به گزارش خبرگزاری آنا، دکتر بیژن رنجبر رئیس دانشگاه آزاد اسلامی، در همایش معاونان پژوهش و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی، ضمن تبریک میلاد باسعادت امام محمدتقی(ع) و امیرالمؤمنین حضرت علی(ع)، با اشاره به ضرورت بازتعریف نقش دانشگاه اظهار کرد: دانشگاه در تراز انقلاب اسلامی نباید صرفاً نهادی آموزشی یا فقط محل تولید مقاله تلقی شود. دانشگاه باید به نهادی مسئلهمحور، اثرگذار و تمدنساز تبدیل شود؛ نهادی که بتواند برای چالشهای واقعی کشور راهحل طراحی کند.
وی با گرامیداشت حماسه ۹ دیماه افزود: روز نهم دیماه، یادآور حماسه بزرگ ملت ایران در سال ۱۳۸۸ و روز بصیرت است. در این روز، ملت شریف ایران تبعیت آگاهانه و قاطع خود را از ولیفقیه، مقام معظم رهبری مدظلهالعالی، نشان دادند و دفاع خود را از اصول و ارزشهای نظام مقدس جمهوری اسلامی بهروشنی به نمایش گذاشتند. ۹ دی یک واقعه تاریخی صرف نیست، بلکه معیاری ماندگار برای تشخیص مسیر حق از باطل در بزنگاههای حساس است.
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با تأکید بر پیوند دانشگاه و حکمرانی خاطرنشان کرد: دانشگاه آزاد اسلامی بهواسطه گستره اجتماعی و پیوند عمیق با بدنه جامعه، مسئولیتی فراتر از آموزش عالی متعارف دارد. این دانشگاه باید بهصورت مستقیم در افزایش اقتدار علمی، فناورانه، اقتصادی و اجتماعی کشور نقش ایفا کند و بخشی از سازوکار حل مسائل کلان ملی باشد.
دفاع ملی، جنگ تحمیلی ۱۲روزه و مسئولیت تاریخی دانشگاه
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در ادامه سخنان خود با اشاره به تحولات اخیر کشور و شرایط خاص منطقهای و بینالمللی، به جنگ تحمیلی ۱۲روزه و پیامدهای آن پرداخت و اظهار کرد: متأسفانه در جریان این جنگ تحمیلی و در مسیر دفاع ملی، کشور عزیزمان شهدای بسیاری را تقدیم کرده است؛ از زنان، مردان و کودکان بیگناه گرفته تا دانشمندان برجسته، دانشمندان هستهای و فرماندهان بزرگوار و سرافراز جمهوری اسلامی ایران.
وی افزود: این جانفشانیها بار دیگر نشان داد که تهدید دشمن صرفاً متوجه یک حوزه یا یک نهاد نیست، بلکه موجودیت، استقلال و پیشرفت علمی و فناورانه کشور هدف قرار گرفته است. در چنین شرایطی، مسئولیت دانشگاهها، بهویژه دانشگاههای بزرگ و شبکهای، مسئولیتی تاریخی و تمدنی است.
دکتر رنجبر با اشاره به فقدان رئیس فقید دانشگاه آزاد اسلامی تصریح کرد: در این مسیر، دانشگاه آزاد اسلامی نیز یکی از بزرگترین سرمایههای علمی و راهبردی خود را از دست داد. استاد دانشمند و فرهیخته، دکتر محمدمهدی طهرانچی، رئیس فقید دانشگاه آزاد اسلامی، از جمله چهرههایی بود که فقدان او نهتنها برای دانشگاه آزاد اسلامی، بلکه برای جامعه علمی کشور ضایعهای سنگین و جبرانناپذیر محسوب میشود.
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی تأکید کرد: شهادت دانشمندان و نخبگان علمی کشور، پیام روشنی دارد؛ اینکه میدان علم و فناوری، همسنگ میدان دفاع نظامی است. دشمنان جمهوری اسلامی ایران بهدرستی دریافتهاند که پیشرفت علمی و خودکفایی فناورانه، زیربنای اقتدار ملی است و از همین رو، این حوزه را بهعنوان یکی از اهداف اصلی خود انتخاب کردهاند.
وی افزود: این واقعیت، وظیفه دانشگاهها را دوچندان میکند. دانشگاه دیگر نمیتواند صرفاً به آموزش کلاسیک یا تولیدات علمی منفصل از نیازهای کشور بسنده کند. دانشگاه باید در تراز دفاع ملی، نقشآفرینی کند و خود را بخشی از منظومه تأمین اقتدار علمی، فناورانه و اقتصادی کشور بداند.
