دیابت در روستاها و میان نوجوانان هم رو به افزایش است/ افزایش خطر سکته و اختلالات ادراری در بیماران
به گزارش خبرنگار آنا، نشست خبری روز جهانی دیابت صبح روز چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ در بیمارستان شهدای تجریش، با حضور علیرضا زالی، رئیس پژوهشکده و مرکز تحقیقات جراحی مغز و اعصاب عملکردی، و مهری مهراد، فوقتخصص اورولوژی و نورویورولوژی و رئیس دپارتمان نورویورولوژی مرکز تحقیقات اعصاب عملکردی بیمارستان شهدای تجریش برگزار شد.
علیرضا زالی در این نشست با اشاره به روند افزایشی دیابت در کشور اظهار کرد: در طول ۱۴ سال گذشته، میزان دیابت در استان تهران و سایر استانهای کشور تقریباً دو برابر شده است. برآورد ما این است که اگر جمعیت بالای ۲۵ سال را در نظر بگیریم، حدود ۱۴ تا ۱۶ درصد افراد به دیابت مبتلا باشند.
اجرای مطالعه کشوری در اوج کرونا؛ ارزیابی دوباره بیماریهای غیرواگیر
وی با اشاره به اجرای مطالعه کشوری در استان تهران در اسفند ۱۴۰۰ گفت: در آن زمان و همزمان با اوج همهگیری کرونا، این پرسش مطرح بود که با توجه به درگیری مراکز بهداشتی با کرونا، مطالعه استپس در تهران انجام شود یا متوقف بماند؛ زیرا این مطالعه به بیماریهای غیرواگیر میپردازد و در آن مقطع بخش عمده توجه نظام سلامت به مرگومیر و مشکلات ناشی از کرونا معطوف بود.
رئیس پژوهشکده و مرکز تحقیقات جراحی مغز و اعصاب عملکردی افزود: استپس یک برنامه ملی و استانی پنجساله است و اگر در اسفند ۱۴۰۰ اجرا نمیشد، انجام آن با تأخیر مواجه میشد. به همین دلیل تصمیم به اجرای مطالعه در تهران گرفته شد و اطلاعات ارزشمندی درباره بیماریهایی مانند فشار خون، چاقی، سندروم متابولیک و دیابت به دست آمد.
زالی ادامه داد: امسال نیز مطالعه استپس در تهران و سایر استانها تکرار خواهد شد و انتظار میرود نتایج آن، با توجه به تغییر الگوی زندگی مردم، سالمندتر شدن جمعیت، افزایش شهرنشینی و تغییرات جمعیتشناختی، تصویر تازهای از وضعیت بیماریهای غیرواگیر در کشور ارائه کند. معمولاً اطلاعات این مطالعات در خرداد و تیر در دسترس قرار میگیرد.
سهچهارم مبتلایان از دیابت خود اطلاع دارند
وی با اشاره به تغییر وضعیت شناسایی بیماران دیابتی در کشور گفت: پیش از اجرای استپس در سال ۱۴۰۰، مطالعات پژوهشی نشان میداد حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد افرادی که دیابت داشتند، از بیماری خود مطلع نبودند؛ اما با گسترش برنامههای غربالگری، از جمله غربالگری دوران بارداری و برنامههای اجراشده در گروههای سنی پایینتر، شرایط تغییر کرده است.
زالی افزود: اکنون میتوان گفت حدود سهچهارم افرادی که به دیابت مبتلا هستند، از بیماری خود اطلاع دارند. این موضوع از نظر آماری اهمیت دارد و نشان میدهد برنامههای آموزشی و غربالگری نسبت به گذشته وضعیت بهتری پیدا کردهاند.
وی با بیان اینکه دیابت و فشار خون از بیماریهای خاموش محسوب میشوند، توضیح داد: این بیماریها ممکن است تا زمانی که به مراحل پیشرفته نرسیدهاند، علامت مشخصی نداشته باشند. به همین دلیل غربالگری و شناسایی زودهنگام اهمیت زیادی دارد.
پیشدیابت؛ جمعیت پنهان در معرض ابتلا
رئیس پژوهشکده و مرکز تحقیقات جراحی مغز و اعصاب عملکردی با تأکید بر اهمیت شناسایی افراد مبتلا به پیشدیابت گفت: میان محدوده طبیعی قند خون و بروز دیابت آشکار، مرحلهای به نام پیشدیابت وجود دارد. افراد این گروه در معرض خطر قرار دارند و اگر با آموزش، اصلاح سبک زندگی، کاهش کمتحرکی و کنترل عوامل خطر شناسایی و مدیریت شوند، میتوان از پیشرفت بیماری در بسیاری از آنها جلوگیری کرد.
