وقتی الگوریتمها وارد دنیای کتاب میشوند؛ فرصتها و تهدیدهای تحول نشر
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، هوش مصنوعی بهتدریج از یک ابزار کمکی برای جستوجو، پردازش و تولید محتوا فراتر رفته و به یکی از عوامل اثرگذار بر ساختار تولید و گردش دانش تبدیل شده است.
سامانههای هوشمند میتوانند در زمانی کوتاه حجم گستردهای از دادهها را تحلیل کنند، متن بنویسند، ترجمه انجام دهند، اسناد را دستهبندی کنند و حتی در تولید آثار ادبی و هنری نقش داشته باشند. این ظرفیتها، در کنار فرصتهای قابل توجه، پرسشهایی بنیادین درباره آینده نهادهایی ایجاد کردهاند که مأموریت اصلی آنها تولید، گردآوری، ارزیابی، انتشار و نگهداری دانش است.
کتابخانهها، دانشگاهها، مراکز پژوهشی، موزهها، آرشیوها و ناشران اکنون با مسئلهای مشترک روبهرو هستند: چگونه میتوان از ظرفیت هوش مصنوعی بهره گرفت، بیآنکه اعتبار منابع، حقوق پدیدآورندگان، تنوع فرهنگی و نقش قضاوت انسانی تضعیف شود؟
این پرسش در سومین اجلاس بینالمللی کتابخانه و نشر دبی که روزهای ۱۶ و ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶ به میزبانی کتابخانه محمد بن راشد برگزار شد، در قالب محوری با عنوان «معماری اعتماد؛ هوش مصنوعی و آینده نهادهای دانش» مورد بررسی قرار گرفت. این اجلاس بیش از هزار و ۵۰۰ شرکتکننده، بیش از ۵۰ سخنران و مدیر نشست از بیش از ۵۰ نهاد داخلی و بینالمللی را گرد هم آورد و میزبان بیش از ۲۵ نشست و گفتوگو بود. حضور نمایندگان کتابخانهها، ناشران، دانشگاهها، موزهها، مراکز پژوهشی و مجموعههای فناوری، نشاندهنده پیوند روزافزون این حوزهها در مواجهه با تحولات هوش مصنوعی است.
بر اساس گزارش خبرگزاری امارات از جمعبندی این اجلاس، مباحث مطرحشده بر چهار مسئله اصلی متمرکز بود: تولید دانش، اعتبار و حقیقت، بازنمایی و دسترسی، و حافظه و نگهداری. این چهار محور در واقع چهار ضلع آینده نهادهای دانش را ترسیم میکنند؛ آیندهای که در آن دسترسی سریع به اطلاعات کافی نیست و اعتماد به منشأ، کیفیت و اعتبار محتوا اهمیت بیشتری پیدا میکند.
از تولید اطلاعات تا اعتبار دانش؛ مسئله اصلی اعتماد
یکی از مهمترین تفاوتهای میان اطلاعات و دانش معتبر، امکان ارزیابی و سنجش آن است. هوش مصنوعی مولد میتواند متنی منسجم و ظاهراً مستند تولید کند، اما روانی و قطعیت بیان یک پاسخ لزوماً به معنای درستی آن نیست. گاهی سامانههای هوشمند اطلاعات نادرست، ارجاعات غیرواقعی یا ترکیبی از دادههای صحیح و اشتباه ارائه میکنند؛ مسئلهای که در حوزههای علمی، تاریخی، آموزشی و رسانهای میتواند پیامدهای جدی داشته باشد.
در چنین شرایطی، نهادهای دانش باید نقش خود را از ارائه صرف اطلاعات به اعتبارسنجی و روشنکردن منشأ محتوا گسترش دهند. خواننده، پژوهشگر یا دانشجو باید بتواند تشخیص دهد اطلاعات ارائهشده از کدام منبع آمده، چه میزان از آن قابل اتکاست و آیا در تولید یا بازنشر آن از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده شده است یا خیر.