دکتر رنجبر خاطرنشان کرد: همانگونه که در میدان دفاع نظامی، انسجام، مأموریتمحوری و هدفگذاری روشن موجب موفقیت میشود، در میدان علم و فناوری نیز بدون مأموریت مشخص، تمرکز بر نیازهای واقعی و طراحی راهحلهای اجرایی، نمیتوان به نتیجه مؤثر دست یافت.
وی تصریح کرد: اگر امروز از تحول پژوهش در دانشگاه آزاد اسلامی سخن میگوییم، این یک انتخاب سلیقهای نیست؛ بلکه پاسخی ضروری به شرایط راهبردی کشور و خون شهداست. دانشگاه باید بتواند از دل پژوهش، قدرت تولید کند؛ قدرتی که هم در امنیت ملی و هم در معیشت مردم اثرگذار باشد.
بخش سوم: همگرایی علوم (NBIC/امبیکس) و منطق شکلگیری هستههای علمی
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در ادامه سخنان خود با اشاره به رویکرد همگرایی علوم و فناوریها اظهار کرد: سالهاست که در فضای دانشگاهی کشور درباره ضرورت همگرایی علوم سخن گفته میشود. این موضوع، بحثی جدید یا مقطعی نیست، بلکه یک پارادایم شناختهشده جهانی است که از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی مورد توجه نظامهای پیشرو علم و فناوری قرار گرفته است.
وی افزود: در سالهای ابتدایی طرح این موضوع، یعنی حدود سالهای ۱۳۸۲ یا ۱۳۸۳ شمسی، مقارن با سال ۲۰۰۳ میلادی، مفهوم همگرایی علوم و فناوریها یا آنچه با عنوان NBIC و در ادبیات فارسی با عنوان «انبیکس» شناخته میشود، در محافل علمی مطرح شد. در مقطعی نیز، بنده مسئولیت کمیته انبیکس فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران را بر عهده داشتم و این موضوع بهصورت جدی در آن مجموعه علمی مورد بحث و بررسی قرار میگرفت.
دکتر رنجبر تصریح کرد: مفهوم انبیکس به معنای همافزایی و درهم خلیدگی و پیوند واقعی میان حوزههای نانو، زیستفناوری، فناوری اطلاعات و علوم شناختی است؛ مفهومی که هدف آن، عبور از مرزهای بسته رشتهای و حرکت بهسوی حل مسائل پیچیده و چندبعدی انسان، جامعه و صنعت است.
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با بیان اینکه امروز نمونهای عینی از این همگرایی در دانشگاه آزاد اسلامی شکل گرفته است، گفت: آنچه امروز در این مجموعه مشاهده کردید (ویدیوی ارتقای درمان کودکان فلج مغزی)، مصداق عملی و واقعی انبیکس است. مهندسان رشتههای مختلف، از مهندسی مکانیک و برق گرفته تا مهندسی پزشکی، در کنار پزشکان و متخصصان حوزه سلامت، بهصورت مشترک فعالیت میکنند و خروجی قابلدفاع ارائه میدهند. این دقیقاً همان معنای همگرایی علوم و فناوریهاست.
وی تأکید کرد: در این مسیر، عنوان و قالب اهمیت ثانویه دارد. اینکه این مجموعه پارک نامیده شود، سرا باشد یا هر عنوان دیگری داشته باشد، مسئله اصلی نیست. اصل ماجرا این است که همگرایی واقعی اتفاق افتاده و منجر به تولید فهم مشترک، فناوری و حل مسئله شده است.
دکتر رنجبر در تبیین نسبت این رویکرد با ساختارهای دانشگاهی خاطرنشان کرد: وقتی گفته میشود دانشکده موضوعی، منظور این نیست که دانشکدههای سنتی کنار گذاشته شوند. دانشکدههای کلاسیک باید در جای خود باقی بمانند و نقش آموزشی و تخصصی خود را ایفا کنند. اما در کنار آنها، باید هستههای علمی مسئلهمحور شکل بگیرد.
وی افزود: هسته علمی، ساختاری منعطف و موضوعمحور است که اعضای آن میتوانند از دانشکدههای مختلف باشند و حول یک مسئله واقعی، مانند تغییر اقلیم، آلودگی هوا یا سلامت، همکاری کنند. این هستهها، محل تحقق عملی همگرایی علوم هستند و دانشگاه را از فعالیتهای جزیرهای خارج میکنند.