وی ادامه داد: در مقابل، اگر افراد مبتلا به پیشدیابت شناسایی نشوند و مداخلات آموزشی و اصلاح الگوی زندگی برای آنها انجام نگیرد، بخشی از جمعیت دیابتی آینده کشور را تشکیل خواهند داد.
زالی با اشاره به برآوردهای انجامشده در استان تهران گفت: در مطالعات گذشته، پیشبینی میشد حدود ۱۸.۵ تا ۲۰ درصد افراد در گروه پیشدیابت قرار داشته باشند؛ البته این عدد تخمینی است، زیرا افراد مبتلا به پیشدیابت معمولاً علامتی ندارند و شناسایی دقیق آنها به غربالگری نیاز دارد.
وی افزود: در یک برآورد عمومیتر پیشبینی میشود از هر هفت تا هشت شهروند ایرانی، یک نفر به دیابت مبتلا شود.
ایران در منطقه پرخطر دیابت قرار دارد
زالی با اشاره به وضعیت جغرافیایی ایران از نظر شیوع دیابت اظهار کرد: ایران در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا قرار دارد؛ منطقهای که در الگوهای جهانی دیابتشناسی از نظر رشد این بیماری وضعیت نامطلوبی دارد و بالاترین میزان رشد دیابت در جهان به این منطقه مربوط میشود.
وی با اشاره به آمار برخی کشورهای منطقه گفت: پاکستان از کشورهای دارای میزان بالای دیابت در این منطقه است و عربستان نیز حدود پنجونیم میلیون نفر مبتلا به دیابت دارد. برآوردها نشان میدهد حدود ۲۳ درصد جمعیت این کشور به دیابت مبتلا هستند. کشورهای دیگری مانند کویت، بحرین و قطر نیز الگوهای نسبتاً مشابهی دارند.
تغییر الگوی سنی و جغرافیایی دیابت در کشور
رئیس پژوهشکده و مرکز تحقیقات جراحی مغز و اعصاب عملکردی با اشاره به تغییر الگوی ابتلا به دیابت در ایران گفت: در گذشته میزان ابتلا در جمعیت روستایی کمتر بود، اما اکنون دیابت در این جمعیت نیز روند افزایشی دارد. همچنین ابتلا به دیابت در سنین زیر ۴۰ سال در گذشته کمتر دیده میشد، اما امروز مواردی از این بیماری حتی در گروه نوجوانان نیز مشاهده میشود.
وی با اشاره به تغییر الگوی ابتلا به دیابت نوع یک و دو توضیح داد: دیابت نوع یک در اثر تخریب سلولهای تولیدکننده انسولین ایجاد میشود و در گذشته بیشتر با عنوان دیابت کودکی شناخته میشد، اما اکنون در بزرگسالان نیز مشاهده میشود. در مقابل، دیابت نوع دو که با مقاومت به انسولین ارتباط دارد، دیگر محدود به سنین بالاتر نیست و در گروههای سنی پایینتر و حتی نوجوانان نیز دیده میشود.
زالی با بیان اینکه حدود ۹۰ درصد بیماران دیابتی در کشور به دیابت نوع دو مبتلا هستند، گفت: حدود ۱۰ درصد موارد نیز به دیابت نوع یک مربوط میشود و به نظر میرسد الگوی ابتلا به این بیماریها در حال تغییر است.
وی درباره تفاوت شیوع دیابت در استانهای کشور نیز اظهار کرد: استانهای یزد، مازندران و گیلان از جمله استانهایی هستند که شیوع دیابت در آنها بالاتر از سایر استانها گزارش شده است. در سالهای اخیر، مازندران و گیلان در این زمینه آمار بالاتری داشتهاند.
زالی افزایش سن جمعیت را یکی از عوامل اثرگذار بر وضعیت استان گیلان دانست و افزود: گیلان از سالمندترین استانهای کشور است. افزایش چاقی در شهروندان مازندران نیز میتواند یکی از عوامل مؤثر در افزایش شیوع دیابت در این استان باشد. استان تهران نیز همواره از استانهای دارای آمار بالای دیابت بوده و در مطالعات سال ۱۴۰۰، از نظر چاقی، کمتحرکی، اضافهوزن، فشار خون، دیابت و پیشدیابت در گروه استانهای با شیوع بالا قرار داشته است.
