صفحه نخست

آناتک

آنامدیا

دانشگاه

فرهنگ‌

علم

سیاست و جهان

اقتصاد

ورزش

عکس

فیلم

استانها

بازار

اردبیل

آذربایجان شرقی

آذربایجان غربی

اصفهان

البرز

ایلام

بوشهر

تهران

چهارمحال و بختیاری

خراسان جنوبی

خراسان رضوی

خراسان شمالی

خوزستان

زنجان

سمنان

سیستان و بلوچستان

فارس

قزوین

قم

کردستان

کرمان

کرمانشاه

کهگیلویه و بویراحمد

گلستان

گیلان

لرستان

مازندران

مرکزی

همدان

هرمزگان

یزد

پخش زنده

۰۸:۴۷ | ۰۱ / ۰۹ /۱۴۰۵
| |

آیا داستان زال در شاهنامه فردوسی، به کودکان درس کرامت انسانی می‌دهد؟

در میان روایت‌های ماندگار شاهنامه فردوسی، داستان زال یکی از انسانی‌ترین و در عین حال تأمل‌برانگیزترین روایت‌هایی است که می‌توان آن را از منظر حقوق کودک بازخوانی کرد.
کد خبر : 1099120

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، محمدمهدی سیدناصری حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان: در میان روایت‌های ماندگار شاهنامه فردوسی، داستان زال یکی از انسانی‌ترین و در عین حال تأمل‌برانگیزترین روایت‌هایی است که می‌توان آن را از منظر حقوق کودک بازخوانی کرد. کودکی که با مو‌هایی سپید متولد می‌شود، پیش از آنکه فرصت کند جهان را بشناسد، با قضاوت جهان روبه‌رو می‌شود. تفاوت ظاهری او به‌جای آنکه به‌عنوان بخشی از ویژگی‌های طبیعی وجودش پذیرفته شود، به عاملی برای ترس، نگرانی و طردشدن تبدیل می‌شود. سام، پدر زال، به جای آنکه تولد فرزندش را با پذیرش و حمایت همراه کند، از واکنش دیگران و ظاهر متفاوت کودک خود نگران می‌شود و سرانجام او را در کوهستان رها می‌کند. در این نقطه، داستان زال از یک روایت اساطیری فراتر می‌رود و به پرسشی عمیق درباره ماهیت پذیرش کودک تبدیل می‌شود: آیا کودک باید شبیه انتظارات ما باشد تا شایسته دوست‌داشته‌شدن و حمایت قرار گیرد؟

اهمیت این روایت در آن است که طردشدن زال نه به دلیل رفتار، انتخاب یا خطای او، بلکه صرفاً به دلیل تفاوتی رخ می‌دهد که هیچ نقشی در ایجاد آن نداشته است. این همان نقطه‌ای است که می‌توان داستان را به یکی از بنیادی‌ترین اصول حقوق بشر، یعنی منع تبعیض، پیوند داد. در حقوق کودک نیز اصل عدم تبعیض، به‌صراحت در ماده ۲ کنوانسیون حقوق کودک مورد تأکید قرار گرفته است. بر اساس این اصل، هیچ کودکی نباید به دلیل ویژگی‌های شخصی، وضعیت خانوادگی، ناتوانی، ظاهر جسمانی یا شرایط تولد خود از حقوق و فرصت‌های برابر محروم شود. با این حال، مسئله تبعیض در زندگی کودکان همیشه در قالب محرومیت رسمی از حقوق ظاهر نمی‌شود؛ گاهی در یک نگاه تحقیرآمیز، یک مقایسه نادرست، یک برچسب اجتماعی یا حتی در سکوت خانواده‌ای شکل می‌گیرد که تفاوت فرزند خود را نمی‌پذیرد.

داستان زال از همین منظر، برای جامعه امروز ما معنایی فراتر از یک حکایت کهن دارد. هنوز کودکانی وجود دارند که به دلیل تفاوت‌های جسمانی، ناتوانی، ویژگی‌های ظاهری، شیوه یادگیری یا شرایط خانوادگی، در معرض طردشدن قرار می‌گیرند. گاهی این طرد در مدرسه اتفاق می‌افتد، گاهی در محیط خانواده و گاهی در فضای اجتماعی و رسانه‌ای. آنچه در همه این موقعیت‌ها مشترک است، تبدیل تفاوت به معیاری برای ارزش‌گذاری انسان‌هاست. درحالی‌که یکی از مهم‌ترین دستاورد‌های اندیشه حقوق کودک آن است که ارزش و کرامت کودک را مستقل از میزان شباهت او به معیار‌های پذیرفته‌شده جامعه به رسمیت می‌شناسد.

