تجهیز دیمزارها به فناوری‌های نوین و اصلاح الگوی کشت، پیش‌شرط جهش تولید کشاورزی است
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، دیم‌کاری یکی از ظرفیت‌های مهم کشاورزی ایران برای تأمین امنیت غذایی است؛ ظرفیتی که با وجود برخورداری کشور از میلیون‌ها هکتار اراضی مستعد، به دلیل ضعف در بهره‌گیری از فناوری‌های تخصصی، روش‌های سنتی کشت و محدودیت‌های مدیریتی، هنوز به سطح مطلوب بهره‌وری نرسیده است. توسعه این بخش نیازمند تغییر نگاه به دیم‌کاری از یک فعالیت جانبی و کم‌اهمیت به فعالیتی علمی و تخصصی است.
در پی تأکید حضرت آیت‌الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب اسلامی، بر استمرار و توسعه کمی و کیفی طرح جهش تولید در دیمزارها و بهره‌گیری از ظرفیت‌های دانشگاه آزاد اسلامی و ستاد اجرایی فرمان امام خمینی(ره) برای تقویت این طرح ملی، ضرورت استفاده از دانش تخصصی، فناوری‌های نوین و ظرفیت‌های پژوهشی دانشگاه‌ها در ارتقای بهره‌وری اراضی دیم بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
دیمزارهای کشور با برخورداری از میلیون‌ها هکتار اراضی مستعد، ظرفیت قابل توجهی برای افزایش تولید محصولات راهبردی و تقویت امنیت غذایی دارند؛ با این حال، تحقق این ظرفیت نیازمند عبور از روش‌های سنتی کشت و حرکت به سمت کشاورزی علمی، مکانیزه و مبتنی بر مدیریت منابع آب و خاک است.
در همین راستا، خبرگزاری آنا در گفت‌وگو با حمید مظفری، دانشیار و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرقدس و معاون آموزشی و تحصیلات تکمیلی این واحد دانشگاهی، راهکارهای افزایش بهره‌وری دیمزارها، ضرورت تجهیز این اراضی به ماشین‌آلات تخصصی، اصلاح الگوی کشت، توسعه گیاهان دارویی و نقش دانشگاه‌ها در انتقال دانش فنی به کشاورزان را بررسی کرده است.
آنا: دیم‌کاری چه جایگاهی در کشاورزی کشور دارد و مهم‌ترین دلایل پایین بودن بهره‌وری در این اراضی چیست؟
مظفری: دیم‌کاری یا کشت گیاهان در شرایط دیم به نوعی از زراعت اطلاق می‌شود که با استفاده از رطوبت ذخیره‌شده در خاک و بدون آبیاری تکمیلی یا با آبیاری تکمیلی بسیار محدود انجام می‌شود.
کشور ما عمدتاً در اقلیم خشک و نیمه‌خشک قرار گرفته و میلیون‌ها هکتار از اراضی آن زیر کشت محصولات مختلف در شرایط دیم قرار دارند؛ با این حال، همان‌طور که آمارها نشان می‌دهند، این اراضی از بهره‌وری مطلوب برخوردار نیستند.
یکی از دلایل اصلی این مسئله آن است که دیم‌کاری در کشور ما در بسیاری از موارد به‌عنوان یک فعالیت فرعی و جانبی تلقی می‌شود؛ به این معنا که کشاورز بخشی از زمین خود را شخم می‌زند، بذری در آن می‌کارد و بدون انجام عملیات تخصصی و مدیریتی لازم، منتظر بارندگی می‌ماند تا در نهایت محصول را برداشت کند.
این در حالی است که در کشورهای پیشرفته و پیشتاز در تولید محصولات دیم، دیم‌کاری یک علم و فن تخصصی محسوب می‌شود و برای آن ادوات و تجهیزات اختصاصی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
برای مثال، ادوات خاک‌ورزی و دستگاه‌های کارنده مورد استفاده در کشت دیم با تجهیزات مورد استفاده در زراعت آبی تفاوت‌های اساسی دارند. بنابراین، اگر بخواهیم نخستین گام را برای افزایش بهره‌وری و جهش تولید در دیمزارهای کشور برداریم، باید این اراضی را به ادوات متناسب با شرایط کشت دیم مجهز کنیم.
این تجهیزات شامل ادوات خاک‌ورزی، دستگاه‌های کارنده و ماشین‌آلات مورد استفاده برای مبارزه با علف‌های هرز است که متناسب با شرایط مناطق دیم‌کاری طراحی و استفاده می‌شوند.
