افزایش ۴۰ درصدی عملکرد محصولات دیم در مغان با مدیریت علمی خاک و اصلاح الگوی کشت
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، طرح جهش تولید در دیمزارها با هدف افزایش بهرهوری زمینهای کشاورزی، پایداری تولید و اصلاح الگوی کشت در کشور اجرا میشود. در این طرح، استفاده از ارقام جدید، مدیریت علمی خاک، تغذیه مناسب گیاه، اصلاح روشهای کاشت و تناوب زراعی از جمله اقداماتی است که میتواند ضمن افزایش تولید، به حفظ منابع آب و خاک نیز کمک کند.
در همین راستا، حسین سلیمانزاده، استادیار زراعت ـ فیزیولوژی گیاهان زراعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد پارسآباد مغان، در گفتوگو با خبرگزاری آنا، جزئیات اقدامات انجامشده در منطقه مغان و نتایج اجرای راهکارهای علمی در دیمزارها را تشریح کرد و به بیان دیدگاههای خود درباره وضعیت منابع آبی و عوامل مؤثر بر بحران آب در ایران پرداخت.
آنا: طرح جهش تولید در دیمزارها با چه هدفی آغاز شده و چه ظرفیتهایی برای کشاورزی منطقه مغان دارد؟
سلیمانزاده: طرح جهش تولید در دیمزارها از سال ۱۳۹۹ در کشور آغاز شده و با همکاری ستاد اجرایی فرمان حضرت امام(ره) و وزارت جهاد کشاورزی ادامه دارد. هدف اصلی این طرح، پایداری تولید و اصلاح الگوی کشت با بهرهگیری از ارقام جدید تحقیقاتی است تا بتوانیم میزان تولید در واحد سطح و بهتبع آن درآمد کشاورزان را افزایش دهیم.
این طرح بهویژه برای استفاده از زمینهای کمبازده و توسعه کشت دیم ظرفیت مناسبی دارد. محصولات هدف نیز شامل غلات، حبوبات و گیاهان دانهروغنی است که توسعه تولید آنها میتواند به تأمین امنیت غذایی، ایجاد اشتغال پایدار و بهینهسازی مصرف آب و صرفهجویی در منابع آبی کمک کند.
در منطقه مغان نیز این اقدامات با همکاری دانشجویان، استادان، کشتوصنعتهایی که با دانشگاه تفاهمنامه همکاری دارند و همچنین کشاورزان پیشگام دنبال شده است.
آنا: نخستین اقدام علمی برای افزایش عملکرد محصولات دیم در منطقه چه بوده است؟
سلیمانزاده: نخستین اقدام، انجام آزمون خاک در مزارع دیم بود. تغذیه مناسب گیاه باعث میشود مقاومت آن در برابر بیماریها و تنشهای محیطی افزایش پیدا کند، رشد بهتری داشته باشد و در نهایت عملکرد محصول بیشتر شود.
عناصر غذایی مورد نیاز گیاه به دو گروه پرمصرف و کممصرف تقسیم میشوند. این تقسیمبندی براساس میزان نیاز گیاه به عناصر انجام شده و به معنای تفاوت در اهمیت آنها نیست؛ زیرا هر دو گروه برای رشد و تولید محصول ضروری هستند.
با انجام آزمون خاک میتوان نوع و میزان کود مورد نیاز را مشخص کرد. در منطقه مغان نیز براساس نتایج آزمون خاک، نوع خاک و شرایط هر مزرعه، کودهای نیتروژنه، فسفره و پتاسه توصیه شده است. نتایج نشان داد میزان پتاسیم در برخی خاکها بالا و در بعضی نقاط پایین است؛ بنابراین نمیتوان برای همه مزارع نسخه یکسانی در نظر گرفت.
در زمینه عناصر کممصرف نیز عناصر آهن، روی، منگنز و بُر مورد توجه قرار گرفتند. این عناصر در خاک وجود داشتند، اما به دلیل بالا بودن pH خاک، تثبیت شده و قابلیت جذب آنها برای گیاه کاهش یافته بود. به همین دلیل، مصرف این عناصر بهصورت بذرمال هنگام کاشت یا محلولپاشی پس از کاشت توصیه شد.
آنا: در زمینه آمادهسازی زمین و حفظ رطوبت خاک چه تغییراتی در روش کشاورزان پیشنهاد شد؟
سلیمانزاده: یکی دیگر از مراحل مهم، اصلاح روش آمادهسازی بستر کاشت بود. در روشهای معمول گذشته، کشاورزان ابتدا از شخم برگردان استفاده میکردند و پس از آن با دیسک و ماشینآلات متعدد زمین را آماده میکردند. تردد زیاد ماشینآلات موجب فشردگی خاک و تخریب ساختمان آن میشد.