در اجلاس دبی، نشستهایی با عناوین «مسئولیت نهادهای دانش در عصر هوش مصنوعی» و «اعتماد از مسیر طراحی» به همین موضوع پرداختند. در نشست دوم، مسئله اعتماد در طراحی، حکمرانی و استفاده روزمره از خدمات دانشی مبتنی بر هوش مصنوعی بررسی شد؛ از جمله اینکه نهادها چه اطلاعاتی را باید آشکار کنند، چه خطاهایی را اصلاح کنند و در چه مواردی باید نسبت به انتشار یا استفاده از محتوای تولیدشده توسط سامانههای هوشمند محدودیت قائل شوند.
این رویکرد نشان میدهد اعتماد نباید صرفاً به عنوان نتیجه استفاده از فناوری در نظر گرفته شود، بلکه باید از ابتدا در طراحی خدمات، شیوه مدیریت دادهها و سازوکار نظارت بر خروجیها حضور داشته باشد.
کتابخانهها؛ از مخزن منابع تا نهاد اعتبارسنجی
کتابخانهها از نخستین نهادهایی هستند که تغییرات ناشی از هوش مصنوعی را در مأموریت حرفهای خود تجربه میکنند. در الگوی سنتی، گردآوری، طبقهبندی، نگهداری و فراهمکردن دسترسی به منابع از مهمترین وظایف کتابخانه بود؛ اما اکنون ابزارهای هوشمند میتوانند جستوجوی معنایی، دستهبندی خودکار، استخراج اطلاعات از اسناد، تبدیل متن و صوت و بازیابی منابع را با سرعت بیشتری انجام دهند.
این تحولات به معنای بینیازی از کتابدار یا کمرنگشدن نقش کتابخانه نیست. اتفاقاً با افزایش حجم محتوای دیجیتال و تولیدات مصنوعی، تخصص کتابداران در شناخت منابع، ارزیابی اعتبار اسناد، مدیریت دادهها و حفظ زمینه تاریخی و فرهنگی اطلاعات اهمیت بیشتری پیدا میکند.
کتابخانه آینده میتواند علاوه بر فراهمکردن دسترسی به منابع، بستری برای شناسایی منشأ اطلاعات، تشخیص نسخههای معتبر، پیوند دادن اسناد مرتبط و ارائه مسیرهای قابل پیگیری برای پژوهشگران باشد. در این الگو، فناوری بخشی از عملیات را برعهده میگیرد، اما تصمیم درباره ارزش علمی، تاریخی و فرهنگی منابع همچنان به تخصص انسانی نیاز دارد.
در اجلاس دبی نیز مسئولیت کتابخانهها و نهادهای فرهنگی در حفظ اعتبار اطلاعات و مدیریت مجموعههای دانشی مورد توجه قرار گرفت. نشستهایی با محوریت حفاظت از حافظه فرهنگی عربی و اسلامی و این پرسش که «چه چیزی را باید برای آینده حفظ کنیم؟» برگزار شد. این موضوع از یک نگرانی مهم حکایت دارد: در عصر تولید بیوقفه محتوای دیجیتال، مسئله فقط ذخیرهسازی اطلاعات نیست؛ بلکه تشخیص آن چیزی است که از نظر تاریخی، علمی و فرهنگی ارزش نگهداری و انتقال به نسلهای بعد را دارد.
صنعت نشر؛ فرصتهای فناورانه و چالش مالکیت فکری
صنعت نشر از حوزههایی است که هوش مصنوعی میتواند در بخشهای مختلف آن تحول ایجاد کند. ویرایش و بازبینی متن، ترجمه، آمادهسازی نسخههای صوتی، دستهبندی موضوعی کتابها، تحلیل بازار، پیشبینی تقاضا و معرفی آثار به مخاطبان، از جمله فعالیتهایی هستند که ابزارهای هوشمند میتوانند در آنها به ناشران کمک کنند.
با این حال، مسئله مهمتر به مرز میان استفاده از فناوری و حقوق پدیدآورندگان مربوط میشود. سامانههای هوش مصنوعی برای آموزش به حجم گستردهای از دادهها نیاز دارند و بخشی از این دادهها ممکن است شامل کتابها، مقالات، آثار ادبی و دیگر محتواهای دارای حق نشر باشد. همین مسئله پرسشهایی درباره اجازه استفاده از آثار، شیوه جبران حقوق صاحبان محتوا و میزان شفافیت شرکتهای توسعهدهنده سامانههای هوشمند ایجاد کرده است.