اما داستان زال تنها روایت یک طردشدگی نیست؛ روایت امکان بازگشت به زندگی از مسیر پذیرش و مراقبت نیز هست. سیمرغ در این داستان نقشی فراتر از یک موجود افسانه‌ای دارد. او نماد حمایتی است که زال در نخستین تجربه‌های زندگی خود از خانواده دریافت نکرد. در آشیانه سیمرغ، کودک متفاوت نه تهدید محسوب می‌شود و نه موجودی نامطلوب؛ او پذیرفته می‌شود، پرورش می‌یابد و فرصت پیدا می‌کند استعداد‌های خود را شکوفا کند. از منظر حقوق کودک، این بخش از داستان یادآور اهمیت محیط حمایتی در رشد و بالندگی انسان است. کودکی که با پذیرش، امنیت عاطفی و مراقبت روبه‌رو می‌شود، فرصت بیشتری برای ساختن هویت و شکوفایی توانایی‌های خود خواهد داشت.

البته نباید از یک روایت اساطیری انتظار داشت که مستقیماً مفاهیم امروزی حقوق کودک را بیان کند. ارزش بازخوانی چنین داستان‌هایی در این است که بتوانیم تجربه‌های انسانی نهفته در آنها را با اصول حقوقی و تربیتی امروز وارد گفت‌و‌گو کنیم. از این منظر، داستان زال می‌تواند زمینه‌ای برای طرح پرسش‌هایی درباره حق کودک به هویت، حق برخورداری از مراقبت، حق رشد و ضرورت حمایت در برابر تبعیض فراهم کند. این روایت همچنین فرصتی برای گفت‌و‌گو درباره مسئولیت والدین ایجاد می‌کند؛ مسئولیتی که صرفاً به تأمین نیاز‌های مادی فرزند محدود نمی‌شود، بلکه پذیرش شخصیت و ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد او را نیز در بر می‌گیرد.

یکی از مهم‌ترین پیام‌های این داستان برای والدین و مربیان آن است که تفاوت کودک را نباید با نقص یا تهدید اشتباه گرفت. هر کودک با ویژگی‌ها، ظرفیت‌ها و مسیر رشد متفاوتی وارد جهان می‌شود و وظیفه خانواده و نظام آموزشی، تحمیل یک الگوی یکسان به همه کودکان نیست. ماده ۲۹ کنوانسیون حقوق کودک نیز بر پرورش شخصیت، استعداد‌ها و توانایی‌های ذهنی و جسمی کودک تا حد امکان تأکید می‌کند. تحقق چنین هدفی مستلزم آن است که محیط خانواده و مدرسه به جای حذف تفاوت‌ها، امکان شکوفایی آنها را فراهم کنند.

از سوی دیگر، باید به این نکته توجه داشت که پذیرش کودک متفاوت، لطف یا امتیازی نیست که بزرگسالان به او اعطا می‌کنند؛ بلکه بخشی از تعهد آنان به رعایت حقوق انسانی و کودکانه اوست. کودک برای برخورداری از احترام، امنیت و فرصت رشد، نباید ابتدا خود را با انتظارات دیگران تطبیق دهد. این جامعه و نهاد‌های آن هستند که باید ظرفیت پذیرش تفاوت را در خود تقویت کنند.

شاید اگر امروز داستان زال را برای کودکان بازخوانی کنیم، بهتر باشد به جای تمرکز صرف بر تولد شگفت‌انگیز او و حضور سیمرغ، درباره پرسشی گفت‌و‌گو کنیم که همچنان در زندگی بسیاری از کودکان بی‌پاسخ مانده است: چرا گاهی متفاوت‌بودن بهانه‌ای برای دوست‌نداشتن و کنارگذاشتن انسان‌ها می‌شود؟ شاهنامه در این روایت به ما یادآوری می‌کند که ارزش یک کودک را نمی‌توان از ظاهر او، شباهتش به دیگران یا انتظارات جامعه اندازه گرفت. زال پیش از آنکه پهلوانی بزرگ شود، کودکی بود که حق داشت پذیرفته شود؛ و شاید مهم‌ترین درس این داستان برای جهان امروز همین باشد: هیچ کودکی نباید برای به‌رسمیت‌شناخته‌شدن، شبیه دیگران باشد.

انتهای پیام/

ارسال نظر
captcha