آنا: علاوه بر تجهیز دیمزارها، چه عواملی در افزایش عملکرد و تولید محصولات دیم مؤثر هستند؟
مظفری: یکی دیگر از گام‌های مهم، استفاده از ارقام مناسب و توصیه‌شده متناسب با شرایط اقلیمی هر منطقه است. محققان حوزه اصلاح نباتات و بیوتکنولوژی می‌توانند در این زمینه نقش مهمی ایفا کنند و با انجام تحقیقات تخصصی، ارقام متناسب با شرایط محیطی و اقلیمی مناطق مختلف کشور را معرفی کنند.
از آنجا که شرایط اقلیمی در نقاط مختلف کشور تفاوت‌های قابل توجهی دارد، نمی‌توان یک رقم گیاهی را برای تمام مناطق توصیه کرد؛ بلکه لازم است برای هر منطقه، رقم متناسب با ویژگی‌های آب‌وهوایی و شرایط خاک معرفی شود.
موضوع تغذیه گیاه نیز یکی دیگر از عوامل مؤثر بر افزایش تولید در دیمزارهاست. استفاده از کودهای مناسب و متناسب با شرایط کشت دیم اهمیت زیادی دارد و باید در کنار سایر اقدامات مدیریتی مورد توجه قرار گیرد.
در حال حاضر، بخش عمده محصولات کشت‌شده در دیمزارهای کشور را غلات و در رأس آنها گندم تشکیل می‌دهد. با این حال، در بسیاری از مناطق، کشاورزان پس از کشت پاییزه گندم، عملیات خاصی برای مدیریت مزرعه انجام نمی‌دهند و عمدتاً به بارندگی و شرایط جوی اتکا می‌کنند تا محصول در زمان رسیدگی برداشت شود.
این شیوه در واقع نوعی کشت جانبی و سنتی است؛ در حالی که در کشورهای پیشرو در زمینه دیم‌کاری، این فعالیت به‌عنوان یک فرایند علمی و تخصصی در نظر گرفته می‌شود و از زمان کاشت تا برداشت، اقدامات مدیریتی متعددی برای افزایش عملکرد محصول انجام می‌گیرد.
یکی از مهم‌ترین این اقدامات، استفاده از روش‌هایی است که بتوانند آب را به میزان کافی در خاک ذخیره کنند تا گیاه در طول دوره رشد به رطوبت مورد نیاز خود دسترسی داشته باشد.
مدیریت تغذیه و استفاده از کودهای مناسب با شرایط دیم نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. همچنین مبارزه با علف‌های هرز از اقدامات ضروری است؛ زیرا علف‌های هرز به‌عنوان رقیب گیاهان زراعی، در جذب آب و مواد غذایی با محصول اصلی رقابت می‌کنند و می‌توانند میزان تولید را کاهش دهند.
تمامی این اقدامات نیازمند رسیدگی مستمر، دانش فنی و استفاده از امکانات و ادوات تخصصی است.
آنا: آیا تغییر الگوی کشت و حرکت به سمت محصولات جایگزین می‌تواند به افزایش بهره‌وری دیمزارها کمک کند؟
مظفری: یکی دیگر از راهکارهای قابل توجه برای افزایش بهره‌وری اراضی دیم، تنوع‌بخشی به محصولات و حرکت به سمت کشت گیاهان دارویی است.
در کنار محصولات رایج دیم مانند گندم و همچنین حبوباتی مانند عدس و نخود که عمدتاً در مناطق غربی کشور کشت می‌شوند، می‌توان از ظرفیت مناطق مستعد برای تولید گیاهان دارویی نیز استفاده کرد.
کشور ما از نظر شرایط اقلیمی و ظرفیت‌های طبیعی، قابلیت مناسبی برای کشت بسیاری از گیاهان دارویی دارد. نکته قابل توجه این است که برخی از این گیاهان در شرایط دیم می‌توانند ماده مؤثره بیشتری تولید کنند و از نظر درصد و کیفیت مواد مؤثره نیز عملکرد مطلوب‌تری داشته باشند.
بنابراین، توسعه کشت گیاهان دارویی در اراضی دیم، علاوه بر افزایش تنوع محصولات کشاورزی، می‌تواند ارزش افزوده قابل توجهی ایجاد کند و به بهبود درآمد کشاورزان نیز کمک کند.
بر همین اساس، تغییر نوع محصول و توجه به کشت گیاهان دارویی در مناطق مستعد، در کنار تجهیز اراضی و اصلاح شیوه‌های مدیریتی، می‌تواند یکی از راهکارهای مهم افزایش بهره‌وری در دیمزارهای کشور باشد.
البته تحقق این هدف نیازمند حمایت از کشاورزان است. کشاورز باید برای ورود به الگوهای جدید کشت، دسترسی به بذر مناسب، تجهیزات، دانش فنی و امکانات مورد نیاز را داشته باشد. بدون حمایت‌های لازم نمی‌توان انتظار داشت که بهره‌وری در این اراضی به شکل مطلوب افزایش پیدا کند.