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به نمونههای موفق داخلی گفت: نمونه این رویکرد را امروز مشاهده کردید. آقای دکتر کبروی در همان دانشکده خود، یک هسته علمی شکل دادهاند و در قالب این هسته، کار موفق و اثرگذاری انجام شده است. این دقیقاً همان الگویی است که باید در سطح دانشگاه تعمیم پیدا کند.
وی همچنین به اقدامات مشابه در سایر استانها اشاره کرد و گفت: در استان قزوین نیز آقای دکتر موسیخانی در مرکز تحقیقات سینتک، اقدامات مؤثری را در همین چارچوب آغاز کرده بودند. این نشان میدهد که ظرفیت تحقق این رویکرد در دانشگاه آزاد اسلامی وجود دارد و محدود به یک واحد یا یک حوزه خاص نیست.
دانشگاهِ حلمسئله، مرجعیت علمی و عبور از آموزشمحوری
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در بخش بعدی سخنان خود با تأکید بر مفهوم «دانشگاه حلمسئله» اظهار کرد: اگر بخواهیم از تحول پژوهش سخن بگوییم، ابتدا باید نسبت خود را با مفهوم دانشگاه روشن کنیم. دانشگاه صرفاً محل آموزش، صدور مدرک یا افزایش تعداد دانشجو نیست. دانشگاه باید نهادی باشد که مسائل واقعی کشور را شناسایی، تحلیل و برای آنها راهحل عملی ارائه کند.
وی افزود: تجربه تاریخی ملتها نشان میدهد که همه دانشگاهها الزاماً عامل توسعه نبودهاند. آنچه دانشگاه را به موتور توسعه تبدیل میکند، نقشآفرینی آن در حل مسائل واقعی جامعه است. دانشگاهی که نتواند مسئله حل کند، حتی اگر از نظر آماری بزرگ باشد، در عمل از مسیر توسعه خارج شده است.
دکتر رنجبر تصریح کرد: متأسفانه در دهههای گذشته، ما گرفتار نوعی توهم آموزشمحوری شدهایم. آموزش جای پژوهش نشسته است. نتیجه این رویکرد را امروز بهروشنی مشاهده میکنیم؛ افزایش کمی دانشجو، گسترش فضاهای فیزیکی، صدور گسترده مدارک تحصیلی و تولید حجم بالای مقاله، بدون آنکه مسئلهای واقعی از کشور حل شده باشد.
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با طرح یک پرسش کلیدی گفت: باید از خود بپرسیم دانشگاههای ما تا چه اندازه توانستهاند باری از دوش کشور بردارند؟ آیا با وجود این حجم از آموزش، بحرانهای آب، انرژی، محیطزیست، سلامت، اشتغال و بهرهوری کاهش یافته است؟ پاسخ صادقانه به این پرسشها، نشان میدهد که مسیر نیازمند اصلاحی جدی است.
وی خاطرنشان کرد: در کشورهای توسعهیافته، آموزش بر دوش پژوهش سوار است. دانشگاه ابتدا مسئله را میشناسد، سپس نیروی انسانی را برای حل آن تربیت میکند. اما در کشورهای در حال توسعه، گاهی نیروی انسانی تربیت میشود بدون آنکه مهارت حل مسئله و اعتمادبهنفس کاربردی داشته باشد؛ نتیجه این روند یا مهاجرت است یا بیکاری.
دکتر رنجبر با اشاره به جایگاه دانشگاه آزاد اسلامی تأکید کرد: دانشگاه آزاد اسلامی با گستره ملی، تنوع واحدها و پیوند عمیق با شهرها و مناطق مختلف کشور، این ظرفیت را دارد که به دانشگاه حلمسئله تبدیل شود. این ظرفیت، یک مسئولیت سنگین است و نمیتوان از کنار آن عبور کرد.
مرجعیت علمی؛ فراتر از رتبه و مقاله
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در ادامه سخنان خود، به مفهوم مرجعیت علمی پرداخت و گفت: مرجعیت علمی صرفاً به معنای ارتقای رتبه در نظامهای رتبهبندی بینالمللی یا افزایش تعداد مقالات نیست. اینها لازم هستند، اما کافی نیستند. مرجعیت زمانی محقق میشود که دیگران برای حل مسئله، طراحی سیاست یا توسعه فناوری، به دانشگاه مراجعه کنند.
وی افزود: دانشگاه مرجع، دانشگاهی است که فهم عمیق تولید میکند. دانشی که بتوان آن را به فناوری، سیاست عمومی، دستورالعمل اجرایی و مدل عملیاتی تبدیل کرد. اگر پژوهش نتواند به این سطوح برسد، در بهترین حالت، در سطح گزارش باقی میماند.