گزارش گروه مطالعات صنعت کتاب آمریکا (BISG) بر پایه نظرسنجی تابستان ۲۰۲۵ از بیش از ۵۰۰ فعال صنعت کتاب در آمریکای شمالی، تصویری روشن از دوگانگی موجود در این صنعت ارائه میدهد. بر اساس این بررسی، ۴۶ درصد افراد و ۴۸ درصد سازمانها از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده میکردند؛ اما ۹۸ درصد پاسخدهندگان دستکم یک نگرانی مهم درباره کاربرد این فناوری داشتند.
در این نظرسنجی، نگرانی درباره حقوق نشر و مالکیت فکری با ۸۶ درصد، تولید اطلاعات نادرست یا ساختگی از سوی سامانهها با ۸۴ درصد، اشباع بازار از محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی با ۸۱ درصد و کیفیت پایین یا سوگیری دادههای آموزشی با ۷۹ درصد، از مهمترین دغدغههای فعالان صنعت کتاب عنوان شده است. همچنین کمتر از ۳۰ درصد سازمانها از سیاستهای رسمی برای مدیریت هوش مصنوعی برخوردار بودند.
این ارقام نشان میدهد صنعت نشر با وجود استقبال از امکانات تازه، هنوز درباره قواعد استفاده از آن به اجماع نرسیده است. از سوی دیگر، گسترش تولید خودکار محتوا میتواند حجم آثار منتشرشده را افزایش دهد، اما افزایش تعداد کتابها لزوماً به معنای ارتقای کیفیت ادبی و علمی یا تنوع محتوایی نیست. در چنین وضعیتی، نقش ویراستار، ناشر و ارزیاب حرفهای در انتخاب و اعتبارسنجی آثار اهمیت بیشتری پیدا میکند.
نویسنده در عصر هوش مصنوعی؛ همکار فناوری یا قربانی آن؟
یکی از پرسشهای جدی در آینده نشر، جایگاه نویسنده انسانی در فرایند خلق اثر است. هوش مصنوعی میتواند در ایدهپردازی، پیشنهاد ساختار، بازنویسی، خلاصهسازی و حتی تولید پیشنویس متن مشارکت کند؛ اما این قابلیتها بحث درباره ماهیت خلاقیت، اصالت اثر و سهم واقعی پدیدآورنده را پیچیدهتر کرده است.
اگر نویسنده از ابزار هوشمند برای اصلاح یا تکمیل متن استفاده کند، چه میزان از اثر همچنان حاصل خلاقیت انسانی است؟ آیا مخاطب باید از میزان استفاده از هوش مصنوعی آگاه باشد؟ و در صورت استفاده از آثار نویسندگان دیگر برای آموزش یک سامانه، حقوق آنها چگونه باید رعایت شود؟
این پرسشها هنوز در بسیاری از نظامهای حقوقی پاسخ واحد و نهایی ندارند. اداره حق مؤلف ایالات متحده از سال ۲۰۲۳ بررسی ابعاد حقوقی هوش مصنوعی را آغاز کرده و گزارشهای جداگانهای درباره آثار تولیدشده با هوش مصنوعی و استفاده از آثار دارای حق نشر برای آموزش این سامانهها منتشر کرده است. بخش سوم این گزارش که به آموزش هوش مصنوعی با آثار دارای حق نشر میپردازد، در مه ۲۰۲۵ به صورت پیشانتشار ارائه شد.
این روند نشان میدهد که مسئله مالکیت فکری دیگر صرفاً به انتشار و فروش کتاب محدود نیست؛ بلکه به مراحل پیش از تولید محتوا، از جمله گردآوری دادههای آموزشی و استفاده از آثار موجود نیز گسترش یافته است. برای صنعت نشر، تدوین قراردادهای روشن، شفافیت در استفاده از آثار و تعیین سازوکارهای منصفانه برای حفظ حقوق نویسندگان و مترجمان از ضرورتهای پیشرو خواهد بود.
زبان فارسی و خطر نابرابری در نقشه دانش هوشمند
یکی دیگر از ابعاد مهم گسترش هوش مصنوعی، مسئله بازنمایی زبانها و فرهنگهای مختلف در سامانههای هوشمند است. کیفیت عملکرد این ابزارها به میزان و کیفیت دادههایی وابسته است که با آنها آموزش دیدهاند؛ بنابراین زبانهایی که منابع دیجیتال گستردهتر و دادههای بیشتری در فضای مجازی دارند، معمولاً امکان حضور پررنگتری در این سامانهها پیدا میکنند؛ در حالی که زبانهای کمبرخوردار ممکن است در پردازش، ترجمه، جستوجو و تولید محتوا با محدودیت مواجه شوند.
