صفحه نخست

آناتک

آنامدیا

دانشگاه

فرهنگ‌

علم

سیاست و جهان

اقتصاد

ورزش

عکس

فیلم

استانها

بازار

اردبیل

آذربایجان شرقی

آذربایجان غربی

اصفهان

البرز

ایلام

بوشهر

تهران

چهارمحال و بختیاری

خراسان جنوبی

خراسان رضوی

خراسان شمالی

خوزستان

زنجان

سمنان

سیستان و بلوچستان

فارس

قزوین

قم

کردستان

کرمان

کرمانشاه

کهگیلویه و بویراحمد

گلستان

گیلان

لرستان

مازندران

مرکزی

همدان

هرمزگان

یزد

پخش زنده

۱۴:۰۳ | ۳۰ / ۰۸ /۱۴۰۵
| |

از سنگ خندق تا دروازه‌های طلایی قسطنطنیه؛ ایران در آستانه دگردیسی بزرگ جغرافیای قدرت جهان

از فتح قسطنطنیه و دگرگونی جغرافیای قدرت در جهان تا تحولات راهبردی خلیج فارس و تنگه هرمز، تاریخ بار دیگر در آستانه یک چرخش بزرگ قرار گرفته است؛ چرخشی که ایران با تکیه بر استقلال، هویت تمدنی، قدرت دفاعی و ظرفیت‌های علمی و صنعتی خود می‌تواند در شکل‌دهی به نظم آینده جهان نقشی تعیین‌کننده ایفا کند.
کد خبر : 1099083

به گزارش خبرگزاری آنا، تاریخ جهان بار‌ها نشان داده است قدرت‌هایی که تصور می‌کردند با تصرف یک شهر، بستن یک مسیر یا شکست دادن یک رقیب، سرنوشت تاریخ را به سود خود تغییر داده‌اند، گاهی ناخواسته زمینه تولد نظمی تازه را فراهم کرده‌اند. فتح قسطنطنیه به دست سلطان محمد فاتح در سال ۱۴۵۳ میلادی، تنها پایان امپراتوری بیزانس نبود؛ این واقعه در کنار مجموعه‌ای از تحولات اقتصادی، سیاسی و فناورانه، به تغییر تدریجی جغرافیای تجارت و قدرت در جهان کمک کرد. امروز نیز ایران در نقطه‌ای حساس از تاریخ قرار گرفته است؛ جایی میان خلیج فارس و تنگه هرمز، میان فناوری و بازدارندگی، میان میراث تمدنی و نظم نوین جهانی. پرسش اصلی این است: آیا ایران صرفاً در برابر تغییرات جهان مقاومت خواهد کرد یا می‌تواند خود به یکی از معماران دگردیسی آینده تبدیل شود؟

قسطنطنیه؛ وقتی سقوط یک امپراتوری، مسیر تاریخ را تغییر داد

بهار سال ۱۴۵۳ میلادی، برای تاریخ جهان تنها فصل سقوط یک شهر نبود. سلطان محمد دوم، فرمانروای جوان عثمانی، در برابر دیوار‌هایی قرار گرفته بود که قرن‌ها نماد استحکام و شکست‌ناپذیری امپراتوری روم شرقی محسوب می‌شدند. قسطنطنیه شهری معمولی نبود؛ چهارراه تجارت، سیاست، فرهنگ و قدرت نظامی میان شرق و غرب بود.

توپ‌های سنگین عثمانی، دیوار‌های عظیم شهر را درهم شکستند و در ۲۹ مه ۱۴۵۳، آخرین سنگر امپراتوری بیزانس سقوط کرد. با فتح قسطنطنیه، سلطان محمد فاتح نه تنها یک شهر، بلکه یکی از مهم‌ترین مراکز تمدنی جهان را به قلمرو خود افزود.

اما اهمیت تاریخی این واقعه تنها در پیروزی نظامی عثمانی خلاصه نمی‌شد.

سلطان محمد فاتح احتمالاً نمی‌توانست تمام پیامد‌های بلندمدت این تحول را پیش‌بینی کند. تغییر موازنه قدرت در مدیترانه، افزایش نقش عثمانی در تجارت شرق و غرب و دگرگونی محاسبات تجاری قدرت‌های اروپایی، زمینه‌های تازه‌ای برای رقابت بر سر مسیر‌های دریایی ایجاد کرد.

