شهید طهرانچی به دنبال پیوند کتاب، پژوهش و دانشگاه بود/ از احیای گنجینهها تا حضور در فرانکفورت
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، رائد فریدزاده، رئیس سازمان امور سینمایی و سمعی و بصری، در نشست «دانشمندی فراتر از امروز؛ بازخوانی نگاه تحولگرای شهید طهرانچی به حوزه کتاب و نشر» که امروز در سرای اهل قلم برگزار شد، با مرور تجربه همکاری خود با شهید محمدمهدی طهرانچی در دانشگاه شهید بهشتی، از رویکرد متفاوت وی به مدیریت علمی، توسعه نشر دانشگاهی و ساماندهی زیرساختهای پژوهشی سخن گفت؛ رویکردی که به اعتقاد او، کتاب را نه محصولی مستقل، بلکه بخشی از یک نظام بههمپیوسته برای تولید و گسترش دانش میدانست.
فریدزاده با اشاره به آغاز فعالیت خود در دانشگاه شهید بهشتی اظهار کرد: سال ۱۳۹۱ به این دانشگاه پیوستم و یک سال بعد، در دوره ریاست شهید طهرانچی، با معرفی ایشان همکاری با معاونت پژوهشی و انتشارات دانشگاه را آغاز کردم.
وی که پیش از این نیز تجربه فعالیت در حوزه نشر را داشت، گفت: فعالیت حرفهای من در این عرصه به سالهای ۱۳۷۶ و ۱۳۷۷ بازمیگردد. در آن زمان در زمینه ویراستاری و آمادهسازی متون فعالیت میکردم و مدتی نیز در انتشارات هرمس، که بهتازگی کار خود را آغاز کرده بود، حضور داشتم.
رئیس سازمان امور سینمایی با اشاره به سابقه انتشارات دانشگاه شهید بهشتی توضیح داد: این مجموعه پیش از انقلاب جایگاه معتبری داشت و استادان شناختهشدهای همچون دکتر رضا شعبانی در آن مسئولیت داشتند. در آن دوره، کتابهای ارزشمندی در زمینه معماری، عرفان، فلسفه، تاریخ و مطالعات ملی منتشر شده بود، اما فعالیت این مجموعه در سالهای بعد با افت همراه شد.
عبور از انتشار منفعلانه کتاب به طراحی نظام تولید دانش
فریدزاده مهمترین تفاوت رویکرد شهید طهرانچی را در نوع نگاه ایشان به مفهوم نشر دانست و گفت: ایشان مسائل را در سطح جزئیات بررسی نمیکردند، بلکه هر موضوع را در ارتباط با یک ساختار بزرگتر میدیدند. از این منظر، نشر دانشگاهی نمیتوانست صرفاً به دریافت اثر از نویسنده، داوری و در نهایت چاپ کتاب محدود بماند. هدف، ایجاد مجموعهای فعال و بههمپیوسته بود که در آن پژوهش، آموزش و انتشار آثار علمی مکمل یکدیگر باشند.
وی با اشاره به فرایند معمول انتشار کتاب در دانشگاهها افزود: در شیوه متداول، نویسنده اثر خود را به گروه آموزشی ارائه میکند، کتاب برای داوری فرستاده میشود و پس از بررسی در دانشکده، در شورای انتشارات دانشگاه ارزیابی نهایی صورت میگیرد. این سازوکار در بسیاری از مراکز دانشگاهی وجود دارد، اما شهید طهرانچی به دنبال ایجاد تحولی فراتر از این فرایند اداری بودند.
به گفته وی، ایده محوری شهید طهرانچی این بود که فعالیتهای پژوهشی و انتشاراتی از درون دانشکدهها و پژوهشکدهها شکل بگیرد و میان این بخشها ارتباطی واقعی برقرار شود. در چنین مدلی، مرزهای متعارف میان رشتههای علمی نباید مانع همکاری متخصصان حوزههای مختلف شود؛ چراکه تولید دانش جدید در بسیاری از موارد حاصل همین تعاملات میانرشتهای است.