این مسئله برای زبان فارسی اهمیت ویژهای دارد. بخش قابل توجهی از میراث علمی، ادبی و تاریخی ایران در کتابها، نسخههای خطی، اسناد آرشیوی و منابعی قرار دارد که هنوز به شکل نظاممند دیجیتالی و قابل پردازش نشدهاند. اگر این منابع در فرایندهای دیجیتالیسازی و توسعه دادههای زبانی سهم مناسبی نداشته باشند، ممکن است بازنمایی فرهنگ و دانش فارسی در سامانههای آینده محدود و ناقص باقی بماند.
در اجلاس دبی، نشستهایی با محوریت جایگاه زبان عربی در سامانههای هوشمند و بازنمایی فرهنگی در هوش مصنوعی برگزار شد. همچنین نمونههایی از کاربرد فناوری در پردازش زبان، گفتار و اسناد عربی اماراتی ارائه شد. توجه به زبان عربی و تنوع گویشی آن در این رویداد، نشان میدهد که مسئله زبان در عصر هوش مصنوعی فقط یک موضوع فنی نیست؛ بلکه با هویت فرهنگی، استقلال دانشی و امکان حضور برابر جوامع در فضای دیجیتال ارتباط دارد.
برای ایران نیز توسعه پیکرههای معتبر زبان فارسی، دیجیتالیسازی منابع مکتوب، استانداردسازی دادههای کتابخانهای، حمایت از ابزارهای پردازش زبان فارسی و مشارکت متخصصان علوم انسانی در طراحی سامانههای هوشمند میتواند بخشی از پاسخ به این چالش باشد.
حافظه فرهنگی در برابر سیل محتوای دیجیتال
هوش مصنوعی علاوه بر تغییر شیوه تولید و دسترسی به اطلاعات، مسئله نگهداری و حفاظت از میراث فرهنگی را نیز وارد مرحله تازهای کرده است. کتابخانهها و آرشیوها با حجم گستردهای از اسناد دیجیتال، نسخههای الکترونیکی، تصاویر، فایلهای صوتی و محتوای تولیدشده توسط ماشین روبهرو هستند. در این شرایط، تشخیص نسخه اصیل، حفظ فرادادهها، ثبت منشأ سند و اطمینان از امکان دسترسی به آن در بلندمدت اهمیت فزایندهای پیدا میکند.
محتوای دیجیتال ممکن است به دلیل تغییر قالبها، از دست رفتن زیرساختهای فنی یا نبود سیاستهای نگهداری مناسب، در آینده قابل بازیابی نباشد. از سوی دیگر، تولید محتوای مصنوعی میتواند تشخیص اسناد واقعی از نمونههای دستکاریشده یا بازسازیشده را دشوارتر کند.
به همین دلیل، نهادهای حافظ میراث فرهنگی باید علاوه بر دیجیتالیسازی منابع، سازوکارهایی برای ثبت منشأ، تاریخچه تغییرات و اصالت اسناد در نظر بگیرند. در این میان، همکاری میان کتابخانهها، آرشیوها، موزهها، مراکز فناوری و دانشگاهها میتواند به ایجاد زیرساختهای پایدار برای حفظ حافظه فرهنگی کمک کند.
در اجلاس دبی نیز موضوع حفاظت از میراث فرهنگی عربی و اسلامی، نگهداری منابع دانشی و انتشار آثار فرهنگی به زبان عربی در کانون توجه قرار داشت. نشست «فراتر از فهرست کتابخانه؛ انتشار دانش فرهنگی به زبان عربی» نیز به نقش نشر فرهنگی در حفظ و گسترش میراث فکری و هنری پرداخت.