دکتر رنجبر تصریح کرد: مرجعیت علمی زمانی اتفاق میافتد که پژوهش اثرگذار باشد. اثرگذاری یعنی تغییر واقعی در زندگی مردم، در ساختار اقتصادی، در بهرهوری منابع و در توان رقابتی کشور. این نگاه، مستلزم تغییر جدی در نظام ارزیابی پژوهش است.
ارزیابی اثرمحور؛ تغییر معیار سنجش موفقیت پژوهش
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با انتقاد از شاخصهای رایج ارزیابی پژوهش اظهار کرد: یکی از خطاهای مزمن در نظام علمی کشور، سنجش فعالیت بهجای سنجش اثر است. زمانی که موفقیت پژوهش با تعداد مقاله، تعداد قرارداد یا حجم هزینهکرد سنجیده شود، نباید انتظار تحول واقعی داشت.
وی افزود: شاخصهای ارزیابی باید نشان دهند که یک فعالیت پژوهشی چه مسئلهای را حل کرده است. آیا بهرهوری افزایش یافته؟ آیا زنجیره ارزش تقویت شده؟ آیا درآمد پایدار فناورانه ایجاد شده؟ آیا رضایت و مشارکت ذینفعان واقعی به دست آمده است؟
دکتر رنجبر تأکید کرد: این تغییر شاخص، به معنای نفی مقاله نیست. مقاله جایگاه خود را دارد و بخشی از نظام علم است. اما نباید تنها مسیر اعتبارسنجی باشد. مسیرهای متنوع امتیازدهی باید به رسمیت شناخته شوند؛ از حل مسئله و توسعه فناوری گرفته تا نوآوری و اثر اجتماعی.
تحول دیجیتال؛ پیششرط تحول پژوهش
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در ادامه به نقش تحول دیجیتال در پژوهش اشاره کرد و گفت: تحول پژوهش بدون تحول دیجیتال ممکن نیست. دانشگاههای پیشرو در دنیا، پژوهش را دادهمحور کردهاند، تصمیمگیری را بر اساس تحلیل داده انجام میدهند و پژوهش را بهصورت پلتفرمی و شبکهای سازماندهی میکنند.
وی افزود: پژوهش پلتفرمی به این معناست که پروژهها، دادهها، تیمها و نتایج در یک بستر یکپارچه تعریف و پایش شوند. حل مسئله نیز بهصورت شبکهای انجام میشود؛ یعنی دانشگاه، صنعت، دولت و جامعه محلی بهصورت منسجم و هدفمند در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
دکتر رنجبر تصریح کرد: دانشگاه آزاد اسلامی باید از ظرفیت یکپارچگی شبکهای خود استفاده کند. این یک مزیت راهبردی است که دانشگاههای دولتی از آن برخوردار نیستند. اگر این ظرفیت درست فعال شود، میتواند دانشگاه آزاد اسلامی را به موتور اصلی توسعه منطقهای و ملی تبدیل کند.
مأموریتمحوری واحدها، سراهای موضوعی و پیوند پژوهش با مسائل بومی
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در ادامه سخنان خود با تأکید بر ضرورت مأموریتمحور شدن واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی اظهار کرد: اگر قرار است دانشگاه به نهاد حلمسئله تبدیل شود، این اتفاق با شعار و کلیگویی رخ نمیدهد. دانشگاه باید مأموریت مشخص، قابل ارزیابی و منطبق با واقعیتهای جغرافیایی، اجتماعی و اقتصادی هر منطقه داشته باشد.
وی افزود: هر واحد دانشگاه آزاد اسلامی در کشور باید یک مأموریت توسعهای مشخص داشته باشد؛ مأموریتی که با الزامات منطقهای، نیازهای شهری و ظرفیتهای بومی همان واحد هماهنگ باشد. برای کل کشور میتوان ۶ تا ۷ اولویت کلان تعریف کرد، اما اجرای این اولویتها باید بهصورت موضوعمحور و متناسب با شرایط هر واحد صورت گیرد.
دکتر رنجبر در تبیین این رویکرد گفت: بهعنوان مثال، واحد دانشگاه آزاد اسلامی شهرکرد میتواند مأموریت خود را بر پروژههای مرتبط با آب، خشکسالی و مدیریت منابع طبیعی متمرکز کند. واحد بندرعباس میتواند بر لجستیک، اقتصاد دریا و زنجیرههای مرتبط با بنادر تمرکز داشته باشد. واحد مشهد نیز میتواند زنجیره سلامت را بهعنوان محور مأموریتی خود تعریف کند.