البته جست‌وجوی مسیر‌های دریایی جدید پیش از فتح قسطنطنیه آغاز شده بود؛ پرتغال از دهه‌ها قبل سفر‌های اکتشافی در امتداد سواحل آفریقا را دنبال می‌کرد؛ بنابراین فتح شهر را نمی‌توان تنها علت آغاز عصر اکتشافات جغرافیایی دانست. اما این تحول، در کنار دیگر عوامل، بر محاسبات تجاری و راهبردی قدرت‌های اروپایی اثر گذاشت و اهمیت مسیر‌های جایگزین را افزایش داد.

اروپاییان به‌تدریج دریافتند برای دسترسی مستقیم‌تر به بازار‌های آسیا باید مسیر‌های تازه‌ای پیدا کنند. دریانوردانی همچون واسکو داگاما مسیر دریایی هند را از طریق دماغه امید نیک گشودند و کریستف کلمب در جست‌وجوی راهی دیگر به سوی غرب حرکت کرد.

به این ترتیب، رقابت قدرت‌ها از مسیر‌های سنتی خشکی و مدیترانه، به پهنه اقیانوس‌ها نیز گسترش یافت.

فناوری و جغرافیا در شکل‌ گیری قدرت

این همان درس بزرگ قسطنطنیه است: گاهی تغییر در یک گلوگاه جغرافیایی، محاسبات اقتصادی و فناوری قدرت‌های جهان را برای چند قرن دگرگون می‌کند.

سلطان محمد فاتح برای شکستن دیوار‌های قسطنطنیه به فناوری توپخانه متکی بود. قدرت نظامی دیگر تنها در تعداد سربازان، ارتفاع برج‌ها و ضخامت دیوار‌ها خلاصه نمی‌شد؛ مهندسی، دانش ساخت سلاح و توانایی انتقال فناوری به میدان نبرد اهمیت بیشتری پیدا کرده بود.

در قرن‌های بعد، رقابت فناوری از ساخت توپ‌های بزرگ‌تر به تولید کشتی‌های مقاوم‌تر، سامانه‌های ناوبری دقیق‌تر، تسلیحات دریایی و ناوگان‌های اقیانوس‌پیما گسترش یافت.

کشتی دیگر صرفاً وسیله حمل کالا نبود؛ به سکویی برای اعمال قدرت سیاسی، اقتصادی و نظامی تبدیل شد. قدرت‌هایی که توانایی ساخت ناوگان‌های دوربرد، حفظ خطوط تجاری و تأمین امنیت مسیر‌های دریایی را به دست آوردند، به تدریج در شکل دهی به اقتصاد جهانی نقش تعیین کننده‌ای ایفا کردند.

در دوران معاصر نیز همین منطق با شکل دیگری ادامه پیدا کرده است. ناو‌های هواپیمابر، زیردریایی‌ها، موشک‌های دوربرد، پهپادها، ماهواره‌ها و سامانه‌های شناسایی، ابزار‌های جدید رقابت قدرت‌ها هستند.

در واقع، آنچه از قسطنطنیه تا امروز تغییر کرده، ابزار اعمال قدرت است؛ اما اصل راهبردی همچنان پابرجاست: هر قدرتی که بتواند فناوری، جغرافیا و اقتصاد را به یکدیگر پیوند دهد، در بازتعریف نظم جهانی سهم بیشتری خواهد داشت.

این موضوع برای ایران اهمیتی دوچندان دارد؛ زیرا موقعیت جغرافیایی کشور در مجاورت خلیج فارس، دریای عمان، تنگه هرمز، دریای کاسپین و مسیر‌های ارتباطی آسیای مرکزی، ظرفیت‌هایی ایجاد کرده است که در صورت همراهی با فناوری و اقتصاد مولد، می‌توانند به مؤلفه‌های پایدار قدرت ملی تبدیل شوند.

هویت تمدنی و استقلال ایران

برای فهم جایگاه ایران در نظم آینده جهان، باید به عقب‌تر از تحولات سیاسی معاصر بازگشت.

