فناوری‌های نوین به ابزار راهبردی حفاظت و معرفی میراث فرهنگی تبدیل شده‌اند

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، پیام اخیر رهبر انقلاب خطاب به اقشار مختلف نخبگانی، بار دیگر بر ضرورت تقویت بنیه علمی کشور، حرکت به سوی مرزهای دانش و تبدیل ظرفیت‌های علمی ایران به قدرت فناورانه تأکید کرده است. تحقق این رویکرد در حوزه‌های گردشگری، میراث فرهنگی و صنایع خلاق، مستلزم عبور از نگاه صرفاً زیرساخت‌محور و حرکت به سمت طراحی، تولید و بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته بومی است.

علی دارابی، قائم‌مقام وزیر و معاون میراث فرهنگی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و رئیس شورای حکام مرکز مطالعات منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی، در گفت‌و‌گو با خبرنگار آنا درباره نقش فناوری‌های نوین در حفاظت و مستندسازی میراث فرهنگی و همچنین ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان و خلاق در تحول گردشگری و موزه‌داری به تشریح اقدامات و برنامه‌های این حوزه پرداخت.

فناوری‌های جدید چه نقشی در حفاظت و مستندسازی دیجیتال آثار و میراث فرهنگی پیدا کرده‌اند و تا چه اندازه می‌توانند به ارتقای کیفیت حفاظت از بنا‌ها و محوطه‌های تاریخی کمک کنند؟ 

فناوری‌های نوین امروز به یکی از ابزار‌های راهبردی در حفاظت، مستندسازی، پایش و معرفی میراث فرهنگی تبدیل شده‌اند. با توجه به گستردگی میراث تاریخی و فرهنگی کشور و تنوع آثار و محوطه‌های باستانی، دیگر نمی‌توان تنها با تکیه بر روش‌های سنتی و شیوه‌های متعارف حفاظت و مرمت، پاسخگوی همه نیاز‌ها بود. البته روش‌های علمی و سنتی حفاظت همچنان جایگاه خود را دارند، اما در کنار آنها باید از ظرفیت فناوری‌های روز نیز به شکل هدفمند استفاده کنیم.

رویکرد ما این است که فناوری را نه به‌عنوان جایگزینی برای دانش تخصصی مرمت و حفاظت، بلکه به‌عنوان ابزاری برای افزایش دقت، سرعت و کیفیت فعالیت‌های کارشناسی به کار بگیریم. فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، اسکنر‌های لیزری سه‌بعدی، پهپاد‌ها و سامانه‌های هوشمند پایش می‌توانند در شناسایی دقیق‌تر وضعیت آثار، ثبت جزئیات بنا‌ها و محوطه‌های تاریخی، بررسی تغییرات محیطی و تشخیص آسیب‌ها نقش مؤثری داشته باشند.

به‌کارگیری این فناوری‌ها امکان بررسی گسترده‌تر محوطه‌ها، ثبت اطلاعات دقیق‌تر و تهیه تصاویر و داده‌هایی را فراهم می‌کند که در مطالعات باستان‌شناسی و برنامه‌ریزی حفاظتی اهمیت زیادی دارند. فناوری‌های سه‌بعدی این امکان را فراهم می‌کنند که وضعیت موجود یک بنای تاریخی با جزئیات بیشتری ثبت شود. این اطلاعات در صورت بروز آسیب‌های احتمالی می‌توانند مبنای مطالعات کارشناسی و برنامه‌ریزی برای حفاظت و مرمت قرار گیرند. همچنین هوش مصنوعی می‌تواند در پردازش حجم بالای داده‌ها، دسته‌بندی اطلاعات و شناسایی برخی تغییرات و آسیب‌ها به کارشناسان کمک کند. بنابراین، استفاده از این ظرفیت‌ها می‌تواند تصمیم‌گیری در حوزه حفاظت میراث فرهنگی را از حالت صرفاً واکنشی به سمت مدیریت علمی‌تر و پیش‌بینانه‌تر سوق دهد.

