ظرفیت ایران برای مرجعیت علمی در ۶ حوزه پزشکی/ ضرورت عبور از مقاله‌محوری به مسئله‌محوری
سیدامیرپاشا طبائیان، معاون آموزشی و پژوهشی سازمان نظام پزشکی، در گفت‌و‌گو با خبرنگار گروه جامعه آنا، درباره ظرفیت‌های ایران برای دستیابی به مرجعیت علمی در حوزه‌های مختلف پزشکی اظهار کرد: ایران در سال‌های اخیر در رشته‌ها و حوزه‌های علمی متعددی از جمله نانو، لیزر، فناوری هسته‌ای، صنایع نظامی و پیشرفت‌های پزشکی دستاورد‌های قابل توجهی داشته و در برخی از این زمینه‌ها در زمره کشور‌های پیشرو جهان قرار گرفته است.
وی با اشاره به جایگاه نظام سلامت کشور افزود: پوشش کامل واکسیناسیون، پیشرفت در حوزه پیوند اعضا، ژنتیک پزشکی، جراحی‌های پیچیده قلب و عروق، درمان ناباروری، سلول‌درمانی و تولید دارو‌های نوترکیب از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند زمینه تقویت جایگاه علمی ایران در عرصه بین‌المللی را فراهم کند.
ظرفیت‌های پزشکی ایران برای دستیابی به مرجعیت علمی
طبائیان با اشاره به برخی دستاورد‌های ایران در حوزه سلامت گفت: کشور در زمینه پیوند کلیه و کبد در منطقه جایگاه برجسته‌ای دارد و به گفته وی، ایران در پیوند این اعضا در منطقه رتبه نخست و در سطح جهان رتبه چهارم را به خود اختصاص داده است. همچنین در حوزه ژنتیک پزشکی، ایران در جایگاه چهارم جهان قرار دارد و در زمینه جراحی‌های پیشرفته و پیچیده قلب و عروق نیز جزو ۱۰ کشور برتر دنیا محسوب می‌شود.
معاون آموزشی و پژوهشی سازمان نظام پزشکی ادامه داد: در حوزه درمان ناباروری، ایران رتبه سوم جهان را دارد و در زمینه کاهش مرگ‌ومیر مادران باردار نیز از جایگاه سوم جهانی برخوردار است. همچنین در حوزه سلول‌درمانی و تولید دارو‌های نوترکیب، به‌ویژه دارو‌های مرتبط با درمان بیماری‌های سرطانی، ظرفیت‌های علمی و فناورانه قابل توجهی در کشور شکل گرفته است.
وی با بیان اینکه این دستاورد‌ها می‌تواند مبنای برنامه‌ریزی برای ارتقای مرجعیت علمی ایران باشد، افزود: پزشکی تولیدمثل و درمان ناباروری، سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی، زیست‌فناوری پزشکی و داروسازی پیشرفته، بیماری‌های غیرواگیر و پزشکی تخصصی و فوق‌تخصصی، بیماری‌های عفونی و اپیدمیولوژی و همچنین فناوری‌های نوین پزشکی و هوش مصنوعی در سلامت، از جمله حوزه‌هایی هستند که ایران در آنها ظرفیت پیشرفت و دستیابی به جایگاه برجسته جهانی را دارد.
طبائیان تأکید کرد: مرجعیت علمی صرفاً با افزایش تعداد مقالات یا رتبه‌بندی‌های پژوهشی محقق نمی‌شود؛ بلکه حاصل پیوند سه رکن آموزش باکیفیت، درمان توانمند و پژوهش مسئله‌محور است. این سه بخش باید در تعامل با یکدیگر قرار گیرند تا دستاورد‌های علمی به بهبود واقعی سلامت جامعه منجر شوند.
بیماری‌های غیرواگیر؛ مهم‌ترین اولویت پژوهشی نظام سلامت
وی در تشریح مهم‌ترین اولویت‌های پژوهشی کشور اظهار کرد: بیماری‌های غیرواگیر و افزایش بار بیماری‌های مزمن از مهم‌ترین مسائل نظام سلامت هستند. بیماری‌های قلبی و عروقی، سکته مغزی، دیابت، چاقی، سندرم متابولیک، سرطان‌ها، بیماری‌های مزمن کلیوی و بیماری‌های عصبی و اختلالات شناختی از جمله موضوعاتی هستند که به پژوهش‌های هدفمند و راهکار‌های مؤثر نیاز دارند.