چارچوب اخلاقی؛ فناوری بدون مسئولیت انسانی کافی نیست
در کنار بحثهای تخصصی صنعت نشر و کتابخانهها، اسناد بینالمللی نیز بر ضرورت نظارت انسانی و مسئولیتپذیری در استفاده از هوش مصنوعی تأکید دارند. یونسکو در توصیهنامه اخلاق هوش مصنوعی که در ۲۳ نوامبر ۲۰۲۱ به تصویب رسید، شفافیت، عدالت، حفظ تنوع فرهنگی، پاسخگویی و نظارت انسانی را از اصول بنیادین استفاده مسئولانه از این فناوری معرفی کرده است.
در این سند تأکید شده است که سامانههای هوش مصنوعی نباید مسئولیت نهایی انسان را از میان ببرند و دولتها باید زمینه آموزش سواد هوش مصنوعی، سواد رسانهای و مهارت ارزیابی اطلاعات را فراهم کنند. همچنین یونسکو نسبت به امکان بازتولید سوگیریها و تشدید شکافهای دیجیتال و فرهنگی هشدار داده است.
این اصول برای نهادهای دانش اهمیت عملی دارند. دانشگاهها باید ضوابط روشنی برای استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش و ارزیابی علمی تدوین کنند؛ ناشران باید درباره استفاده از ابزارهای هوشمند در تولید و ویرایش آثار شفاف باشند؛ کتابخانهها باید منابع معتبر را از محتوای نامطمئن تفکیک کنند و مراکز آرشیوی نیز باید از اصالت و قابلیت بازیابی اسناد حفاظت کنند.
آینده نهادهای دانش؛ رقابت با ماشین یا هدایت آن؟
تحولات اخیر نشان میدهد که آینده نهادهای دانش در حذف انسان یا جایگزینی کامل متخصصان با ماشین خلاصه نمیشود. هوش مصنوعی میتواند بخشی از فعالیتهای زمانبر و تکراری را انجام دهد و امکان تحلیل حجم بزرگی از دادهها را فراهم کند؛ اما تشخیص اعتبار علمی، درک زمینه تاریخی، ارزیابی ارزش فرهنگی و پذیرش مسئولیت اجتماعی همچنان به قضاوت انسانی وابسته است.
از این منظر، نهادهای دانش برای حفظ جایگاه خود باید همزمان سه مسیر را دنبال کنند: نخست، توسعه زیرساختهای فناورانه و بهرهگیری از ابزارهای هوشمند؛ دوم، تدوین ضوابط روشن درباره اعتبارسنجی اطلاعات، مالکیت فکری و حفاظت از دادهها؛ و سوم، تقویت مهارتهای انسانی از جمله تفکر انتقادی، سواد رسانهای و توانایی تشخیص منابع معتبر.
جمعبندی سومین اجلاس بینالمللی کتابخانه و نشر دبی نیز بر همین ضرورتها تأکید داشت. بر اساس گزارش خبرگزاری امارات، تدوین چارچوبهای حرفهای برای افزایش اعتبار محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی، شفافیت و پاسخگویی، بررسی منشأ منابع، حفظ نقش قضاوت انسانی و صیانت از حقوق فکری و فرهنگی از اولویتهای مطرحشده در این رویداد بود. همچنین تسریع دیجیتالیسازی میراث فرهنگی، گسترش دسترسی به منابع و تقویت حضور زبان عربی و تنوع فرهنگی در سامانههای هوشمند مورد تأکید قرار گرفت.
برای نهادهای علمی و فرهنگی ایران نیز این تحولات میتواند فرصتی برای بازنگری در سیاستهای کتابخانهای، نظام نشر، حفاظت از اسناد و توسعه زیرساختهای زبان فارسی باشد. آینده دانش به نهادهایی تعلق خواهد داشت که نه صرفاً مصرفکننده فناوری، بلکه مشارکتکننده در شکلدهی قواعد و استانداردهای آن باشند.
در جهانی که تولید اطلاعات هر روز آسانتر میشود، کمیابترین سرمایه دیگر دسترسی به داده نیست؛ بلکه توانایی تشخیص حقیقت، حفظ اصالت و اعتمادپذیر کردن دانش است. از همین رو، شاید مهمترین مأموریت کتابخانهها، ناشران و مراکز علمی در عصر هوش مصنوعی نه رقابت با ماشین، بلکه پاسداری از همان چیزی باشد که فناوری به تنهایی قادر به تضمین آن نیست: اعتبار و مسئولیت انسانی در برابر دانش.
انتهای پیام/