ایران تنها یک واحد جغرافیایی در نقشه سیاسی جهان نیست؛ این کشور حامل یک هویت تاریخی و تمدنی چند هزار ساله است. استمرار زبان، فرهنگ، آیین‌ها، هنر، دانش و حافظه تاریخی ایرانیان، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این سرزمین محسوب می‌شود.

ایرانیان در طول تاریخ با قدرت‌های مختلف روبه رو شده‌اند؛ گاهی شکست خورده‌اند، گاهی سرزمینشان اشغال شده و گاهی ساختار‌های سیاسی شان فروپاشیده است، اما هویت تاریخی ایران استمرار یافته است.

این استمرار را نمی‌توان تنها با قدرت نظامی توضیح داد. زبان فارسی، میراث فرهنگی، نظام‌های اداری، دانشمندان، شاعران و پیوند‌های اجتماعی، همگی در حفظ این هویت نقش داشته‌اند.

از همین زاویه می‌توان جایگاه رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، را در پیوند میان هویت ایرانی و هویت اسلامی بررسی کرد. تأکید بر استقلال، خودکفایی، پیشرفت علمی، قدرت دفاعی و اتکا به ظرفیت‌های داخلی، از محور‌های مهم گفتمان سیاسی ایشان بود.

در این چارچوب، مفهوم ناسیونالیسم ایرانی و ناسیونالیسم شیعی را می‌توان به‌عنوان دو مؤلفه مرتبط در یک برداشت تمدنی بررسی کرد؛ نه به معنای برتری طلبی قومی یا مذهبی، بلکه به مفهوم حفظ منافع ملی در کنار هویت اعتقادی جامعه.

ایران برای تقویت موقعیت خود در جهان به چنین پیوندی نیاز دارد؛ هویتی ملی که همه اقوام، زبان‌ها و مذاهب را دربرگیرد و در عین حال، از میراث دینی و فرهنگی خود نیز صیانت کند.

پیوند میراث ایرانی و تمدن اسلامی

یکی از ویژگی‌های مهم تاریخ ایران، توانایی این تمدن در جذب و بازآفرینی عناصر فرهنگی و اعتقادی جدید بوده است.

پیش از اسلام، آیین زرتشت در بخش مهمی از تاریخ ایران جایگاهی محوری داشت. آموزه‌های این آیین بر اهورامزدا، راستی، نظم اخلاقی و تقابل خیر و شر تأکید می‌کردند. این آیین بدون تردید یکی از مهم‌ترین میراث‌های دینی ایران باستان است.

با ورود اسلام، جامعه ایرانی وارد مرحله تازه‌ای از تحولات فرهنگی و اعتقادی شد. این فرایند در طول چند قرن شکل گرفت و ایرانیان به تدریج به یکی از مهم‌ترین سازندگان تمدن اسلامی تبدیل شدند.

نکته قابل توجه آن است که اسلام در ایران به معنای نابودی هویت ایرانی نبود. زبان فارسی، معماری، فلسفه، پزشکی، ریاضیات و ادبیات ایرانی در شکل دهی به تمدن اسلامی نقشی گسترده ایفا کردند.

از این منظر، پذیرش اسلام و استمرار هویت ایرانی را نمی‌توان دو مسیر متعارض دانست. ایرانیان توانستند میراث تاریخی خود را با یک هویت دینی جدید پیوند دهند و از این ترکیب، ظرفیت تمدنی تازه‌ای بسازند.

این تجربه تاریخی برای ایران امروز نیز اهمیت دارد: هویت ملی زمانی به سرمایه قدرت تبدیل می‌شود که به جای ایجاد شکاف، عامل پیوند و مشارکت اجتماعی باشد.

اگر فتح قسطنطنیه با توپخانه و فناوری نظامی شناخته می‌شود، رقابت قدرت‌ها در قرن بیست و یکم بیش از هر زمان دیگری به دانش، صنعت و فناوری وابسته است.

خود کفایی صنعتی و توسعه دانش‌ بنیان

قدرت یک کشور تنها با شمار موشک‌ها، هواپیما‌ها و تجهیزات نظامی سنجیده نمی‌شود. کشوری که نتواند دارو تولید کند، زیرساخت بسازد، فناوری خود را توسعه دهد و نیاز‌های اساسی مردمش را تأمین کند، در برابر فشار‌های خارجی آسیب پذیر خواهد بود.