معاون آموزشی و پژوهشی سازمان نظام پزشکی افزود: یکی از مسائل حل‌نشده در این حوزه، شناسایی راهکار‌هایی مؤثر و در عین حال کم‌هزینه برای پیشگیری، تشخیص زودهنگام و کنترل این بیماری‌ها در سطح جمعیت است. پژوهش‌ها باید به گونه‌ای طراحی شوند که علاوه بر افزایش دانش پزشکی، امکان استفاده از نتایج آنها در برنامه‌های پیشگیری و درمان فراهم شود.
سالمندی جمعیت و ضرورت توسعه پژوهش‌های مرتبط با سلامت سالمندان
طبائیان با اشاره به تغییر ساختار جمعیتی کشور گفت: سالمندی جمعیت به یکی از چالش‌های مهم آینده نظام سلامت تبدیل شده است و به همین دلیل، پژوهش درباره پیشگیری از ناتوانی و بیماری‌های مرتبط با سالمندی اهمیت فزاینده‌ای دارد.
وی ادامه داد: دمانس و اختلالات شناختی، پوکی استخوان، اختلالات حرکتی، ابتلا به چند بیماری به‌صورت هم‌زمان، مراقبت‌های طولانی‌مدت و حفظ استقلال سالمندان از جمله موضوعاتی هستند که باید در اولویت برنامه‌های پژوهشی قرار گیرند. نظام سلامت برای مواجهه با پیامد‌های سالمندی جمعیت، به شواهد علمی و راهکار‌های متناسب با شرایط کشور نیاز دارد.
مقاومت میکروبی و بیماری‌های نوپدید در اولویت تحقیقات سلامت
معاون آموزشی و پژوهشی سازمان نظام پزشکی، مقاومت میکروبی و بیماری‌های عفونی را از دیگر محور‌های مهم پژوهش دانست و اظهار کرد: بررسی الگوی مقاومت میکروبی، ترویج مصرف منطقی آنتی‌بیوتیک‌ها و توسعه روش‌های تشخیصی و درمانی جدید باید مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد.
وی افزود: شناسایی و بررسی بیماری‌های نوپدید و بازپدید، بیماری‌های مشترک میان انسان و حیوان و همچنین افزایش آمادگی نظام سلامت برای مواجهه با همه‌گیری‌های آینده، از موضوعات مهمی است که به پژوهش‌های مستمر و برنامه‌ریزی‌شده نیاز دارد.
سلامت روان، مادران و کودکان؛ ضرورت توجه به مسائل اجتماعی و جمعیتی
طبائیان با اشاره به اهمیت سلامت روان در سیاست‌گذاری‌های سلامت گفت: افسردگی، اضطراب، اعتیاد، خودکشی، اختلالات رفتاری کودکان و نوجوانان و پیامد‌های روان‌شناختی مشکلات اجتماعی، از جمله موضوعاتی هستند که نیازمند پژوهش‌های کاربردی‌اند.
وی ادامه داد: سلامت مادران، کودکان و باروری نیز با توجه به تحولات جمعیتی کشور باید در زمره اولویت‌های پژوهشی قرار گیرد. پژوهش در این حوزه می‌تواند به شناسایی عوامل مؤثر بر سلامت خانواده، بهبود خدمات مراقبتی و پاسخ‌گویی بهتر نظام سلامت به نیاز‌های جمعیتی کمک کند.
تغییرات اقلیمی و نابرابری در دسترسی به خدمات درمانی
معاون آموزشی و پژوهشی سازمان نظام پزشکی، تغییرات اقلیمی و عوامل محیطی را از دیگر زمینه‌های مهم پژوهش در حوزه سلامت برشمرد و گفت: بحران آب، آلودگی هوا، ریزگردها، تغییرات اقلیمی، امنیت غذایی و مواجهه با آلاینده‌های محیطی، آثار مستقیم و غیرمستقیمی بر سلامت جامعه دارند و بررسی آنها به پژوهش‌های بین‌رشته‌ای نیازمند است.
وی همچنین به چالش‌های ساختاری نظام سلامت اشاره کرد و افزود: توزیع نامتوازن پزشکان و متخصصان در کشور، کمبود نیروی انسانی در برخی رشته‌ها و مناطق، نابرابری در دسترسی به خدمات تخصصی، افزایش هزینه‌های درمان و پرداخت از جیب مردم، کیفیت و ایمنی خدمات بیمارستانی و اثربخشی نظام ارجاع و مراقبت‌های اولیه، از جمله موضوعاتی هستند که باید در دستور کار پژوهشگران قرار گیرند.