فریدزاده ادامه داد: بر همین اساس، شوراهای انتشارات در دانشکدهها تشکیل شدند تا موضوعات و محورهای علمی تعیینشده در گروههای آموزشی و شوراهای پژوهشی به این مجموعهها منتقل شود. به این ترتیب، اعضای هیئت علمی نیز فرصت پیدا میکردند در تعیین اولویتهای انتشار و انتخاب آثار نقش مؤثرتری داشته باشند. شکلگیری چنین ساختاری در دانشگاه شهید بهشتی اتفاق مهمی بود.
ثمره این تغییرات در آمار انتشار کتاب نیز نمایان شد. رئیس سازمان امور سینمایی با اشاره به رشد فعالیتهای انتشارات دانشگاه گفت: در مدت دو تا سه سال، شمار کتابهای منتشرشده و تجدیدچاپشده از حدود ۲۰ تا ۲۵ عنوان در سال به نزدیک ۱۹۸ عنوان رسید؛ افزایشی که در آن زمان کمسابقه محسوب میشد.
وی احیای طرحهای نیمهتمام و بازگرداندن آثار ارزشمند به چرخه انتشار را از دیگر نتایج این دوره برشمرد و افزود: پروژه «گنجنامه» که سالها پیش آغاز شده بود، به دلیل مشکلات مالی متوقف مانده بود، اما در این دوره امکان تکمیل آن فراهم شد. این مجموعه که دربرگیرنده فرهنگ سهزبانه در حوزه زبان پهلوی و زبانشناسی بود، با تلاش استادان دانشکده تکمیل و در شش جلد منتشر شد.
به گفته فریدزاده، فرهنگ قرآنی نیز از جمله طرحهایی بود که پس از سالها تلاش دکتر علی، با حمایت و پیگیری ایشان و همراهی شهید طهرانچی به مرحله انتشار رسید. در کنار این پروژهها، انتشارات دانشگاه سراغ آثار قدیمی خود نیز رفت و کتابهای استادان برجستهای را که برخی از آنها همچنان در دانشگاهها بهعنوان منابع آموزشی و درسی استفاده میشدند، برای تجدید چاپ انتخاب کرد.
کتابخانه و اسناد؛ از تأمین منابع علمی تا احیای میراث مکتوب
رئیس سازمان امور سینمایی در ادامه، یکی دیگر از ابعاد نگاه شهید طهرانچی را توجه همزمان به کتاب، کتابخانه و زیرساختهای نگهداری منابع علمی عنوان کرد و گفت: در کمتر از ۹ ماه، ساختار انتشارات دانشگاه در کنار کتابخانه مرکزی، مرکز اسناد و نشریات قرار گرفت و مجموعهای با عنوان «مرکز نشر، اسناد و کتابخانه مرکزی» شکل گرفت.
وی تأکید کرد که این تغییر ساختاری تنها در حد ادغام چند واحد اداری باقی نماند و با پشتیبانی مالی نیز همراه بود. به گفته فریدزاده، شهید طهرانچی برای تأمین منابع علمی دانشگاه اهمیت ویژهای قائل بودند و بودجه قابل توجهی به کتابخانه مرکزی و سایر کتابخانهها اختصاص دادند تا بتوانند نیازهای خود را از بخشهای داخلی و خارجی نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران تأمین کنند.
وی در این باره گفت: در آن سال، رقمی در حدود ۸۰۰ تا ۹۰۰ میلیون تومان در اختیار معاونت پژوهشی قرار گرفت. با توجه به شرایط مالی آن زمان، این مبلغ بسیار قابل توجه بود و تقریباً تمام نیازهای دانشگاه در زمینه کتاب و نشریات تخصصی را پوشش میداد.
فریدزاده توجه شهید طهرانچی به کتابخانه را محدود به تأمین منابع و محتوای علمی ندانست و به تصمیم ایشان برای تغییر وضعیت فیزیکی این مجموعه اشاره کرد. وی توضیح داد: کتابخانه دانشگاه در ساختمانی قرار داشت که پیشتر بانک ملی در آن مستقر بود و از نظر موقعیت و شرایط فیزیکی وضعیت مطلوبی نداشت. شهید طهرانچی با وجود مخالفت تقریباً همه مدیران دانشگاه، تصمیم گرفتند این فضا را از بانک پس بگیرند و برنامه بهبود وضعیت کتابخانه را دنبال کنند.
