ضرورت بازتعریف امنیت ملی در پرتو تغییر اقلیم/ امنیت ملی بدون امنیت اقلیمی امکان‌پذیر نیست
به گزارش خبرگزای آنا، سی‌ویکمین کنفرانس اعضای کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییر اقلیم (COP۳۱) در ترکیه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مجامع بین‌المللی تصمیم‌گیری و مذاکره درباره آینده اقلیم جهان، فرصتی برای طرح ابعاد فراتر از محیط‌زیستی بحران‌های آب وهوایی، ازجمله ارتباط جنگ، امنیت انسانی و تخریب محیط‌زیست را مطرح کرد.
تغییر اقلیم دیگر صرفاً یک مسئله محیط‌زیستی یا موضوعی محدود به نشست‌های بین‌المللی و پیمان‌نامه‌هایی همچون کیوتو و پاریس و cop۳۱ نیست؛ بلکه به یکی از مؤلفه‌های اثرگذار بر امنیت انسانی، اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیت ملی کشور‌ها تبدیل شده است.
در جهان امروز، خشکسالی، کمبود منابع آب، موج‌های گرمای شدید، بارش‌های حدی، تخریب اکوسیستم‌ها و بحران‌های انرژی می‌توانند در کنار تنش‌های سیاسی و نظامی، شرایط پیچیده‌ای از ناامنی و آسیب‌پذیری را به وجود آورند.
در چنین شرایطی، بررسی ارتباط تغییر اقلیم با جنگ‌های اخیر آمریکا و اسرائیل علیه ایران به‌ویژه جنگ تحمیلی دوم و جنگ تحمیلی سوم از منظر جغرافیای سیاسی، امنیت محیط‌زیست و مدیریت بحران اهمیت ویژه‌ای دارد؛ البته باید تأکید کرد که شواهد میدانی و علمی موجود، تغییر اقلیم را علت مستقیم آغاز این جنگ‌ها معرفی نمی‌کند؛ اما می‌توان آن را یکی از عوامل تشدیدکننده آسیب‌پذیری سرزمینی و افزایش‌دهنده پیامد‌های بحران‌های نظامی دانست.
تغییر اقلیم؛ تهدیدی فراتر از مرز‌های محیط‌زیست
در همین راستا، سعید کامیابی استاد اقلیم‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی در گفت‌و‌گو با خبرنگار خبرگزاری آنا با موضوع «جنگ و تغییر اقلیم در جغرافیای امنیت ملی ایران» تشریح کرد: ایران در سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از چالش‌های آب وهوایی و محیط‌زیستی مواجه بوده است؛ از جمله افزایش میانگین دما، تداوم دوره‌های خشکسالی، کاهش منابع آب سطحی و زیرزمینی، افت سطح آبخوان‌ها، فرونشست زمین، افزایش تبخیر و تشدید تنش آبی و اثرات انسو (الیننو و لانینا) در بسیاری از حوضه‌های آبریز. این شرایط در کنار وابستگی بخش‌هایی از اقتصاد کشور به منابع آب و انرژی، آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حیاتی را افزایش داده است.
وی افزود: از این منظر، تغییرات آب و هوایی را باید یک «تهدید چندبرابر‌ساز» دانست؛ مفهومی که در ادبیات امنیتی و مطالعات اقلیم به این معناست که تغییرات اقلیمی الزاماً به‌تنهایی موجب جنگ و منازعه نمی‌شوند؛ اما می‌توانند پیامد‌های بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را تشدید کنند.
عضو هیئت علمی دانشگاه ادامه داد: برای نمونه، خشکسالی اخیر ایران می‌تواند تولید کشاورزی را کاهش دهد، کاهش تولید به امنیت غذایی و معیشت خانوار‌ها فشار وارد کند و افزایش فشار اقتصادی، مدیریت بحران و پایداری اجتماعی را دشوارتر سازد و یا نوسانات ENSO از جمله ال‌نینو و لانینا می‌توانند با تغییر الگوی بارش و توزیع زمانی و مکانی آن بر آسیب‌پذیری منابع آب و کشاورزی ایران اثر بگذارند؛ اگر چنین شرایطی با یک بحران نظامی هم‌زمان شود، سطح آسیب‌پذیری کشور افزایش خواهد یافت.
جنگ؛ عاملی برای تشدید بحران‌های آب و هوایی و محیط‌زیستی
کامیابی یادآور شد: ارتباط جنگ و تغییر اقلیم، رابطه‌ای یک‌طرفه نیست. همان‌گونه که فشار‌های اقلیمی می‌توانند آسیب‌پذیری کشور‌ها را افزایش دهند، جنگ نیز قادر است آثار مخرب محیط‌زیستی و اقلیمی گسترده‌ای ایجاد کند. نخستین پیامد، افزایش انتشار گاز‌های گلخانه‌ای است. عملیات نظامی، پرواز جنگنده‌ها، حرکت تجهیزات سنگین، مصرف سوخت ناو‌ها و خودرو‌های نظامی، تولید و انتقال تسلیحات و همچنین بازسازی زیرساخت‌های تخریب‌شده، همگی با مصرف انرژی و انتشار کربن همراه هستند. افزون بر این، آتش‌سوزی مخازن نفت، تأسیسات گازی و واحد‌های صنعتی می‌تواند حجم قابل توجهی از آلاینده‌ها و گاز‌های ناشی از احتراق را وارد جو کند.
