراقب فرسایش روانی ناشی از درگیری دائمی با اخبار و تحلیل‌ها باشند. حفظ تعادل میان زیست علمی، اجتماعی و دیجیتال، شرط تداوم اثرگذاری مثبت است.

فناوری ابزار تهدید یا فرصت حکمرانی هوشمند

در نهایت، باید توجه داشت که فناوری و فضای مجازی ذاتاً تهدید یا فرصت نیستند، بلکه نحوه استفاده از آنها تعیین‌کننده است. در شرایط فعلی، تقویت پلتفرم‌های بومی، شفاف‌سازی الگوریتم‌ها و ارتقای سواد رسانه‌ای عمومی، سه ضلع اصلی مدیریت هوشمند فضای مجازی محسوب می‌شوند.

توصیه عمومی آن است که کاربران، خانواده‌ها و دانشجویان، فضای مجازی را نه میدان هیجان لحظه‌ای، بلکه عرصه تصمیم‌سازی بلندمدت ببینند. هر رفتار دیجیتال، می‌تواند در شکل‌دهی به آینده اجتماعی نقش داشته باشد. آرامش امروز، فرصتی برای یادگیری، اصلاح و توانمندسازی است؛ فرصتی که اگر به‌درستی درک نشود، ممکن است در آینده‌ای نه‌چندان دور، هزینه‌های سنگین‌تری به‌همراه داشته باشد.