دیابت میتواند تمام اندامهای بدن را درگیر کند
وی با تأکید بر اینکه دیابت بیماری چندوجهی و دارای عوارض گسترده است، گفت: تقریباً هیچ بافتی در بدن وجود ندارد که از تأثیر دیابت مصون بماند. این بیماری میتواند همزمان چند اندام را گرفتار کند؛ برای مثال، بیماری ممکن است به نفروپاتی دیابتی یا آسیب کلیوی، رتینوپاتی یا آسیب شبکیه چشم و نوروپاتی یا آسیب عصبی مبتلا شود.
زالی افزود: هنگامی که چند عارضه بهطور همزمان در بیمار ایجاد میشود، درمان دشوارتر، پرهزینهتر و با عوارض بیشتری همراه خواهد بود. به همین دلیل آموزش و پیشگیری اهمیت زیادی دارد.
وی با بیان اینکه درمان دیابت تنها به مصرف دارو محدود نمیشود، توضیح داد: دیابت یک بیماری مزمن و چندوجهی است و درمان آن باید ابعاد مختلفی را در بر بگیرد. آموزش، تغذیه مناسب، کاهش وزن منطقی، اصلاح سبک زندگی، فعالیت ورزشی منظم، کاهش چربی خون و شناسایی و کنترل عوامل خطر، همگی در مدیریت این بیماری نقش دارند.
رئیس پژوهشکده و مرکز تحقیقات جراحی مغز و اعصاب عملکردی با اشاره به برنامههای غربالگری وزارت بهداشت گفت: با توجه به روند افزایشی دیابت و پیشدیابت، برنامههای غربالگری باید ادامه پیدا کند. برنامه «پرسان» که وزارت بهداشت برای پوشش گروههای نوجوان، مدارس و مراکز مرتبط طراحی کرده و بیماریهای غیرواگیر از جمله دیابت را هدف قرار داده است، میتواند در شناسایی زودهنگام و پیشگیری از این بیماری مؤثر باشد.
دیابت مغز، اعصاب و نخاع را نیز درگیر میکند
زالی با اشاره به محور تخصصی این نشست گفت: دیابت میتواند هر سه بخش سیستم عصبی شامل سیستم عصبی مرکزی، سیستم عصبی محیطی و سیستم عصبی خودکار را درگیر کند. سیستم عصبی مرکزی شامل مغز و نخاع است، سیستم عصبی محیطی اعصابی را در بر میگیرد که به اندامها میروند و سیستم عصبی خودکار نیز فعالیتهایی مانند عملکرد مثانه، روده و دستگاه تناسلی را کنترل میکند.
وی درباره سازوکار آسیب عصبی ناشی از دیابت توضیح داد: افزایش مزمن قند خون میتواند فرایندهای التهابی و تخریبی را در مغز، نخاع و اعصاب محیطی فعال کند. از سوی دیگر، دیابت به عروق خونی کوچک و بزرگ آسیب میزند و عروق کوچکی را که مسئول خونرسانی به اعصاب هستند، درگیر میکند. در نتیجه، اختلال در خونرسانی میتواند به آسیب و از کار افتادن اعصاب منجر شود.
خطر بیشتر سکته مغزی و قلبی در بیماران دیابتی
رئیس پژوهشکده و مرکز تحقیقات جراحی مغز و اعصاب عملکردی با بیان اینکه بیماران دیابتی چند برابر افراد عادی در معرض خطر سکته مغزی قرار دارند، گفت: دیابت بهتنهایی یکی از عوامل خطر سکته مغزی است و هم سکتههای ایسکمیک و هم انواع دیگر سکته را در این بیماران افزایش میدهد. از سوی دیگر، بسیاری از بیماران دیابتی به فشار خون نیز مبتلا هستند و این مسئله خطر بیماریهای عروقی را بیشتر میکند.
وی افزود: سکته مغزی در بیماران دیابتی نهتنها شیوع بیشتری دارد، بلکه ممکن است در سنین پایینتر نیز اتفاق بیفتد و محدود به دوران سالمندی نیست.