ایران در چهار دهه گذشته در حوزه‌های مختلفی از جمله سدسازی، مهندسی آب، داروسازی، سرم‌سازی، تولید واکسن، زیست‌فناوری و تجهیزات پزشکی ظرفیت‌های داخلی ایجاد کرده است.

فعالیت مؤسساتی مانند پاستور ایران و مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی، نمونه‌ای از سابقه طولانی کشور در حوزه سلامت و زیست‌فناوری است.

در حوزه سدسازی نیز توسعه دانش مهندسی، ساخت سازه‌های بزرگ و اجرای پروژه‌های پیچیده، امکان استفاده از توان داخلی را افزایش داده است.

این دستاورد‌ها در شرایط تحریم و محدودیت دسترسی به بازار‌های جهانی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. با این حال، استقلال صنعتی زمانی کامل می‌شود که علاوه بر تولید، کیفیت، بهره وری، صادرات و رقابت پذیری نیز در دستور کار قرار گیرد.

همچنین توسعه صنعتی باید با ملاحظات محیط زیستی همراه باشد. در حوزه آب، به ویژه، ساخت سد به تنهایی نشانه مدیریت موفق منابع نیست؛ مدیریت حوضه‌های آبریز، اصلاح الگوی مصرف، احیای آبخوان‌ها و سازگاری با تغییرات اقلیمی نیز ضرورت دارد.

پیام اصلی روشن است: ایران برای تبدیل شدن به یک قدرت ماندگار، باید از مرحله تولید نیاز‌های اولیه عبور کند و به سمت طراحی فناوری‌های راهبردی، توسعه زنجیره ارزش و صادرات دانش‌بنیان حرکت کند.

تنگه هرمز و امنیت بومی خلیج فارس

در روایت تاریخی قسطنطنیه، جغرافیا نقش تعیین کننده‌ای داشت. این شهر بر یکی از حساس‌ترین نقاط اتصال شرق و غرب قرار گرفته بود. امروز نیز جهان دارای گلوگاه‌هایی است که اهمیت آنها فراتر از مرز‌های جغرافیایی است و تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین این نقاط به شمار می‌رود.

این آبراه، خلیج فارس را به دریای عمان و آب‌های آزاد متصل می‌کند و بخش مهمی از تجارت جهانی انرژی از آن عبور می‌کند. بنابراین، امنیت این منطقه صرفاً مسئله‌ای دوجانبه یا منطقه‌ای نیست؛ بلکه با بازار انرژی، اقتصاد کشور‌های صنعتی، حمل و نقل دریایی و امنیت زنجیره تأمین جهانی ارتباط دارد.

ایران در مجاورت این آبراه از موقعیت جغرافیایی ویژه‌ای برخوردار است. این موقعیت در کنار توانمندی‌های دفاعی و دریایی کشور، به تهران نقش مهمی در معادلات امنیتی خلیج فارس می‌دهد.

تحولات نظامی سال ۲۰۲۶ و گزارش‌های مربوط به آسیب پذیری تأسیسات و پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه، بار دیگر این واقعیت را مطرح کرده‌اند که حضور نظامی قدرت‌های فرامنطقه‌ای الزاماً به معنای ایجاد امنیت پایدار نیست.

برای کشور‌های عربی منطقه نیز این مسئله اهمیت دارد. میزبانی از پایگاه‌های خارجی ممکن است در شرایط عادی مزایای امنیتی و نظامی داشته باشد، اما در زمان رویارویی قدرت‌ها، همین تأسیسات می‌توانند کشور‌های میزبان را در معرض پیامد‌های درگیری قرار دهند.

از این منظر، آینده امنیت خلیج فارس نیازمند بازنگری در الگوی سنتی وابستگی به قدرت‌های خارجی است.

ایران می‌تواند با تأکید بر امنیت جمعی، همکاری اقتصادی، دیپلماسی منطقه‌ای و احترام به حاکمیت کشورها، زمینه شکل گیری ترتیبات امنیتی بومی را تقویت کند.