وی درباره پیامد دوم گفت: این پیامد، آلودگی هوا، خاک و منابع آب است. سوختن تأسیسات نفتی و صنعتی می‌تواند موجب انتشار ذرات معلق، ترکیبات گوگردی و نیتروژنی و مواد شیمیایی خطرناک شود. بخشی از این آلاینده‌ها ممکن است از طریق رسوب جوی به خاک و منابع آب منتقل شوند و در صورت ورود به زنجیره غذایی، سلامت انسان و سایر جانداران را نیز تهدید کنند.
استاد اقلیم‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد سمنان افزود: پیامد سوم، آسیب‌پذیری اکوسیستم‌های دریایی و ساحلی است. در منطقه‌ای همچون خلیج فارس که از نظر زیست‌محیطی و اقتصادی اهمیت راهبردی دارد، هرگونه نشت نفت، آلودگی شیمیایی یا آسیب به تأسیسات ساحلی می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از محدوده محل حادثه ایجاد کند و زیستگاه‌های دریایی، شیلات و معیشت جوامع ساحلی را تحت تأثیر قرار دهد.
وی خاطرنشان کرد: خلیج فارس یکی از روشن‌ترین نمونه‌های پیوند میان جنگ، تغییر اقلیم و آسیب‌پذیری محیط‌زیستی در جهان است. خلیج فارس فقط یک گلوگاه انتقال انرژی نیست؛ یک «گلوگاه زیست‌محیطی و اقلیمی» نیز هست. آلودگی در این پهنه می‌تواند از مرز‌های سیاسی عبور کند و امنیت آب، غذا، سلامت و معیشت جمعیت کشور‌های ساحلی را تحت تأثیر قرار دهد.
امنیت آب و انرژی؛ حلقه اتصال جنگ و تغییر آب وهوا
کامیابی با بیان اینکه یکی از مهم‌ترین ابعاد این پیوند، مسئله امنیت آب و انرژی است، اضافه کرد: در ایران، تأمین آب بسیاری از شهرها، فعالیت‌های کشاورزی و بخش قابل توجهی از صنایع به شبکه‌های انتقال، پمپاژ، تصفیه و توزیع آب وابسته است. این زیرساخت‌ها نیز برای فعالیت به انرژی الکتریکی نیاز دارند؛ بنابراین آسیب به شبکه برق می‌تواند به اختلال در تأمین و توزیع آب منجر شود و آسیب به تأسیسات آب نیز می‌تواند پیامد‌های بهداشتی، اجتماعی و اقتصادی گسترده‌ای ایجاد کند. در شرایطی که کشور با خشکسالی و تنش آبی مواجه است، چنین اختلالاتی می‌تواند آثار بحران را تشدید کند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه افزود: از سوی دیگر، افزایش دما و وقوع موج‌های گرمای شدید، تقاضای برق را افزایش می‌دهد. هم‌زمانی این وضعیت با آسیب‌های جنگی به زیرساخت‌های انرژی، مدیریت شبکه برق و تأمین خدمات حیاتی را دشوارتر خواهد کرد. این مسئله نشان می‌دهد که امنیت آب و انرژی را نمی‌توان مستقل از امنیت محیط‌زیست و تاب‌آوری آب و هوایی بررسی کرد.
جنگ و تغییر اقلیم؛ شکل‌گیری بحران‌های مرکب
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی در بخش دیگری از گفت‌وگوی خود بیان کرد: یکی از مفاهیم مهم در مطالعات جدید مدیریت بحران، «بحران مرکب» است؛ وضعیتی که در آن چند مخاطره یا بحران به‌صورت هم‌زمان یا زنجیره‌ای بر یکدیگر اثر می‌گذارند و پیامد‌های یکدیگر را تشدید می‌کنند. برای ایران، هم‌زمانی جنگ با خشکسالی، موج گرما، افت منابع آب زیرزمینی، فرونشست زمین و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های انرژی می‌تواند نمونه‌ای از چنین وضعیتی باشد.
کامیابی ادامه داد: در این شرایط، مسئله صرفاً مدیریت پیامد‌های نظامی نیست؛ بلکه تأمین آب شرب، حفظ سلامت عمومی، استمرار فعالیت بیمارستان‌ها، تأمین انرژی، حفاظت از منابع طبیعی، مدیریت آلودگی و پایداری خدمات شهری نیز به بخشی از مدیریت بحران تبدیل می‌شود. به بیان دیگر، در شرایط بحران‌های مرکب، یک حادثه نظامی می‌تواند پیامد‌های یک مخاطره طبیعی را تشدید کند و یک مخاطره اقلیمی نیز ممکن است توان امدادرسانی و مدیریت پیامد‌های جنگ را کاهش دهد.