در این طرح، جایگزینی شخم برگردان با گاوآهن چیزل توصیه شد. همچنین پیشنهاد کردیم این عملیات بلافاصله پس از برداشت محصول قبلی انجام شود تا بقایای گیاهی روی سطح خاک باقی بماند. این روش به افزایش نفوذپذیری خاک کمک میکند و امکان استفاده بهتر از بارندگیهای تابستان و اواخر تابستان و ذخیره رطوبت در خاک را فراهم میسازد.
بقایای گیاهی همچنین سطح خاک را خنکتر و مرطوبتر نگه میدارند و در فصل زمستان نقش حفاظتی دارند. این پوشش میتواند از یخزدگی شدید خاک و آسیب به ارتباط ریشه با خاک جلوگیری کند؛ زیرا یخزدگی و تغییرات شدید دمایی ممکن است موجب آسیب به ریشه و ایجاد تنش در گیاه شود.
آنا: انتخاب بذر و رقم مناسب چه جایگاهی در افزایش تولید دیم دارد؟
سلیمانزاده: انتخاب گیاه و رقم مناسب برای هر منطقه باید براساس شرایط اقلیمی و ویژگیهای خاک انجام شود. با همکاری مراکز تحقیقاتی، برای مناطق مختلف گیاهان و ارقام متناسب با شرایط همان منطقه شناسایی و در قالب جدولهایی به کشاورزان توصیه شده است.
کشاورزان در سالهای گذشته عمدتاً از ارقام قدیمی استفاده میکردند؛ درحالیکه شرایط اقلیمی، آفات و بیماریها تغییر کرده و برخی ارقام قدیمی دیگر پاسخگوی شرایط جدید نبودند. به همین دلیل، ارقام جدیدی معرفی شد که با اقلیم منطقه سازگاری بیشتری داشتند و در برابر آفات و بیماریها مقاومتر بودند.
برای آشنایی عملی کشاورزان با این ارقام نیز مزارع نمایشی ایجاد شد تا کشاورزان بتوانند از نزدیک عملکرد ارقام جدید را مشاهده و با ارقام قدیمی مقایسه کنند.
آنا: برای کنترل علفهای هرز و کاهش هزینههای تولید چه اقداماتی انجام شد؟
سلیمانزاده: یکی از موضوعات مورد توجه، اصلاح روش کنترل علفهای هرز بود. در این زمینه، فاصله ردیفهای کاشت متناسب با امکان تردد تراکتورهای چرخباریک در نظر گرفته شد تا ماشینآلات بتوانند بین ردیفها حرکت کنند و کنترل مکانیکی علفهای هرز انجام شود.
این روش میتواند هزینه تهیه علفکش، سمپاشی و همچنین وجین دستی با استفاده از نیروی کارگر را کاهش دهد و از نظر اقتصادی برای کشاورز مقرونبهصرفه باشد.
آنا: اصلاح تناوب زراعی چه تأثیری بر حاصلخیزی خاک و افزایش عملکرد داشته است؟
سلیمانزاده: در منطقه مغان، تناوب زراعی معمولاً به شکل گندم، آیش و دوباره گندم یا جو، آیش و دوباره جو انجام میشد. در این طرح تلاش کردیم با وارد کردن گیاهان خانواده بقولات مانند نخود و عدس، تناوب زراعی اصلاح شود؛ بهگونهای که پس از یک سال کشت گندم یا جو، در سال بعد نخود یا عدس کشت شود.
این تغییر به حفظ حاصلخیزی خاک کمک میکند و از سوی دیگر، کنترل علفهای هرز را آسانتر میسازد. مجموعه این اقدامات، از مدیریت تغذیه و آمادهسازی زمین تا انتخاب رقم مناسب و اصلاح تناوب زراعی، موجب شد عملکرد محصولات دیم منطقه تا ۴۰ درصد افزایش پیدا کند.
آنا: آیا در زمینه توسعه روشهای جدید کشت و افزایش بهرهوری، پژوهشهای دانشگاهی دیگری نیز در حال انجام است؟
سلیمانزاده: بله؛ در حال حاضر رسالههای دکتری و پایاننامههای کارشناسی ارشد با موضوع کشت مخلوط غلات و حبوبات بهصورت علوفهای در حال انجام است. این پژوهشها میتوانند زمینه ارائه راهکارهای جدید برای افزایش بهرهوری و استفاده بهتر از ظرفیتهای کشاورزی منطقه را فراهم کنند و پس از تکمیل، نتایج آنها ارائه خواهد شد.