ایجاد بانک‌های اطلاعاتی جامع از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. موزه‌ها صرفاً محل نگهداری اشیای تاریخی نیستند، بلکه حافظان بخش مهمی از حافظه تاریخی، هویت و تمدن کشور به شمار می‌روند. از این منظر، ثبت دقیق اطلاعات اشیا، وضعیت نگهداری، ویژگی‌های تاریخی و فرهنگی و فراهم کردن امکان دسترسی کارشناسان به این اطلاعات، بخشی از مسئولیت موزه‌داری نوین محسوب می‌شود.

تاکنون بیش از ۳۰۰ هزار شیء در سامانه جام ثبت شده است، این آمار نشان‌دهنده گسترش فرایند مستندسازی دیجیتال و حرکت به سمت مدیریت علمی‌تر مجموعه‌های موزه‌ای است. ایجاد چنین بانک‌های اطلاعاتی علاوه بر کمک به ساماندهی اطلاعات، امکان پیگیری وضعیت اشیا و بهره‌گیری از داده‌های ثبت‌شده در مطالعات و پژوهش‌های تخصصی را نیز فراهم می‌کند.

یکی دیگر از اقداماتی که در این زمینه انجام گرفت، رونمایی از پلتفرم «ایران‌موزه» به نشانی iranmuseum.org همزمان با روز جهانی موزه، در ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ بود. این پلتفرم با هدف توسعه فناوری و دیجیتال‌سازی میراث فرهنگی راه‌اندازی شده و امکان تولید محتوای جذاب، روایت اشیای موزه‌ای از سوی موزه‌داران و برگزاری نمایشگاه‌های مشترک برخط میان موزه‌ها را فراهم می‌کند.

اهمیت چنین پلتفرم‌هایی در این است که ارتباط مخاطب با موزه را از محدوده بازدید حضوری فراتر می‌برد. امروز بسیاری از علاقه‌مندان به تاریخ و فرهنگ به دلایل مختلف امکان بازدید حضوری از موزه‌ها را ندارند؛ بنابراین فضای دیجیتال می‌تواند فرصت تازه‌ای برای آشنایی آنها با آثار تاریخی و مجموعه‌های موزه‌ای فراهم کند. همچنین موزه‌داران می‌توانند از این بستر برای معرفی تخصصی‌تر آثار و ارائه روایت‌های فرهنگی و تاریخی بهره بگیرند.

آینده موزه‌داری به میزان زیادی با توسعه فناوری و دسترس‌پذیری اطلاعات پیوند خورده است. باید بتوانیم از ظرفیت فناوری‌های جدید برای افزایش جذابیت موزه‌ها، ارتقای کیفیت خدمات و ارتباط مؤثرتر نسل جوان با میراث فرهنگی استفاده کنیم.

شرکت‌های دانش‌بنیان و خلاق چه سهمی در تحول صنعت گردشگری و میراث فرهنگی دارند؟ آیا ظرفیت این شرکت‌ها می‌تواند به تغییر شیوه‌های سنتی حفاظت، معرفی و بهره‌برداری از میراث فرهنگی منجر شود؟ 

شرکت‌های دانش‌بنیان و خلاق از ظرفیت‌های مهم تحول در حوزه میراث فرهنگی، موزه‌داری و گردشگری هستند. امروز نمی‌توان با اتکا به شیوه‌های سنتی به نیاز‌های جدید جامعه و تحولات جهانی پاسخ داد. تغییر انتظارات گردشگران، توسعه ابزار‌های ارتباطی و گسترش فناوری‌های دیجیتال، ضرورت بازنگری در شیوه‌های ارائه خدمات و معرفی جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی را دوچندان کرده است.

در این میان، شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند با ارائه راهکار‌های تخصصی، بخشی از نیاز‌های فنی و اجرایی این حوزه را پاسخ دهند. در حوزه میراث فرهنگی، زمینه‌های متعددی برای فعالیت این شرکت‌ها وجود دارد؛ از جمله مستندسازی سه‌بعدی بنا‌ها و محوطه‌های تاریخی، طراحی تجهیزات هوشمند برای پایش و حفاظت آثار، توسعه فناوری‌های نوین مرمت و تولید ابزار‌هایی برای کنترل شرایط محیطی موزه‌ها.