وی با یادآوری تلاشهای مرحوم ذوالفقاری، معاون وقت پژوهشی دانشگاه، اظهار کرد: ایشان پیش از من مدیریت انتشارات را بر عهده داشتند. گاهی با لحنی طنزآمیز میگفتند در شرایطی که ما گرفتار مسائلی مانند غذای دانشجویان هستیم، دغدغه شهید طهرانچی در حوزه نشر همچنان ادامه دارد. از نظر ایشان، دانشگاه به یک برنامه جامع برای طراحی و ساماندهی کتابخانه نیاز داشت؛ زیرا بخشی از منابع ارزشمند در معرض آسیب و نابودی قرار گرفته بود.
این نگرانی به اقدامات مشخصی برای حفاظت از میراث مکتوب دانشگاه منجر شد. فریدزاده با اشاره به ساماندهی گنجینههای تاریخی گفت: حفظ مجموعههایی مانند گنجینه مرحوم بیرشک و کتابخانه مرحوم کریمان که در معرض آسیب قرار داشتند، در دستور کار قرار گرفت. برای این آثار فضای مناسبی پیشبینی شد و اقدامات مربوط به بازطراحی و سازماندهی آنها پیگیری شد. ایجاد مرکز اسناد دانشگاه نیز در همین چارچوب اهمیت پیدا کرد.
وی همچنین به تلاش برای معرفی آثار دانشگاه در عرصه بینالمللی اشاره کرد و افزود: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی برای نخستین بار در میان انتشارات دانشگاهی کشور در نمایشگاه بینالمللی کتاب فرانکفورت حضور یافت. در جریان این حضور، توافقی با یک انتشارات خارجی برای چاپ مشترک مجموعه گنجنامه و فرهنگ پهلوی صورت گرفت.
فریدزاده ادامه داد: نمایندگان این انتشارات دو مرتبه به ایران آمدند، اما بازگشت تحریمها مانع ادامه همکاری شد. طرف خارجی اعلام کرد به دلیل محدودیتهای ناشی از تحریم امکان پیشبرد پروژه را ندارد؛ چراکه بخش مهمی از فعالیتهای آن مجموعه در آمریکا انجام میشد. حضور انتشارات دانشگاه در رویدادهای بینالمللی دیگری از جمله نمایشگاه کتاب اقلیم کردستان عراق نیز در همین دوره دنبال شد.
وحدت علوم و افق مدیریتی فراتر از ظرفیت ساختار دانشگاه
فریدزاده در بخش دیگری از سخنان خود، ویژگی مهم شهید طهرانچی را حرکت پیشروانه و نگاه آیندهنگر ایشان دانست و اظهار کرد: ایشان معمولاً چند گام جلوتر از ساختار و بدنه دانشگاه حرکت میکردند. شاید بتوان گفت تنها نقدی که به این شیوه مدیریتی وارد بود، فاصله میان افق بلند نگاه ایشان و میزان آمادگی ساختار دانشگاه برای همراهی با آن بود.
وی با اشاره به ویژگیهای شخصیتی و علمی شهید طهرانچی افزود: ایشان انسانی برجسته، متواضع و به معنای واقعی کلمه معلم و اهل علم بودند. باور دارم اگر امروز در میان ما حضور داشتند، همچنان در حال اندیشیدن، یادگیری و آموزش بودند. منش ایشان احترام به دانش و جایگاه علم را در اطرافیان تقویت میکرد.
یکی از نمونههای این نگاه پیشرو، تلاش برای ایجاد ارتباط میان سامانههای مختلف دانشگاه بود. فریدزاده در این باره گفت: شهید طهرانچی طرحی برای متصل کردن اجزای حوزه نشر، کتابخانه و پژوهش داشتند که در قالب سامانهای با عنوان «پند» دنبال شد. با این حال، به نظر میرسید بخش کارشناسی و اداری دانشگاه آمادگی لازم برای پذیرش و اجرای کامل چنین ساختاری را نداشت.