تلاش ما این است که تحقیقات در حال انجام در منطقه، چه در دانشگاه و چه در مراکز تحقیقاتی، بهصورت مستمر دنبال و نتایج آن در اختیار کشاورزان و فعالان بخش کشاورزی قرار گیرد.
آنا: با توجه به تشدید بحران آب در کشور، مهمترین عوامل مؤثر بر وضعیت منابع آبی ایران چیست؟
سلیمانزاده: بحران آب در سالهای اخیر جدیتر شده است. در چنین شرایطی، مسئولان بر ضرورت صرفهجویی مردم تأکید میکنند و در مقابل، مردم نیز انتظار دارند زیرساختهای لازم برای مدیریت منابع آب فراهم شود. برای بررسی ریشههای این بحران باید مجموعهای از عوامل جغرافیایی، اقلیمی و مدیریتی را در کنار یکدیگر در نظر گرفت.
ایران در محدوده عرض جغرافیایی حدود ۲۵ تا ۴۰ درجه شمالی قرار دارد. در این محدوده، بسیاری از مناطق با شرایط پرفشار جوی مواجه هستند و این وضعیت میتواند مانع صعود هوا، تراکم رطوبت و شکلگیری بارش شود. کشورهای همعرض ایران، از جمله سوریه، عراق، پاکستان و افغانستان نیز با چالشهای مشابهی روبهرو هستند.
برای نمونه، با وجود آنکه عربستان از سه طرف به دریا نزدیک است، میزان بارندگی آن از ایران نیز کمتر است. این موضوع نشان میدهد که نزدیکی یا دوری به دریا بهتنهایی تعیینکننده میزان بارندگی نیست و عوامل جغرافیایی و جوی دیگری نیز در این زمینه نقش دارند.
در ایران، رشتهکوههای زاگرس در غرب و البرز در شمال کشور نقش مهمی در شکلگیری بارش دارند. این ارتفاعات موجب صعود تودههای هوای مرطوب، سرد شدن هوا و در نهایت ایجاد نزولات جوی میشوند؛ به همین دلیل، میزان بارندگی در مناطق شمالی و غربی کشور بیشتر از بسیاری از مناطق دیگر است.
آنا: وضعیت بارندگی ایران در مقایسه با میانگین جهانی چگونه است؟
سلیمانزاده: میانگین بارندگی سالانه در ایران حدود ۲۵۰ میلیمتر است، درحالیکه میانگین جهانی حدود ۷۵۰ تا ۸۰۰ میلیمتر برآورد میشود؛ بنابراین میزان بارندگی کشور تقریباً یکسوم میانگین جهانی است.
از سوی دیگر، میزان تبخیر و تعرق در ایران حدود سه برابر میانگین جهانی عنوان میشود. به بیان ساده، میزان ورودی آب کشور نسبت به میانگین جهانی کمتر و میزان خروج و هدررفت آن به دلیل شرایط اقلیمی بیشتر است. همین مسئله ضرورت مدیریت دقیق منابع آب را دوچندان میکند.
آنا: تغییر اقلیم چه تأثیری بر وضعیت بارندگی و منابع آب کشور گذاشته است؟
سلیمانزاده: گرم شدن زمین در چند دهه اخیر و تغییرات اقلیمی، پدیدههایی هستند که فقط به ایران محدود نمیشوند و بسیاری از مناطق جهان را تحت تأثیر قرار دادهاند. در منطقه پارسآباد نیز اگر میزان، توزیع و نوع بارندگی امروز را با ۳۰ تا ۴۰ سال گذشته مقایسه کنیم، تغییرات محسوسی مشاهده میشود.
مسئله فقط کاهش میزان بارندگی نیست؛ بلکه زمان و نحوه توزیع بارش نیز تغییر کرده است. این تغییرات میتواند برنامهریزی برای کشت محصولات کشاورزی و مدیریت منابع آب را دشوارتر کند.
همچنین سال ۲۰۲۵ بهعنوان سال جهانی یخچالها نامگذاری شده است. توجه به یخچالهای طبیعی و تلاش برای کند کردن روند ذوب آنها اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ذوب یخچالهای قطبی و کوهستانی میتواند بر نظام اقلیمی جهان اثر بگذارد و با افزایش سطح آب دریاها، کشورهای واقع در ارتفاعات پایین و همسطح دریا را با تهدید مواجه کند.