وی تأکید کرد: نکته اساسی این است که این مأموریتها باید از دل دانشکدهها شکل بگیرند، نه بهصورت دستوری از بالا. مأموریت باید واقعی، قابل لمس و مبتنی بر مسئله باشد. استاد، دانشجو و پژوهشگر باید احساس کنند که فعالیت آنها مستقیماً به حل یک مسئله واقعی در منطقه منجر میشود.
ارزیابی دانشکدهها و اعضای هیئت علمی بر مبنای مأموریت
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به ضرورت اصلاح نظام ارزیابی پژوهش اظهار کرد: وقتی واحدی مأموریت مشخص دارد، طبیعی است که ارزیابی، ارتقا و حمایت از دانشکدهها و اعضای هیئت علمی نیز باید بر اساس میزان اثربخشی در حل آن مأموریت انجام شود، نه صرفاً بر اساس تعداد مقالات، پروژهها یا فعالیتهای ثبتشده.
وی افزود: این نگاه، به معنای حذف مقاله یا فعالیتهای علمی مرسوم نیست. بلکه به این معناست که هدف نهایی پژوهش، حل مسئله است و شاخصها باید این هدف را نمایندگی کنند. دانشکدهای که بتواند مسئلهای واقعی را حل کند، حتی اگر خروجی مقالهای کمتری داشته باشد، باید مورد حمایت قرار گیرد.
دکتر رنجبر خاطرنشان کرد: در دانشگاههای مأموریتمحور معتبر دنیا، مانند MIT و KAIST، و استنفورد دانشکدههای پیشرو بر اساس موفقیت در حل مسائل بومی و ملی سنجیده میشوند، نه صرفاً بر اساس شاخصهای کمّی تولید علم.
سراها و هسته های موضوعی؛ پل اتصال دانشگاه و واقعیت جامعه
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی سپس به نقش سراها و هسته هایموضوعی و نوآوری اشاره کرد و گفت: یکی از ابزارهای مهم تحقق مأموریتمحوری در دانشگاه آزاد اسلامی، سراها-پارک ها و هسته های موضوعی هستند. سراها باید به مسائل واقعی متصل شوند و نقش واسط و میانجی میان دانشگاه، صنعت، دولت و جامعه محلی را ایفا کنند.
وی افزود: متأسفانه در وضعیت فعلی، بخش قابلتوجهی از پژوهشهای کشاورزی و اجتماعی، ارتباط مستقیمی با واقعیت مزرعه و جامعه ندارند. این گسست باید برطرف شود. راهکار، ایجاد هسته های موضوعی کشاورزی دانشبنیان و اجتماعی است که مأموریت آنها افزایش بهرهوری واقعی، کاهش ضایعات و تقویت زنجیره ارزش بومی باشد.
دکتر رنجبر تصریح کرد: این هسته ها باید ارتباط سازمانیافته با کشاورزان، صنایع پاییندست و جامعه محلی داشته باشند. در همین راستا، استفاده از الگوی Quadruple Helix (دانشگاه، صنعت، دولت و جامعه محلی) ضروری است؛ الگویی که در بسیاری از کشورهای اروپایی و جنوب شرق آسیا، اثرگذاری پژوهش و نوآوری را چند برابر کرده است.
اصلاح نظام مالکیت فکری و حمایت واقعی از کارآفرینی فناورانه
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در بخش دیگری از سخنان خود، به موضوع مالکیت فکری و تجاریسازی فناوری پرداخت و گفت: یکی از ضعفهای مهم در نظام نوآوری کشور این است که سهم کمی از ایدهها و نوآوریها به مرحله مالکیت فکری و تجاریسازی میرسند.
وی افزود: در بسیاری از موارد، سهم دانشگاه از پتنت یا بسیار بالا و بازدارنده است، یا اصلاً سیاست روشنی ندارد. در هر دو حالت، انگیزه مخترع، دانشجو و پژوهشگر کاهش مییابد. لازم است آییننامه داخلی روشنی تدوین شود که هم سهم دانشگاه مشخص باشد و هم حمایت مالی و حقوقی واقعی از مخترعان و پژوهشگران صورت گیرد.
وی افزود: دفاتر تسهیل مالکیت فکری و کارآفرینی فناورانه باید در واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی فعال شوند و در واحدهایی که این دفاتر وجود ندارند، راهاندازی آنها در اولویت قرار گیرد.