زالی با اشاره به آسیب اعصاب جمجمهای در بیماران دیابتی گفت: از میان ۱۲ زوج عصب جمجمهای، اعصاب سوم، چهارم و ششم که در حرکت چشم نقش دارند، ممکن است در اثر دیابت آسیب ببینند. درگیری عصب سوم میتواند حرکت برخی عضلات چشم را مختل کند و باعث شود چشم نتواند به سمت بالا، پایین یا داخل حرکت کند و به سمت خارج منحرف شود.
وی همچنین درباره عوارض قلبی دیابت اظهار کرد: سکته قلبی و بینظمی ضربان قلب در بیماران دیابتی شیوع بیشتری دارد. به دلیل آسیب سیستم عصبی خودکار، ممکن است بیمار سکته قلبی را بدون احساس درد معمول تجربه کند؛ موضوعی که تشخیص بهموقع را دشوار و خطرناک میکند.
زالی با اشاره به نقش تصلب شرایین در بروز عوارض عروقی گفت: در افراد مبتلا به دیابت و فشار خون، مواد چربی و عناصر دیگر در دیواره رگها رسوب میکنند و پلاکهای عروقی شکل میگیرند. این پلاکها موجب تنگی رگ و کاهش خاصیت ارتجاعی آن میشوند. تصلب شرایین در بیماران دیابتی زودتر و با شیوع بیشتری نسبت به افراد دیگر اتفاق میافتد.
نوروپاتی دیابتی؛ از درد و سوزش پا تا زخمهای مزمن
وی با بیان اینکه درگیری اعصاب محیطی یکی از شناختهشدهترین عوارض عصبی دیابت است، گفت: نوروپاتی دیابتی به آسیب اعصاب محیطی گفته میشود و یکی از شایعترین شکلهای آن، درگیری متقارن و دوطرفه بخشهای انتهایی پاهاست. در این وضعیت، هم حس و هم عملکرد حرکتی ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرد.
زالی توضیح داد: در مراحل ابتدایی، دیابت بیشتر به فیبرهای عصبی نازک آسیب میزند که مسئول انتقال درد و حرارت هستند. به همین دلیل بیماران ممکن است از دردهای شدید، سوزش، گزگز، احساس سوزنسوزن شدن و دردهای تیرکشنده در پاها شکایت کنند. این علائم گاهی در شب تشدید میشوند و خواب و کیفیت زندگی بیمار را مختل میکنند.
وی ادامه داد: با پیشرفت بیماری، فیبرهای عصبی ضخیمتر نیز درگیر میشوند که مسئول انتقال حس عمقی به مغز و نخاع هستند. از دست رفتن این حس باعث میشود بیمار متوجه آسیبهایی مانند تنگ بودن کفش، برخورد پا با جسم تیز یا سوختگی نشود و همین مسئله میتواند زمینهساز ایجاد زخمهای دیابتی باشد.
زالی با اشاره به نقش همزمان اختلالات عصبی و عروقی در ایجاد زخم پای دیابتی گفت: آسیب عروق و کاهش خونرسانی، همراه با اختلال حس و عملکرد عضلات، میتواند به زخمهای شدید منجر شود. در برخی بیماران، مفاصل پا نیز آسیب میبینند که به آن مفصل شارکو گفته میشود. تغییر شکل انگشتان پا از جمله انگشت چکشی نیز ممکن است در اثر این عوارض ایجاد شود.
وی همچنین به درگیری عضلات در دیابت اشاره کرد و افزود: در برخی بیماران، عضلات ناحیه کمربند لگنی دچار ضعف میشوند که به آن آمیوتروفی دیابتی گفته میشود. این افراد ممکن است برای برخاستن از زمین، بالا و پایین رفتن از پله یا راه رفتن با مشکل مواجه شوند.
اختلال عملکرد مثانه و دستگاه گوارش در اثر آسیب اعصاب خودکار
زالی با اشاره به درگیری سیستم عصبی خودکار در دیابت گفت: اعصاب خودکار عملکرد دستگاه گوارش، دستگاه ادراری و دستگاه تناسلی را کنترل میکنند و آسیب این اعصاب میتواند مشکلات متعددی ایجاد کند.
وی درباره عوارض گوارشی دیابت توضیح داد: در برخی بیماران، حرکت معده کند یا مختل میشود که به آن گاستروپارزی یا فلج معده میگویند. این وضعیت میتواند باعث تهوع، استفراغ، یبوست و اسهال شود. کند شدن تخلیه معده حتی ممکن است بر جذب داروهای خوراکی نیز اثر بگذارد.