طبائیان تأکید کرد: تناسب ظرفیت آموزش پزشکی با نیاز‌های واقعی کشور نیز اهمیت زیادی دارد و سیاست‌گذاری در این زمینه باید بر پایه داده‌ها و مطالعات معتبر انجام شود. همچنین هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین در پزشکی از حوزه‌هایی هستند که می‌توانند در سال‌های آینده تحولات مهمی در تشخیص، درمان و مدیریت خدمات سلامت ایجاد کنند.
عبور از مقاله‌محوری و حرکت به سمت پژوهش مسئله‌محور
وی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در نظام پژوهش کشور اظهار کرد: هدف اصلی باید تغییر مسیر پژوهشگران از مقاله‌محوری به سمت مسئله‌محوری باشد. تولید مقاله و افزایش استنادات علمی ارزشمند است، اما پژوهش زمانی می‌تواند نقش مؤثری در توسعه کشور ایفا کند که به یکی از مسائل واقعی نظام سلامت پاسخ دهد و نتیجه آن در بهبود خدمات، تولید فناوری یا ارتقای کیفیت زندگی مردم قابل مشاهده باشد.
گسست میان حلقه‌های نوآوری؛ مانع تبدیل پژوهش به محصول
معاون آموزشی و پژوهشی سازمان نظام پزشکی درباره سازوکار تبدیل پژوهش‌ها به محصولات فناورانه نیز گفت: به نظر می‌رسد مشکل اصلی کشور فقدان کامل زیرساخت‌های علمی و فناورانه نیست، بلکه گسست میان حلقه‌های مختلف زنجیره نوآوری است. به بیان دیگر، ارتباط میان شناسایی مسئله، ایده‌پردازی، انجام پژوهش، نمونه‌سازی، اعتبارسنجی، تولید و ورود محصول به بازار باید تقویت شود.
طبائیان در تشریح راهکار‌های بهبود این وضعیت افزود: نخستین اقدام، ایجاد زنجیره یکپارچه نوآوری در حوزه سلامت است؛ زنجیره‌ای که از شناسایی نیاز و شکل‌گیری ایده آغاز شود و تا پژوهش، نمونه‌سازی، ارزیابی، تولید و عرضه محصول ادامه پیدا کند.
وی توسعه پژوهش‌های نیازمحور را دومین اقدام ضروری دانست و گفت: نیاز‌های واقعی پزشکان، بیمارستان‌ها و بیماران باید مبنای تعریف پروژه‌های فناورانه قرار گیرد. در این صورت، پژوهشگر از ابتدا می‌داند که قرار است کدام مسئله را حل کند و نتیجه تحقیق چه کاربردی خواهد داشت.
تأمین مالی مرحله‌ای و ارتباط مؤثر دانشگاه و صنعت
طبائیان با اشاره به اهمیت تأمین مالی پژوهش‌های فناورانه اظهار کرد: حمایت مالی باید متناسب با مراحل بلوغ فناوری و دستیابی به اهداف مشخص هر مرحله انجام شود. تأمین اعتبار مرحله‌ای می‌تواند ضمن افزایش اثربخشی منابع، امکان ارزیابی پیشرفت طرح‌ها و هدایت بهتر آنها را فراهم کند.
وی تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت را از دیگر الزامات توسعه فناوری در حوزه سلامت دانست و افزود: شرکت‌های دارویی، تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی و فعالان فناوری سلامت باید از ابتدای طراحی پژوهش در کنار دانشگاه و پژوهشگر قرار گیرند. حضور این مجموعه‌ها می‌تواند به شناسایی نیاز بازار، افزایش قابلیت تولید و تسهیل ورود محصولات پژوهشی به مرحله تجاری‌سازی کمک کند.
معاون آموزشی و پژوهشی سازمان نظام پزشکی همچنین بر ضرورت تسهیل مسیر‌های قانونی، بدون کاهش استاندارد‌های ایمنی تأکید کرد و گفت: فرایند‌های ارزیابی و صدور مجوز باید شفاف، پیش‌بینی‌پذیر و متناسب با نوع فناوری باشند تا مسیر توسعه محصولات جدید با موانع غیرضروری مواجه نشود.