بازسازی پس از جنگ؛ فرصتی برای اصلاح مسیر توسعه
وی با تأکید بر اینکه یکی از موضوعات مهمی که باید در ارزیابی پیامد‌های جنگ مورد توجه قرار گیرد، ضرورت بازسازی زیرساخت‌ها با رویکرد آب وهوایی و محیط‌زیستی است، تشریح کرد: اگر بازسازی صرفاً به معنای جایگزینی تأسیسات تخریب‌شده با همان الگو‌های پیشین باشد، ممکن است فرصت اصلاح ساختار‌های آسیب‌پذیر از دست برود. بازسازی پایدار می‌تواند بر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، افزایش بهره‌وری آب و انرژی، مقاوم‌سازی شبکه‌های انتقال و توزیع، بازچرخانی آب، حفاظت از منابع زیرزمینی، توسعه زیرساخت‌های هوشمند و کاهش آلایندگی صنایع متمرکز شود.
این عضو هیئت علمی دانشگاه ادامه داد: از این منظر، بازسازی پس از جنگ نباید فقط یک برنامه عمرانی و اقتصادی تلقی شود؛ بلکه باید به‌عنوان بخشی از راهبرد بلندمدت امنیت آب و هوایی و تاب‌آوری سرزمینی کشور مورد توجه قرار گیرد.
ضرورت طرح مسئله در سطح بین‌المللی
کامیابی در پاسخ به طرح این پرسش که هم‌زمانی جنگ و تغییر اقلیم، پرسش مهمی را در نظام بین‌المللی مطرح می‌کند، مسئولیت کشور‌ها در قبال پیامد‌های زیست‌محیطی و انتشار آلاینده‌های ناشی از عملیات نظامی چیست؟ گفت: در حالی که پیمان‌نامه‌های اقلیمی بر کاهش انتشار گاز‌های گلخانه‌ای، سازگاری با تغییر اقلیم و همکاری بین‌المللی تأکید دارند، سنجش و گزارش‌دهی انتشار‌های ناشی از فعالیت‌های نظامی و آثار زیست‌محیطی جنگ همچنان با محدودیت‌های روش‌شناختی و اجرایی مواجه است. از این رو، مستندسازی علمی خسارات محیط‌زیستی جنگ، استفاده از داده‌های ماهواره‌ای، پایش آلودگی هوا و آب، ارزیابی خسارات اکوسیستمی و برآورد انتشار گاز‌های گلخانه‌ای می‌تواند زمینه طرح مستند این موضوع را در مجامع بین‌المللی فراهم کند.
امنیت ملی بدون امنیت اقلیمی امکان‌پذیر نیست
عضو هیئت علمی واحد سمنان یادآور شد: جنگ‌های اخیر نشان می‌دهند که مفهوم امنیت ملی در جهان امروز نیازمند نگاهی فراتر از مؤلفه‌های سنتی نظامی و سیاسی است. امنیت آب، غذا، انرژی، سلامت، محیط‌زیست و زیرساخت‌های حیاتی، همگی اجزای به‌هم‌پیوسته امنیت ملی هستند. برای کشوری مانند ایران که هم‌زمان با محدودیت منابع آب، تغییرات اقلیمی، فرونشست زمین و تنش‌های ژئوپلیتیکی مواجه است، توجه به تاب‌آوری اقلیمی و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی یک ضرورت راهبردی محسوب می‌شود. تغییر اقلیم علت مستقیم آغاز جنگ نیست، اما می‌تواند آثار و هزینه‌های آن را تشدید کند؛ همان‌گونه که جنگ نیز می‌تواند روند تخریب محیط‌زیست و فشار‌های آب و هوایی را افزایش دهد. بنابراین، رابطه جنگ و تغییر اقلیم را باید رابطه‌ای دوسویه، پیچیده و تشدیدکننده دانست.
به گفته کامیابی، شاید مهم‌ترین پیام این تحولات آن باشد که در قرن بیست‌ویکم، دفاع از سرزمین فقط به حفاظت از مرز‌های جغرافیایی محدود نمی‌شود؛ حفاظت از آب، خاک، هوا، منابع طبیعی و زیرساخت‌های حیاتی نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از دفاع و امنیت ملی است.
وی یادآور شد: مسیر تاریخی پیمان‌نامه‌های آب وهوایی نشان می‌دهد که رویکرد جامعه جهانی در سه دهه گذشته تغییر کرده است در cop۳۱ تمرکز بر تبدیل تعهدات اقلیمی به اقدامات اجرایی و سرمایه‌گذاری واقعی است. در عصر تغییر اقلیم، مزیت کشور‌ها صرفاً به میزان منابع طبیعی آنها وابسته نیست؛ بلکه به توانایی شناسایی مخاطرات آینده، پیش‌بینی تغییرات، مدیریت منابع و افزایش تاب‌آوری سرزمینی بستگی دارد.
انتهای پیام/