دانشگاه بهمثابه موتور توسعه منطقهای و ملی
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در جمعبندی این بخش از سخنان خود خاطرنشان کرد: اگر دانشگاه آزاد اسلامی بتواند واحدهای خود را مأموریتمحور کند، هسته های علمی را به مسائل واقعی متصل سازد، پروژههای ملی مسئلهمحور تعریف کند و نظام مالکیت فکری و تجاریسازی فناوری را بهصورت واقعی مستقر سازد، آنگاه این دانشگاه میتواند مانند یک موتور چندلایه و پیشران در تمام سطوح دانشگاه عمل کند.
وی تأکید کرد: در این مدل، ارزیابی پژوهش اثرمحور، پاسخگو و مسئلهمحور خواهد بود، نه صرفاً مقالهمحور. با چنین رویکردی، دانشگاه آزاد اسلامی میتواند در مدتزمانی نهچندان طولانی، به موتور اصلی توسعه منطقهای و ملی و یکی از ارکان مرجعیت علمی کشور تبدیل شود.
نقشه راه تحول پژوهش، نظام اولویتبندی
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر ضرورت تدوین نقشه راه عملیاتی تحول پژوهش اظهار کرد: همه آنچه گفته شد، اگر به برنامه اجرایی تبدیل نشود، در حد سخن باقی میماند. تحول پژوهش نیازمند نقشه راه، زمانبندی، تقسیم مسئولیت و شاخصهای قابل سنجش است.
وی افزود: یکی از ضعفهای جدی در نظام دانشگاهی کشور این بوده که درباره تحول بسیار سخن گفتهایم، اما کمتر برنامه اجرایی منسجم نوشتهایم. بدون برنامه عملیاتی، حتی درستترین ایدهها نیز به نتیجه نمیرسند.
دکتر رنجبر تصریح کرد: در حال حاضر، سند تحول دانشگاه آزاد اسلامی یک سند پنجساله است و ما اکنون در سال پنجم آن قرار داریم. قرار بود در این مقطع به نقطه مشخصی در حوزه درآمدهای غیرشهریه ای، پژوهش مسئلهمحور و فناوری دست پیدا کنیم، اما بهصراحت باید گفت که هنوز به آن نقطه نرسیدهایم و شایسته اجرا نشد و متاسفانه فاصله زیادی داریم. این واقعیت، ضرورت بازنگری جدی در مسیر اجرا را نشان میدهد.
لزوم اولویتبندی راهبردی و پرهیز از پراکندگی
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به تجربه موفق سایر بخشها در کشور گفت: یکی از پرسشهای اساسی این است که چرا مجموعههایی مانند سیستم دفاعی کشور یا سپاه پاسداران، در مسیر خود موفق عمل میکنند، اما ما در دانشگاهها، چه دانشگاه آزاد اسلامی و چه دانشگاههای دولتی، به آن میزان از موفقیت دست پیدا نمیکنیم.
وی افزود: نمونه روشن این موفقیت را در اقتدار موشکی کشور، بهویژه در جریان جنگ تحمیلی ۱۲روزه، مشاهده کردیم. این موفقیت تصادفی نیست. نتیجه تمرکز، اولویتبندی روشن، مأموریتمحوری، استفاده از نخبگان، ثبات مدیریتی و پرهیز از کارهای پراکنده است.
دکتر رنجبر تأکید کرد: دانشگاه نیز باید همین منطق را بپذیرد. نمیتوان همه موضوعات را همزمان و بدون اولویت دنبال کرد. لازم است چند اولویت مشخص، ملی و حیاتی تعریف شود و تمام توان دانشگاه در همان مسیرها متمرکز شود. بدون این تمرکز، منابع هدر میرود و اثرگذاری شکل نمیگیرد.
سیاستگذاری هدفمند و استفاده از مزیت شبکهای دانشگاه آزاد
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در ادامه خاطرنشان کرد: سیاستگذاری، حلقه مفقوده بسیاری از برنامههای پژوهشی است. بدون سیاستگذاری هدفمند، مسیر روشن نمیشود و تصمیمها سلیقهای باقی میماند. سیاستگذاری درست باید مبتنی بر نیازهای واقعی کشور، ظرفیتهای ملی و ارزشهای انقلاب اسلامی باشد.
وی افزود: یکی از مزیتهای راهبردی دانشگاه آزاد اسلامی، یکپارچگی شبکهای آن است. این دانشگاه در سراسر کشور حضور دارد و میتواند شبکهای از دانش، فناوری و حل مسئله را شکل دهد؛ مزیتی که بسیاری از دانشگاههای دولتی فاقد آن هستند.