 دما، رطوبت، نور و سایر عوامل محیطی می‌توانند بر سلامت و ماندگاری اشیا تأثیر بگذارند. استفاده از سامانه‌های هوشمند برای پایش این شرایط و هشدار درباره تغییرات نامناسب، می‌تواند به پیشگیری از آسیب‌های احتمالی کمک کند. این یکی از زمینه‌هایی است که شرکت‌های فناور و دانش‌بنیان می‌توانند در آن نقش‌آفرینی کنند. در حوزه موزه‌داری نیز ظرفیت‌های قابل توجهی وجود دارد.

طراحی راهنما‌های هوشمند، تولید محتوای تعاملی، استفاده از واقعیت افزوده و واقعیت مجازی و توسعه بازدید‌های مجازی از جمله زمینه‌هایی هستند که می‌توانند تجربه بازدید از موزه را متحول کنند. در چنین شرایطی، مخاطب صرفاً با یک شیء در ویترین مواجه نیست، بلکه می‌تواند از طریق ابزار‌های فناورانه با پیشینه تاریخی، کارکرد، ویژگی‌های هنری و روایت فرهنگی آن آشنا شود.

این موضوع به‌ویژه برای نسل جوان اهمیت دارد؛ چراکه نسل جدید با ابزار‌های دیجیتال ارتباط گسترده‌تری دارد و انتظار دارد اطلاعات را به شیوه‌ای تعاملی و جذاب دریافت کند. بنابراین، موزه‌ها نیز باید متناسب با تغییرات فناوری و نیاز‌های مخاطبان، در شیوه معرفی و ارائه محتوای خود تحول ایجاد کنند. این شرکت‌ها و استارتاپ‌ها می‌توانند نقش مؤثری در توسعه خدمات و ارتقای کیفیت تجربه سفر داشته باشند. توسعه پلتفرم‌های هوشمند سفر، سامانه‌های رزرو و اطلاع‌رسانی، بازاریابی دیجیتال، تحلیل داده‌های گردشگری و طراحی تجربه‌های نوآورانه سفر از جمله زمینه‌های مهم فعالیت این شرکت‌هاست.

برای مثال، استفاده از داده‌های گردشگری می‌تواند به شناخت بهتر رفتار و سلیقه گردشگران، بررسی میزان استقبال از مقاصد مختلف و برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای ارائه خدمات کمک کند. همچنین هوش مصنوعی این ظرفیت را دارد که در معرفی مقصد، پیشنهاد مسیر‌های متناسب با علایق گردشگران و برنامه‌ریزی سفر مورد استفاده قرار گیرد. چنین امکاناتی می‌توانند هم به تسهیل سفر برای گردشگران کمک کنند و هم زمینه ارائه خدمات هدفمندتر از سوی فعالان گردشگری را فراهم آورند.
 فناوری به‌تنهایی نمی‌تواند همه مسائل گردشگری و میراث فرهنگی را حل کند، آنچه اهمیت دارد، پیوند دانش تخصصی، خلاقیت، فناوری و شناخت درست از ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی کشور است. فناوری باید در خدمت حفاظت از اصالت آثار، ارتقای کیفیت خدمات و معرفی درست هویت فرهنگی ایران قرار گیرد.

بسیاری از ایده‌های فناورانه زمانی به محصول و خدمت قابل استفاده تبدیل می‌شوند که امکان آزمون، اجرا و توسعه آنها در محیط واقعی فراهم شود. در این مسیر باید زمینه حضور شرکت‌های خلاق در پروژه‌های مرتبط با میراث فرهنگی و گردشگری فراهم شود تا دانش و تخصص آنها به راهکار‌های عملیاتی تبدیل شود. پیوند دانش، فناوری و خلاقیت با حوزه‌های میراث فرهنگی و گردشگری می‌تواند به شکل‌گیری کسب‌وکار‌های جدید، افزایش بهره‌وری، ارتقای کیفیت خدمات و ایجاد فرصت‌های تازه اقتصادی منجر شود.
اگر بتوانیم ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان و خلاق را به‌درستی به نیاز‌های این حوزه متصل کنیم، علاوه بر تقویت حفاظت از میراث فرهنگی، امکان معرفی گسترده‌تر داشته‌های تاریخی و فرهنگی ایران در سطح ملی و بین‌المللی نیز فراهم خواهد شد.