آنا: توزیع نامناسب بارندگی در کشور چه مشکلاتی برای مدیریت منابع آب ایجاد میکند؟
سلیمانزاده: یکی از مشکلات مهم منابع آب ایران، توزیع نامتوازن بارندگی از نظر مکانی و زمانی است. براساس آمار مطرحشده، حدود ۷۰ درصد بارندگی کشور در ۲۵ درصد مساحت آن اتفاق میافتد و ۳۰ درصد باقیمانده بارندگی در ۷۵ درصد دیگر از مساحت کشور توزیع میشود. این وضعیت نشان میدهد که بخش بزرگی از کشور با محدودیت جدی منابع آب ناشی از بارندگی روبهرو است.
از نظر زمانی نیز بارندگیها با نیاز آبی محصولات کشاورزی هماهنگی مناسبی ندارند. در برخی دورههایی که محصولات بیشترین نیاز را به آب دارند، میزان بارندگی کمتر است و در فصلهایی که نیاز آبی محصولات پایینتر است، بارش بیشتری رخ میدهد.
بنابراین باید در فصلهای پربارش و کممصرف، آب را به شیوههای مناسب ذخیره کنیم تا در فصلهای کمبارش و پرنیاز مورد استفاده قرار گیرد. این موضوع نیازمند برنامهریزی دقیق و استفاده از روشهای کارآمد ذخیره و مدیریت آب است.
آنا: سدسازی چه نقشی در مدیریت منابع آب داشته و چه چالشهایی در این زمینه وجود دارد؟
سلیمانزاده: از دهههای ۶۰ و ۷۰ شمسی، سدسازی در کشور توسعه پیدا کرد و هدف اصلی آن ذخیرهسازی آب و استفاده از منابع آبی در زمان نیاز بود. با این حال، یکی از موضوعاتی که در برخی مطالعات و برنامهریزیها به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفت، میزان تبخیر آب از سطح مخازن سدها بود.
سدها امکان ذخیره آب را فراهم میکنند، اما بخشی از آب ذخیرهشده به دلیل قرار گرفتن در معرض تابش خورشید و شرایط اقلیمی از سطح مخازن تبخیر میشود. برای نمونه، میزان تبخیر سالانه از سد کرخه بیش از ۲۰۰ میلیون مترمکعب عنوان میشود؛ رقمی قابل توجه که برای درک ابعاد آن میتوان آن را با ظرفیت کل سد کرج مقایسه کرد.
از این رو، در کنار ساخت و بهرهبرداری از سدها باید راهکارهایی برای کاهش تبخیر و جلوگیری از هدررفت آب در مخازن موجود نیز در نظر گرفته شود. اکنون که این سازهها احداث شدهاند، فارغ از ارزیابی تصمیمهای گذشته، باید برای مدیریت بهتر آب ذخیرهشده و کاهش تلفات آن برنامهریزی کنیم.
آنا: با توجه به محدودیت منابع آب، چه ضرورتی برای پیوند میان پژوهشهای دانشگاهی و بخش کشاورزی وجود دارد؟
سلیمانزاده: تجربه اجرای طرح جهش تولید در دیمزارها نشان میدهد که استفاده از دانش و پژوهشهای علمی میتواند به افزایش عملکرد محصولات، اصلاح روشهای کشاورزی و استفاده بهتر از منابع طبیعی منجر شود. انجام آزمون خاک، انتخاب ارقام سازگار با اقلیم، اصلاح تناوب زراعی و حفظ رطوبت خاک نمونههایی از اقداماتی هستند که با تکیه بر دانش تخصصی قابل اجرا هستند.
دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی باید ارتباط خود را با کشاورزان و فعالان این بخش تقویت کنند تا نتایج پژوهشها از محیط دانشگاه به مزارع منتقل شود. در شرایطی که کشور با محدودیت منابع آب مواجه است، توسعه کشت پایدار، استفاده از زمینهای کمبازده و دیمزارها و بهکارگیری روشهای علمی برای افزایش بهرهوری، اهمیت دوچندان دارد.
بر این اساس، تداوم همکاری دانشگاه، مراکز تحقیقاتی، دستگاههای اجرایی و کشاورزان میتواند زمینهساز افزایش تولید، حفظ منابع خاک و آب و تقویت امنیت غذایی کشور باشد.
انتهای پیام/