دکتر رنجبر تصریح کرد: اگر این شبکه بهدرستی فعال شود، میتوان پروژههای ملی مسئلهمحور تعریف کرد؛ پروژههایی که هر واحد دانشگاهی، بخشی از آن را بر اساس مأموریت بومی خود پیش ببرد، اما خروجی نهایی، یک دستاورد ملی باشد.
نوآوری ارزشآفرین؛ گذار از فعالیت به نتیجه
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با بیان اینکه هدف نهایی پژوهش، نوآوری ارزشآفرین است، گفت: فعالیت پژوهشی زمانی ارزشمند است که به ارزش اقتصادی، اجتماعی یا فناورانه تبدیل شود. نوآوری باید بتواند بهرهوری را افزایش دهد، زنجیره ارزش ایجاد کند و به درآمد پایدار منجر شود.
وی افزود: نمونههای موفق نوآوری ارزشآفرین در دانشگاه آزاد اسلامی وجود دارد و باید این نمونهها شناسایی، تقویت و الگو شوند. دانشگاه نباید صرفاً پیمانکار پروژههای صنعتی باشد، بلکه باید شریک توسعه صنعت و طراح فناوری باشد.
تحول پژوهش؛ بخشی از مأموریت کلان انقلاب اسلامی
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در جمعبندی نهایی سخنان خود تأکید کرد: همه این اقدامات، باید در خدمت یک هدف کلان باشد و آن، خدمت به انقلاب اسلامی و اقتدار کشور است. ما بهدنبال کار برای غرب یا تقلید صرف از الگوهای وارداتی نیستیم. علم، فناوری و نوآوری باید به تقویت استقلال علمی، اقتدار ملی و بهبود معیشت مردم منجر شود.
وی افزود: تحول پژوهش، یک اقدام اداری یا دانشگاهی صرف نیست. این یک مأموریت تمدنی است. همانگونه که قرآن کریم میفرماید:
«إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ»،
تحول از درون آغاز میشود؛ از تحول در اندیشه، اراده و نظام دانایی.
دکتر رنجبر خاطرنشان کرد: دانشگاه، نهاد تولید اراده تاریخی است. اگر دانشگاه تغییر کند، جامعه تغییر میکند و اگر جامعه تغییر کند، مسیر تاریخ دگرگون میشود. از همین منظر، سخن گفتن از تحول پژوهش در دانشگاه آزاد اسلامی، سخن گفتن از شرط قرآنی پیشرفت ملی است.
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در پایان گفت: امروز دانشگاه آزاد اسلامی در نقطهای قرار دارد که میتواند با مأموریتمحوری، اولویتبندی هوشمندانه، پژوهش پلتفرمی، حل مسئله شبکهای و ارزیابی اثرمحور، به موتور اصلی توسعه منطقهای و ملی و یکی از ارکان مرجعیت علمی کشور تبدیل شود؛ مسیری که اگر با عزم جمعی، برنامه اجرایی و پایبندی به ارزشها دنبال شود، دستیافتنی خواهد بود.
انتظارات اجرایی از معاونان پژوهش، الزامات مدیریتی و بستن چرخه تحول
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در بخش تکمیلی سخنان خود، با خطاب قرار دادن معاونان پژوهش و فناوری واحدهای سراسر کشور، تأکید کرد: اگر قرار است تحول پژوهش از سطح ایده و سیاست عبور کند و به واقعیت اجرایی تبدیل شود، نقش معاونان پژوهش، نقشی محوری، تعیینکننده و غیرقابل جایگزین است.
وی افزود: معاون پژوهش دیگر صرفاً مدیر فرایندهای اداری، امضاکننده مکاتبات یا متولی آمار و گزارش نیست؛ بلکه باید معمار شبکه حل مسئله در هر واحد دانشگاهی باشد. مدیری که مأموریت را میشناسد، اولویتها را میچیند، ظرفیتها را به کار میگیرد و خروجی را پاسخگو میکند.
تغییر نقش معاون پژوهش؛ از مدیریت ساختاری به راهبری مأموریتی
دکتر رنجبر تصریح کرد: در الگوی جدید، معاون پژوهش باید بتواند پاسخ روشنی به چند سؤال بنیادین بدهد؛ اینکه مسئله اصلی واحد او چیست، کدام مأموریت اولویت دارد، کدام هستههای علمی باید تقویت شوند و کدام فعالیتها، صرفاً هزینهزا و کماثر هستند.
وی افزود: این تغییر نقش، مستلزم شجاعت مدیریتی است. شجاعت در تصمیمگیری، در اولویتگذاری و حتی در توقف فعالیتهایی که سالها انجام شده، اما اثری در حل مسئله نداشتهاند. تحول بدون تصمیمهای سخت، ممکن نیست.