رئیس پژوهشکده و مرکز تحقیقات جراحی مغز و اعصاب عملکردی با اشاره به عوارض ادراری دیابت گفت: آسیب اعصاب مثانه میتواند به تکرر و فوریت ادرار، شبادراری، احتباس ادرار و اختلال در تخلیه کامل مثانه منجر شود. باقی ماندن ادرار در مثانه نیز زمینه را برای عفونتهای مکرر ادراری فراهم میکند و در برخی موارد مشکلات دیگری مانند سنگ و دیورتیکول مثانه ایجاد میشود.
وی افزود: دیابت میتواند عملکرد مثانه را هم از نظر پرکاری و هم از نظر کمکاری تحت تأثیر قرار دهد. این اختلالات از عوارض مهم درگیری سیستم عصبی خودکار هستند و باید مورد توجه قرار گیرند.
زالی با اشاره به تأثیر دیابت بر عملکرد جنسی گفت: آسیب اعصاب و اختلال خونرسانی میتواند در مردان باعث کاهش میل جنسی و اختلال نعوظ شود. در زنان نیز ممکن است کاهش میل جنسی، خشکی واژن و عفونتهای ادراری مزمن ایجاد شود.
کنترل دیابت از آسیبهای عصبی پیشگیری میکند
وی با تأکید بر اهمیت کنترل مناسب قند خون گفت: اگر دیابت بهدرستی کنترل نشود، حدود ۵۰ تا ۷۵ درصد بیماران ممکن است در مسیر ابتلا به عوارض عصبی قرار بگیرند. درگیری سیستم عصبی در دیابت شایع، مزمن و گاهی بسیار آزاردهنده است و میتواند کیفیت زندگی بیمار را بهشدت کاهش دهد.
زالی ادامه داد: میان کنترل مناسب دیابت و کاهش خطر درگیری سیستم عصبی رابطه مستقیم وجود دارد. اگر بیماری کنترل شود، احتمال آسیب به سیستم عصبی و سایر اندامها کاهش مییابد؛ اما خارج شدن دیابت از کنترل میتواند بخشهای مختلف بدن را درگیر کند.
وی در پایان با تأکید بر ضرورت تشخیص زودهنگام و درمان چندجانبه دیابت گفت: عوارض این بیماری از سکته مغزی و قلبی تا اختلالات ادراری و آسیب اعصاب محیطی را شامل میشود و به همین دلیل آموزش، غربالگری و کنترل مستمر بیماری اهمیت زیادی دارد.
مهراد: دیابت فقط افزایش قند خون نیست
مهری مهراد، فوقتخصص اورولوژی و نورویورولوژی و رئیس دپارتمان نورویورولوژی مرکز تحقیقات اعصاب عملکردی بیمارستان شهدای تجریش نیز در این نشست با تأکید بر اینکه دیابت تنها به افزایش قند خون محدود نمیشود، گفت: دیابت میتواند قلب، کلیهها، چشم، مثانه، فشار خون، خونرسانی ناحیه تناسلی و عملکرد جنسی زنان و مردان را تحت تأثیر قرار دهد.
وی با اشاره به آمار منتشرشده در انگلیس در سال ۲۰۲۳ اظهار کرد: بر اساس اطلاعات نظام سلامت انگلیس، حتی در کشوری که برنامههای غربالگری و مراقبتهای سلامت گستردهای دارد، ممکن است تشخیص و رسیدن فرد مبتلا به دیابت به مرحله درمان حدود پنج سال طول بکشد. این موضوع نشان میدهد شناسایی بیماری حتی در نظامهای سلامت پیشرفته نیز با چالش همراه است.
مهراد با اشاره به برخی باورهای نادرست درباره دیابت افزود: در فرهنگ عمومی گاهی تصور میشود که با نخوردن شیرینی میتوان دیابت را کنترل کرد؛ درحالیکه این برداشت درست نیست و فرد مبتلا باید بهطور منظم بررسی شود و تحت مراقبت و درمان قرار بگیرد.
وی با تأکید بر اهمیت عوارض عصبی و ادراری دیابت گفت: یکی از ابعاد کمتر شناختهشده این بیماری، آسیب اعصاب مثانه و بروز اختلالات نورویورولوژی است. دیابت از مهمترین عوامل ایجاد اختلالات عصبی مثانه به شمار میرود و توجه به این عوارض در تشخیص و مراقبت از بیماران اهمیت دارد.
انتهای پیام/