آنا: دانشگاه‌ها و به‌ویژه دانشگاه آزاد اسلامی چه نقشی در افزایش بهره‌وری و توسعه پایدار دیمزارها می‌توانند ایفا کنند؟
مظفری: استادان دانشگاه می‌توانند در این زمینه نقش بسیار مؤثری داشته باشند و به‌عنوان مشاوران علمی و فنی در کنار کشاورزان و مجریان طرح‌های کشاورزی قرار بگیرند.
یکی از مشکلات موجود این است که دانش تخصصی کشت دیم به اندازه کافی در کشور پیاده‌سازی نشده و در بسیاری از موارد، از ظرفیت دانشگاه‌ها و دانش متخصصان این حوزه به شکل مطلوب استفاده نشده است.
اگر بتوانیم از دانش استادان و متخصصان برجسته کشاورزی بهره بگیریم و این دانش را در کنار تجهیزات و امکانات مناسب در اختیار کشاورزان قرار دهیم، می‌توان انتظار داشت که با توجه به وسعت میلیون‌ها هکتاری دیمزارهای کشور، افزایش بهره‌وری و جهش تولید در این بخش محقق شود.
در واقع، بهره‌گیری از ظرفیت علمی دانشگاه‌ها باید به انتقال دانش فنی به عرصه تولید منجر شود. دانشگاه‌ها می‌توانند با ارائه مشاوره‌های تخصصی، معرفی روش‌های مناسب کشت، اصلاح الگوی تغذیه گیاه، مدیریت منابع آب و خاک و معرفی ارقام سازگار با شرایط اقلیمی، به بهبود عملکرد مزارع کمک کنند.
با توجه به وسعت اراضی دیم کشور، استفاده هدفمند از این ظرفیت‌ها می‌تواند زمینه افزایش تولید، نزدیک شدن به خودکفایی در برخی محصولات و کمک به تأمین مواد غذایی مورد نیاز کشور را فراهم کند.
این موضوع به‌ویژه درباره محصول راهبردی گندم اهمیت دارد؛ چراکه افزایش تولید این محصول در شرایط دیم می‌تواند به کاهش وابستگی و تقویت امنیت غذایی کشور کمک کند.
آنا: یکپارچه‌سازی اراضی خرد چه تأثیری بر مدیریت دیمزارها و کاهش فاصله عملکرد واقعی با ظرفیت تولید این اراضی دارد؟
مظفری: یکی دیگر از موضوعاتی که در افزایش بهره‌وری اراضی دیم باید مورد توجه قرار گیرد، یکپارچه‌سازی زمین‌های خرد و قرار دادن آنها تحت مدیریت یکپارچه است.
در شرایطی که اراضی کشاورزی به قطعات کوچک و پراکنده تقسیم شده باشند، مدیریت عملیات زراعی، کنترل مراحل مختلف تولید و انتقال دانش فنی با دشواری بیشتری انجام می‌شود. اما اگر این اراضی به شکل یکپارچه مدیریت شوند، امکان برنامه‌ریزی، نظارت و اجرای عملیات کشاورزی به شکل مؤثرتری فراهم خواهد شد.
مدیریت یکپارچه می‌تواند زمینه انتقال آسان‌تر دانش‌های فنی و علمی به کشاورزان را نیز فراهم کند و بهره‌گیری از تجهیزات و امکانات تخصصی را تسهیل کند.
یکی از مسائل مهم در کشاورزی کشور، وجود فاصله میان عملکرد واقعی و ظرفیت بالقوه تولید محصولات است که از آن با عنوان «خلأ عملکرد» یاد می‌شود. این فاصله در بسیاری از محصولات کشاورزی، از جمله محصولات دیم، وجود دارد.
بنابراین، باید با استفاده از روش‌های علمی و مدیریتی، این فاصله را به حداقل برسانیم. یکپارچه‌سازی اراضی خرد و قرار دادن آنها تحت مدیریت واحد، یکی از راهکارهایی است که می‌تواند به کاهش خلأ عملکرد، بهبود مدیریت مزارع و افزایش بهره‌وری دیمزارهای کشور کمک کند.
در مجموع، افزایش بهره‌وری در دیمزارها نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات مکمل شامل تجهیز اراضی به ادوات تخصصی، استفاده از ارقام سازگار با اقلیم، مدیریت صحیح آب و تغذیه گیاه، کنترل علف‌های هرز، اصلاح الگوی کشت، حمایت از کشاورزان، بهره‌گیری از دانش دانشگاهی و یکپارچه‌سازی اراضی است. تحقق هم‌زمان این اقدامات می‌تواند زمینه جهش تولید و حرکت به سمت توسعه پایدار در دیمزارهای کشور را فراهم کند.
انتهای پیام/