زیرساخت و صنعت در خدمت قدرت ملی

البته موقعیت ژئوپلیتیکی زمانی به قدرت واقعی تبدیل می‌شود که با توسعه بنادر، خطوط ریلی، صنایع دریایی، ناوگان تجاری، پالایشگاه‌ها و زیرساخت‌های لجستیکی همراه باشد.

تنگه هرمز نباید تنها به‌عنوان یک ابزار فشار دیده شود؛ بلکه می‌تواند محور شکل گیری یک شبکه بزرگ اقتصادی و ترانزیتی با مشارکت کشور‌های منطقه باشد.

یکی از درس‌های مهم تاریخ اکتشافات دریایی، پیوند میان صنعت و قدرت نظامی است.

کشور‌هایی که توانستند کشتی‌های مقاوم تر، ابزار‌های ناوبری دقیق تر، توپخانه پیشرفته‌تر و شبکه‌های تجاری گسترده تری بسازند، در رقابت جهانی دست بالا را پیدا کردند.

امروز نیز همین قاعده برقرار است. ناو هواپیمابر بدون صنعت پیشرفته، شبکه تعمیر و نگهداری، سامانه‌های ارتباطی، پشتیبانی لجستیکی و زنجیره تأمین قطعات، تنها یک سازه بزرگ دریایی است.

همین مسئله درباره قدرت موشکی، پهپادی، پدافندی و فضایی نیز صدق می‌کند. توسعه این توانمندی‌ها نیازمند دانشگاه‌های قدرتمند، صنایع دقیق، مهندسان متخصص، سرمایه گذاری مستمر و ارتباط میان مراکز علمی و صنعتی است.

ایران در حوزه‌هایی مانند فناوری پهپادی، موشکی و صنایع دفاعی تجربه‌های قابل توجهی به دست آورده است؛ اما گام بعدی باید توسعه فناوری‌های دوگانه، افزایش سهم تولیدات پیشرفته در اقتصاد و گسترش صادرات صنعتی باشد.

منابع طبیعی و ضرورت تکمیل زنجیره ارزش

قدرت نظامی زمانی به پشتوانه توسعه ملی تبدیل می‌شود که دانش تولید شده در آن بتواند در سایر بخش‌های اقتصاد نیز ارزش ایجاد کند.

تجربه ونزوئلا یکی از نمونه‌های قابل تأمل در بررسی رابطه منابع طبیعی و قدرت ملی است.

این کشور از بزرگ‌ترین ذخایر اثبات‌شده نفت جهان برخوردار است، اما در سال‌های گذشته با بحران‌های اقتصادی، افت ظرفیت پالایش، مشکلات تأمین سوخت و محدودیت‌های سرمایه گذاری مواجه شده است.

تحریم‌های آمریکا، مشکلات مدیریتی، فرسودگی زیرساخت‌ها و کاهش سرمایه گذاری در این وضعیت نقش داشته‌اند.

این تجربه نشان می‌دهد داشتن منابع عظیم نفتی الزاماً به معنای برخورداری از قدرت اقتصادی و رفاه عمومی نیست.

نفت زمانی قدرت تولید می‌کند که به صنعت، فناوری، پالایش، پتروشیمی، حمل و نقل و درآمد پایدار تبدیل شود.

ایران نیز باید از این تجربه درس بگیرد. اتکا به فروش مواد خام، حتی اگر در مقاطعی درآمد‌های قابل توجهی ایجاد کند، نمی‌تواند به‌تنهایی امنیت اقتصادی کشور را تضمین کند.

استقلال ملی و روابط ایران با ملت‌های منطقه

توسعه صنایع پایین‌دستی، تکمیل زنجیره ارزش نفت و گاز، گسترش همکاری‌های منطقه‌ای و افزایش بهره‌وری، از الزامات تبدیل منابع طبیعی به قدرت پایدار هستند.

یکی از موضوعاتی که در تحلیل هویت منطقه‌ای ایران باید مورد توجه قرار گیرد، تفکیک میان ملت‌ها و سیاست‌های حکومت‌هاست.