وی ادامه داد: ایجاد بازار برای محصولات داخلی با حفظ کیفیت نیز اهمیت زیادی دارد. نظام بیمه، بیمارستان‌ها و خریداران دولتی باید در صورت اثبات کیفیت و اثربخشی محصولات و فناوری‌های داخلی، امکان استفاده از آنها را فراهم کنند. این اقدام می‌تواند به تقویت تولید داخل و شکل‌گیری بازار پایدار برای محصولات فناورانه حوزه سلامت کمک کند.
تقویت علوم پایه با نگاه به نیاز‌های پزشکی آینده
طبائیان در ادامه گفت‌و‌گو درباره ضرورت تقویت علوم پایه و پیوند آن با علوم بالینی اظهار کرد: نخستین و مهم‌ترین نکته این است که نباید علوم پایه را صرفاً بر اساس اینکه امروز چه مشکلی را حل می‌کند، ارزیابی کنیم؛ بلکه باید ظرفیت این علوم برای حل مسائل پزشکی ۱۰ یا ۲۰ سال آینده کشور نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی با تأکید بر ضرورت بازنگری در آموزش علوم پایه پزشکی افزود: باید از آموزش صرفاً حافظه‌محور و مبتنی بر انتقال اطلاعات فاصله گرفت و به سمت آموزش مفهومی، مسئله‌محور و کاربردی حرکت کرد. چنین رویکردی می‌تواند دانشجویان را برای مواجهه با مسائل پیچیده علمی و پزشکی آماده کند.
توسعه پژوهش‌های بین‌رشته‌ای و ایجاد ساختار‌های مشترک
معاون آموزشی و پژوهشی سازمان نظام پزشکی، توسعه آموزش و پژوهش بین‌رشته‌ای را یکی دیگر از راهکار‌های تقویت علوم پایه دانست و گفت: امروزه بسیاری از پیشرفت‌های پزشکی در مرز مشترک علوم مختلف اتفاق می‌افتد. به همین دلیل، همکاری میان متخصصان علوم پایه، پزشکان بالینی، مهندسان، متخصصان علوم داده و پژوهشگران زیست‌فناوری باید تقویت شود.
طبائیان افزود: پژوهش‌های علوم پایه علاوه بر توسعه دانش بنیادی، باید ارتباط مشخصی با مسائل اولویت‌دار سلامت کشور داشته باشند. یکی از اقدامات مؤثر در این زمینه، ایجاد مراکز و گروه‌های تحقیقاتی مشترک با حضور اعضای هیئت علمی علوم پایه و بالینی است.
وی ادامه داد: در چنین ساختارهایی، مسئله از محیط بالینی استخراج می‌شود، در آزمایشگاه مورد بررسی قرار می‌گیرد و نتایج حاصل دوباره به محیط بالینی بازمی‌گردد. این چرخه می‌تواند فاصله میان نیاز‌های واقعی درمان و فعالیت‌های پژوهشی را کاهش دهد.
ضرورت حمایت از پژوهش‌های ترجمانی و اصلاح نظام ارزیابی استادان
طبائیان با تأکید بر اهمیت پژوهش‌های ترجمانی اظهار کرد: باید فاصله میان کشف علمی در آزمایشگاه و کاربرد آن در تشخیص و درمان بیمار کاهش یابد. پژوهش ترجمانی می‌تواند دستاورد‌های علوم پایه را به راهکار‌های عملی در حوزه پزشکی تبدیل کند و زمینه بهره‌برداری از ظرفیت علمی دانشگاه‌ها را در نظام سلامت فراهم سازد.
وی اصلاح نظام ارزیابی و ارتقای اعضای هیئت علمی را نیز ضروری دانست و گفت: موفقیت علمی اعضای هیئت علمی علوم پایه نباید صرفاً بر اساس تعداد مقالات و میزان استنادات سنجیده شود. شاخص‌هایی مانند مشارکت در حل مسائل اولویت‌دار نظام سلامت، همکاری مؤثر با گروه‌های بالینی، توسعه فناوری و محصولات تشخیصی و درمانی، ثبت اختراع، انتقال فناوری و مشارکت در تدوین راهنما‌های بالینی مبتنی بر شواهد نیز باید در ارزیابی عملکرد علمی مورد توجه قرار گیرد.
انتهای پیام/