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی تأکید کرد: معاون پژوهشی موفق، کسی است که بتواند از ظرفیت اعضای هیئت علمی، دانشجویان تحصیلات تکمیلی، سراها و هسته های نوآوری، صنایع محلی و نهادهای اجرایی منطقه، یک شبکه زنده و پویا بسازد، نه مجموعهای از فعالیتهای موازی و گسسته.
لزوم همافزایی بین آموزش، پژوهش و فناوری
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به گسست تاریخی میان آموزش و پژوهش گفت: یکی از خطاهای رایج این بوده که آموزش، پژوهش و فناوری را سه قلمرو مجزا تصور کردهایم. در حالی که در دانشگاههای پیشرو، این سه، اضلاع یک مثلث واحد هستند.
وی افزود: پایاننامه، رساله و طرح پژوهشی باید در دل یک مأموریت تعریف شود. دانشجوی تحصیلات تکمیلی نباید مسئلهای انتزاعی و بیمصرف حل کند. استاد راهنما نباید صرفاً ناظر فرایند اداری باشد. اینها باید در خدمت حل یک نیاز واقعی کشور قرار گیرند.
دکتر رنجبر خاطرنشان کرد: معاونان پژوهش باید سازوکاری طراحی کنند که پایاننامهها، پروژههای فناورانه، فعالیت هسته های علمی و حتی آموزشهای مهارتی، در یک مسیر همافزا حرکت کنند. این همان «حل مسئله شبکهای» است که بارها بر آن تأکید شده است.
الزام پاسخگویی و شفافیت در قبال منابع و نتایج
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در ادامه سخنان خود، بر پاسخگویی نهادی تأکید کرد و گفت: استقلال دانشگاه، بدون پاسخگویی معنا ندارد. هر واحدی که اختیار میگیرد، باید در قبال مأموریت و خروجی خود پاسخگو باشد.
وی افزود: منابع پژوهشی، بیتالمال است و باید دقیق، شفاف و هدفمند هزینه شود. گزارش فعالیت کافی نیست؛ گزارش اثر مهم است. اینکه بگوییم چند قرارداد بستهایم یا چند مقاله تولید کردهایم، کافی نیست. باید بگوییم چه مسئلهای حل شده، چه بهرهوریای افزایش یافته و چه ارزشی خلق شده است.
دکتر رنجبر تصریح کرد: از معاونان پژوهش انتظار میرود نظام گزارشدهی مبتنی بر «اثر» را در واحدهای خود نهادینه کنند و بهتدریج، فرهنگ پاسخگویی حرفهای را جایگزین گزارشسازی اداری کنند.
تحول دیجیتال؛ زیرساخت ناگزیر تحول پژوهش
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با تأکید دوباره بر پیوند تحول پژوهش و تحول دیجیتال گفت: بدون زیرساخت دیجیتال، پژوهش پلتفرمی و حل مسئله شبکهای امکانپذیر نیست. داده، اتصال و شفافیت، سه رکن پژوهش نوین هستند.
وی افزود: لازم است سامانههای ثبت، پایش و ارزیابی پژوهش بهگونهای طراحی شوند که امکان رصد مستمر پروژهها، سراها و پارک ها و خروجیها وجود داشته باشد. معاونان پژوهش باید از این ابزارها بهعنوان امکان حکمرانی علمی استفاده کنند، نه صرفاً سامانههای بایگانی.
مسئولیت تاریخی مدیران پژوهش
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در پایان این بخش تأکید کرد: امروز معاونان پژوهش و فناوری در دانشگاه آزاد اسلامی، فقط مدیر یک حوزه اداری نیستند؛ بلکه حامل یک مسئولیت تاریخی هستند. مسئولیتی در قبال آینده دانشگاه، آینده علم کشور و آینده توسعه ایران.
وی افزود: اگر بتوانیم پژوهش را مأموریتمحور، مسئلهمحور، شبکهای و اثرمحور کنیم، دانشگاه آزاد اسلامی میتواند نهتنها مسائل خود، بلکه بخشی از مسائل مزمن کشور را حل کند. این مسیر آسان نیست، اما ممکن است؛ به شرط باور، برنامه و عزم جمعی.
دکتر رنجبر خاطرنشان کرد: همانگونه که در میدان دفاعی کشور، با تمرکز، اعتماد به نخبگان و اولویتبندی درست به موفقیت رسیدیم، در میدان علم و پژوهش نیز میتوان به همان الگو تکیه کرد و از دانشگاه، نهادی ساخت که در تراز انقلاب اسلامی و نیازهای امروز ایران باشد.