ایران در طول تاریخ با ملت‌های عرب پیوند‌های گسترده‌ای داشته و در دوران معاصر نیز حمایت از مردم فلسطین، لبنان، عراق، یمن و دیگر ملت‌های منطقه را در چارچوب سیاست‌های خود دنبال کرده است.

بنابراین، تقابل سیاسی ایران با برخی دولت‌ها یا جریان‌های منطقه‌ای نباید به دشمنی با ملت‌های عرب تعبیر شود.

در مقابل، جریان‌هایی که با ادعای ملی گرایی ایرانی به دنبال جلب حمایت دولت‌های خارجی هستند، باید از منظر نسبت میان شعار استقلال و عملکرد سیاسی خود مورد بررسی قرار گیرند.

نمونه تاریخی روشن این مسئله، رفتار صدام حسین در جنگ تحمیلی است. حکومت بعث با استفاده از عنوان «قادسیه صدام» تلاش کرد جنگ علیه ایران را در قالب یک تقابل تاریخی و هویتی تبلیغ کند.

همکاری سازمان مجاهدین خلق با حکومت صدام نیز از فصل‌های مهم و بحث برانگیز تاریخ معاصر ایران است. این سازمان پس از استقرار در عراق، از حمایت حکومت بعث برخوردار شد و نیرو‌های آن در عملیات نظامی علیه ایران مشارکت کردند.

حاکمیت ملی و مقابله با تهدید‌های امنیتی

این تجربه نشان می‌دهد ادعای ملی گرایی بدون پایبندی به استقلال کشور، می‌تواند به تناقضی جدی در رفتار سیاسی تبدیل شود.

معیار ملی گرایی واقعی، نه شعار‌های احساسی، بلکه دفاع از حاکمیت ملی، تمامیت ارضی، منافع مردم و حق تعیین سرنوشت است.

از دهه ۱۳۶۰ تاکنون، ایران با مجموعه‌ای از اقدامات تروریستی مواجه بوده است. انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی در هفتم تیر ۱۳۶۰ و انفجار دفتر نخست وزیری در هشتم شهریور همان سال، نمونه‌هایی از ضربه‌هایی هستند که ساختار سیاسی و اجتماعی کشور را هدف قرار دادند.

در سال‌های بعد نیز ترور دانشمندان، متخصصان و مسئولان نظامی و سیاسی، بخشی از پرونده امنیتی ایران را تشکیل داده است.

ترور در چنین شرایطی تنها حذف یک فرد نیست؛ بلکه می‌تواند با هدف ایجاد ترس، فرار سرمایه انسانی، اختلال در روند توسعه علمی و تضعیف اعتماد عمومی انجام شود.

به همین دلیل، امنیت دانشمندان، متخصصان، نخبگان و زیرساخت‌های علمی باید در کنار امنیت نظامی مورد توجه قرار گیرد.

ایران برای عبور از این شرایط به ساختاری نیاز دارد که بتواند ضمن مقابله مؤثر با تهدید‌های امنیتی، فضای لازم برای فعالیت علمی، اقتصادی و اجتماعی را نیز فراهم کند.

سرمایه اجتماعی و تدبیر در عبور از بحران

قدرت ملی تنها در میدان نظامی ساخته نمی‌شود. وقتی یک ورزشکار ایرانی در مسابقات جهانی مدال کسب می‌کند، وقتی یک دانشمند ایرانی به دستاوردی علمی می‌رسد و وقتی یک شرکت دانش بنیان محصولی رقابت پذیر به بازار جهانی عرضه می‌کند، بخشی از اعتبار و توان ملی کشور به نمایش درمی‌آید.

این موفقیت‌ها در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که تصویر ایران در برخی رسانه‌های خارجی عمدتاً از دریچه تنش‌های سیاسی و نظامی بازنمایی می‌شود.

ورزش، هنر، علم و فرهنگ می‌توانند تصویر گسترده تری از جامعه ایران به جهان ارائه کنند. از همین رو، حمایت از ورزشکاران، دانشجویان، پژوهشگران و کارآفرینان نباید موضوعی تشریفاتی باشد؛ بلکه باید در مرکز برنامه توسعه ملی قرار گیرد.

در تاریخ صدر اسلام، جنگ خندق یکی از نمونه‌های برجسته مواجهه جامعه‌ای کوچک با ائتلافی بزرگ از دشمنان است.