وی افزود: این سامانه راهاندازی شد، اما پس از رفتن شهید طهرانچی فعالیت آن متوقف شد و دانشگاه به شیوه قبلی بازگشت. درحالیکه هدف این بود که بتوان با وارد کردن یک کلیدواژه، اطلاعات پژوهشی دانشگاه را استخراج و به درگاههای اصلی علمی متصل کرد. در آن مقطع، سامانههای مختلف بهصورت مستقل فعالیت میکردند و ایده ایشان ایجاد ارتباط میان این مجموعههای پراکنده بود. تا جایی که اطلاع دارم، دانشگاه آزاد اسلامی نیز چنین رویکردی را دنبال کرد و در اجرای آن موفق شد.
رئیس سازمان امور سینمایی، اعتقاد به ارتباط و همافزایی علوم مختلف را از دیگر وجوه اندیشه شهید طهرانچی دانست و اظهار کرد: گاهی در میان استادان علوم طبیعی و علوم دقیقه این پرسش مطرح میشود که علوم انسانی چه مسئلهای را حل میکند و چه نتیجه ملموسی به همراه دارد. برای مثال، در پزشکی میتوان دارویی تولید کرد و آن را در اختیار جامعه گذاشت، اما دستاورد علوم انسانی به همان شکل قابل مشاهده نیست.
وی ادامه داد: این نگاه در مباحث شورای دانشگاه و حتی نحوه تخصیص بودجه نیز خود را نشان میداد؛ بهگونهای که معمولاً منابع بیشتری به حوزههایی اختصاص مییافت که خروجی مشخصتری داشتند و علوم انسانی سهم کمتری پیدا میکرد. شهید طهرانچی در مقابل، به پیوند عمیق میان علوم باور داشتند و میکوشیدند شرایطی ایجاد کنند که رشتههای مختلف در کنار یکدیگر به تولید دانش بپردازند.
فریدزاده برای توضیح این رویکرد به طرح بازنگری تاریخ ایران اشاره کرد و گفت: از گروه تاریخ دانشگاه خواسته شده بود تاریخ ایران از منظر استادان دانشگاه مورد بررسی و بازنویسی قرار گیرد؛ زیرا شهید طهرانچی بر ضرورت ارائه روایتی درست از تاریخ، با نگاه ایرانی، تأکید داشتند. در حوزه فلسفه نیز موضوع بازنگری تاریخ فلسفه و تدوین آثار مناسب برای دانشجویان دنبال میشد.
وی در پایان سخنان خود به آخرین ملاقاتش با شهید طهرانچی اشاره کرد و گفت: آخرین دیدار من با ایشان در جلسه شورای هنر شورای عالی انقلاب فرهنگی انجام شد. در آن نشست، موضوع طرح استاد و شاگردی در حوزه علم و هنر مطرح بود و قرار بود این طرح در دانشکده هنر دانشگاه آزاد اسلامی تبیین و تدوین شود. قصد داشتم درباره زمینههای همکاری میان حوزه سینما و دانشگاه آزاد اسلامی نیز با ایشان گفتوگو کنم، اما یک هفته پس از آن جلسه، شهید طهرانچی به شهادت رسیدند.
رئیس سازمان امور سینمایی با ابراز تأسف از فقدان این چهره علمی کشور اظهار کرد: جای ایشان بسیار خالی است. در جنگهای تحمیلی اخیر آسیبهای زیادی متحمل شدیم، اما از دست دادن افرادی که خود گنجینهای از معرفت، علم، دانش و فهم هستند، بهسادگی قابل جبران نیست.
فریدزاده در پایان، شهید طهرانچی را یکی از سرمایههای علمی و دانشی کشور پس از انقلاب توصیف کرد و ابراز امیدواری کرد دانشجویانی که در مسیر علمی ایشان پرورش یافتهاند، ادامهدهندگان واقعی راه و اندیشه وی باشند.
انتهای پیام/