در سال پنجم هجری، گروه‌های مختلف مخالف پیامبر اسلام برای حمله به مدینه متحد شدند. شرایط دشوار بود و نیرو‌های مدافع از نظر تعداد و امکانات با محدودیت‌هایی مواجه بودند.

در چنین شرایطی، پیشنهاد حفر خندق با ابتکار سلمان فارسی مطرح شد. این تدبیر دفاعی، امکان پیشروی مستقیم نیرو‌های مهاجم را محدود کرد و محاصره را به نبردی فرسایشی تبدیل ساخت.

در روایت مشهور اسلامی، هنگام حفر خندق، مسلمانان به صخره‌ای سخت برخورد کردند و پیامبر اکرم (ص) با ضرباتی آن را شکستند. در برخی نقل‌های دینی، این واقعه با بشارت‌هایی درباره پیروزی‌های آینده اسلام بر قدرت‌های بزرگ آن دوران، از جمله ایران و روم، همراه شده است.

انسجام ملی و الزامات صلح پایدار

این روایت از نظر معنوی و تاریخی، حامل یک پیام مهم است: گاهی آنچه در نگاه نخست مانعی غیرقابل عبور به نظر می‌رسد، با تدبیر، مشارکت و اراده جمعی به نقطه آغاز یک تحول تبدیل می‌شود. در این واقعه، تنها نیروی نظامی اهمیت نداشت؛ اعتماد، سازماندهی، امید، رهبری و مشارکت عمومی نیز در کنار یکدیگر قرار گرفتند.

البته شرایط جنگ خندق را نمی‌توان مستقیماً با جنگ‌های مدرن مقایسه کرد، اما منطق راهبردی آن همچنان قابل تأمل است: جامعه‌ای که در شرایط محاصره، ظرفیت‌های خود را سازماندهی کند و از درون دچار فروپاشی نشود، امکان بیشتری برای عبور از بحران خواهد داشت.

یکی از حساس‌ترین موضوعات در شرایط کنونی ایران، نسبت میان مذاکره، صلح و حفظ قدرت دفاعی است.

تجربه تاریخی کشور‌ها نشان می‌دهد صلح زمانی پایدار خواهد بود که بر پایه احترام متقابل، تضمین‌های معتبر و حفظ حاکمیت ملی شکل بگیرد.

آتش بس و مذاکره بدون تضمین امنیت و حقوق ملی، الزاماً به معنای پایان تهدید نیست؛ همان‌طور که ادامه جنگ نیز بدون ارزیابی هزینه‌ها و اهداف سیاسی، نمی‌تواند به خودی خود تضمین کننده امنیت باشد.

سقوط صفویان در برابر افغان‌ها، تجربه عراق پس از ۲۰۰۳، لیبی پس از ۲۰۱۱ و تحولات سوریه، هرکدام دارای تجارب متفاوت داخلی و خارجی هستند. اما بررسی آنها نشان می‌دهد فروپاشی نهاد‌های حکمرانی، شکاف اجتماعی، ضعف اقتصادی و مداخله خارجی میتوانند در ترکیب با یکدیگر، پیامد‌های عمیقی برای امنیت و تمامیت کشور‌ها ایجاد کنند.

روایت سقوط اصفهان و پایان حکومت شاه سلطان حسین نیز در حافظه تاریخی ایران، یادآور اهمیت آمادگی دفاعی، مدیریت بحران و انسجام سیاسی است.

بازدارندگی و جایگاه ایران در نظم آینده

درس این تاریخ، ضرورت جنگ دائمی نیست؛ بلکه ضرورت برخورداری از قدرتی است که مانع تحمیل اراده دیگران شود و امکان مذاکره از موضع حفظ منافع ملی را فراهم کند.

ایران باید بتواند هم زمان قدرت دفاعی خود را حفظ کند، دیپلماسی فعال داشته باشد، از تشدید غیرضروری بحران جلوگیری کند و برای توسعه اقتصادی و رفاه مردم برنامه ریزی کند.

بازگشت به داستان قسطنطنیه، اکنون معنای تازه‌ای پیدا می‌کند. سلطان محمد فاتح با توپ‌های بزرگ خود دیوار‌های یک امپراتوری را شکست؛ اما تاریخ پس از آن در مسیر‌هایی حرکت کرد که هیچ فرمانروایی به تنهایی قادر به کنترل تمام آنها نبود.

رقابت تجاری به رقابت دریایی تبدیل شد. رقابت دریایی به انقلاب در کشتی‌سازی و ناوبری انجامید. فناوری دریایی به توسعه امپراتوری‌های فرامنطقه‌ای کمک کرد و سرانجام در دوران معاصر، ناو‌های هواپیمابر و شبکه‌های پیچیده نظامی به نماد قدرت دریایی تبدیل شدند.

اما اکنون جهان بار دیگر در آستانه یک دگردیسی فناورانه و ژئوپلیتیکی قرار دارد. هوش مصنوعی، فناوری‌های فضایی، پهپادها، سامانه‌های خودکار، انرژی‌های نو، ارتباطات پیشرفته و رقابت بر سر زنجیره‌های تأمین، در حال بازتعریف مفهوم قدرت هستند.

در این شرایط، ایران نباید تنها به جغرافیای خود یا ظرفیت‌های نظامی‌اش متکی بماند. بلکه باید بتواند این مزیت‌ها را به قدرت اقتصادی، صنعتی، علمی و ترانزیتی تبدیل کند.

ایران در چهارراه ارتباطی شرق و غرب، شمال و جنوب قرار دارد. کریدور‌های حمل و نقل، بنادر جنوبی، ظرفیت‌های دریایی، بازار انرژی، منابع انسانی و پیوند‌های اقتصادی با همسایگان می‌توانند جایگاه کشور را در نظم آینده تقویت کنند.

سرمایه انسانی پشتوانه ساخت آینده ایران

نگارنده در پایان این یادداشت به این جمع بندی میرسد که فتح قسطنطنیه نشان داد هیچ نظم تاریخی برای همیشه ثابت نمی‌ماند. قدرت‌هایی که تصور می‌کنند با کنترل یک شهر، یک مسیر تجاری یا یک منطقه جغرافیایی می‌توانند سرنوشت جهان را برای همیشه تعیین کنند، ممکن است با تحولاتی مواجه شوند که قواعد بازی را تغییر می‌دهد.

ایران نیز امروز در چنین مقطعی قرار گرفته است.

جغرافیای راهبردی، میراث تمدنی، توان دفاعی، ظرفیت‌های صنعتی و علمی و موقعیت منطقه‌ای، همگی ابزار‌هایی هستند که می‌توانند در شکل گیری آینده کشور نقش داشته باشند؛ اما این ابزار‌ها زمانی به قدرت واقعی تبدیل می‌شوند که با اقتصاد کارآمد، مشارکت مردم، عدالت اجتماعی و توسعه فناوری همراه شوند.

ایران نباید تنها در اندیشه عبور از بحران امروز باشد؛ باید برای ساختن جایگاه خود در جهان فردا برنامه داشته باشد.

همان گونه که رقابت بر سر مسیر‌های دریایی پس از قرن پانزدهم، جغرافیای قدرت را تغییر داد، رقابت بر سر فناوری، انرژی، مسیر‌های ترانزیتی و امنیت دریایی نیز می‌تواند نظم آینده را شکل دهد.

در این میان، مهم‌ترین سرمایه ایران نه صرفاً نفت و گاز است، نه فقط تنگه هرمز و نه حتی تجهیزات نظامی؛ بلکه ملت ایران، حافظه تاریخی، دانش انباشته، توان تولید و اراده جمعی برای ساختن آینده است.

تاریخ بار‌ها دروازه‌های طلایی امپراتوری‌ها را بسته، اما از دل همان دروازه‌های بسته، مسیر‌های تازه‌ای به سوی جهان گشوده است. اکنون پرسش پیش روی ایران این نیست که چگونه همراه دیگر قدرت‌های جهان در مسیر رشد و تعالی باشد؛ پرسش این است که چگونه با تکیه بر هویت، استقلال، دانش و سرمایه انسانی خود، در ساختن نظم آینده سهم داشته باشد.

ارسال نظر
captcha