حمایت از پژوهش‌های مرزشکن در مسیر تحقق رهنمود رهبری برای اقتدار علمی
به گزارش خبرگزاری آنا، علوم پایه از جمله فیزیک، شیمی، علوم زیستی و ریاضیات، زیربنای تولید دانش و شکل‌گیری فناوری‌های کاربردی هستند و بسیاری از دستاورد‌های صنعتی و فناورانه بر مبنای پیشرفت در این حوزه‌ها شکل می‌گیرند. در این میان، پژوهش‌های مرزشکن با عبور از چارچوب‌های علمی موجود و ارائه نظریه‌ها و الگو‌های جدید، زمینه‌ساز تغییر پارادایم‌های علمی و گشودن افق‌های تازه در دانش می‌شوند.
اهمیت این پژوهش‌ها در آن است که دستاورد‌های آنها ممکن است در کوتاه‌مدت بازار اقتصادی مشخصی نداشته باشند، اما در بلندمدت می‌توانند زیرساخت شکل‌گیری فناوری‌های نوظهور و اقتدار علمی کشور را فراهم کنند؛ از همین رو، حمایت هدفمند از پژوهشگران و شرکت‌هایی که در این عرصه‌ها فعالیت می‌کنند، ضرورتی راهبردی برای پیشرفت علمی و فناورانه کشور به شمار می‌رود. رهبر انقلاب نیز در همین زمینه بر ضرورت مرزشکنی علمی، توسعه علوم پایه و توجه مستمر به مسائل حل‌نشده تأکید کرده‌اند.
رهبر انقلاب با تأکید بر نقش اقتدار علمی و فناوری در جایگاه ایران در نظم جدید جهانی، مرزشکنی و راه‌حل‌گشایی نخبگان را از الزامات تقویت قدرت کشور دانستند و فرمودند: ایران قوی بر پایهٔ اقتدار علمی و فنّاوری استوار است و این محور، یکی از مهم‌ترین مؤلّفه‌های نقش‌آفرینی ایران در معادلات و نظم جدید جهانی است. پس کلید هرچه قوی‌تر شدن آن، مرزشکنی و راه‌حل‌گشایی نخبگان در مسائل علمی کشور است و خباثت و جنایت دشمنان ایران اسلامی علیه دانشمندان و نخبگان، نشان‌دهندهٔ نقش مؤثّر نخبگان در قوّت کشور است. آن دشمنی که دانشمندان برجسته و نخبگان مؤثّر جامعهٔ ما را در جنگ‌های تحمیلی دوّم و سوّم و البتّه سال‌ها قبل از آن در محیط‌های علمی و زندگی عادّی‌شان ترور می‌کند، چشم دیدن پیشرفت و اقتدار ایران را ندارد و از همهٔ ابزار‌ها و شیوه‌های خود برای تضعیف نخبگان ایران عزیز استفاده می‌کند. از ناامیدسازی و مأیوس کردن تا تصرّف ذهن و روح‌شان، بلعیده شدن در هاضمهٔ استعمار نوین و تبدیل کردن آنها به پیچ و مهرهٔ ماشین غارت و سرمایه‌سالاری غرب. غافل از اینکه قطره هٔ خون نخبگان و دانشمندان و اساتید و دانشجویان و دانش‌آموزان شهید این ملّت، طوفانی از اراده و پیشرفت را بپا کرده و می‌کند.
ایشان همچنین بر ضرورت برنامه‌ریزی عملی برای رشد علوم پایه و علوم انسانی و تمرکز بر کشف حقایق علمی تأکید کردند و گفتند: اوّلاً برای رشد علوم پایه و علوم انسانی در کشور برنامهٔ جدّی و عملی دقیق وجود داشته باشد. رشد و توسعهٔ علوم پایه از قبیل فیزیک، شیمی، علوم زیستی و ریاضی به‌عنوان پایه‌های اصلی سایر علوم و فنّاوری‌های کاربردی، پیش‌ران پیشرفت علمی و فنّاوری کشور است. هر ملّتی که به جایی رسیده، از علوم پایه رسیده و کشور بدون توسعه در این علوم، همواره عقب می‌ماند. ثانیاً تمرکز بر حقایق کشف‌نشده، مرزشکنی در علوم پایه و مسابقة دائمی برای حلّ مسائلِ حل‌نشدهٔ معروف در این علوم خصوصاً ریاضیّات به‌عنوان یک هدف و مقصد، مستمرّاً مورد توجّه قرار گیرد.
مرزشکنی علمی فراتر از نوآوری در چارچوب‌های موجود است
در همین راستا، حسین افشین، معاون علمی رئیس‌جمهور و رئیس بنیاد ملی نخبگان، در جمع خبرنگاران در حاشیه المپیک فناوری ۲۰۲۶، با تأکید بر اهمیت علوم پایه، شکل‌گیری انقلاب علمی را پیش‌نیاز تحقق انقلاب صنعتی دانست و اظهار کرد: هیچ کشوری را نمی‌توان یافت که بدون شکل‌گیری یک انقلاب علمی، انقلاب صنعتی را تجربه کرده باشد. انقلاب علمی نیز در بستر علوم پایه شکل می‌گیرد؛ با این حال، به دلیل نبود بازار مستقیم برای علوم پایه، در سال‌های گذشته توجه کافی به این حوزه نشده و گاهی تصور شده است که دانشگاه‌ها صرفاً باید به حل مسائل بپردازند، درحالی‌که علوم پایه، فونداسیون و اساس پیشرفت علمی هستند.
افشین با اشاره به برنامه‌های بنیاد علم در حوزه علوم پایه و علوم انسانی ادامه داد: در این زمینه، حمایت از پژوهش‌های مرزشکن نیز در دستور کار قرار گرفته است. مرزشکنی صرفاً به معنای ارائه یک نوآوری در چارچوب قوانین و ساختار‌های علمی موجود نیست؛ بلکه ایده‌های مرزشکن، ایده‌هایی هستند که به تغییر پارادایم در علم منجر می‌شوند.
وی برای تبیین مفهوم مرزشکنی علمی به نظریه عدم قطعیت هایزنبرگ اشاره کرد و گفت: استفاده بهتر از قوانین موجود فیزیک و ریاضی یا ایجاد یک فناوری بر اساس آنها، ارزشمند است، اما لزوماً مرزشکنی محسوب نمی‌شود. مرزشکنی زمانی اتفاق می‌افتد که اساس آنها، ارزشمند است، اما لزوماً مرزشکنی محسوب نمی‌شود. مرزشکنی زمانی اتفاق می‌افتد که ساختار‌های پیشین کنار گذاشته شوند و چارچوب جدیدی در علم شکل بگیرد.
معاون علمی رئیس‌جمهور از تدوین طرح «رویای علم ایران» برای حمایت ویژه از چنین ایده‌هایی خبر داد و افزود: از حدود یک سال پیش روی این طرح کار کرده‌ایم و اکنون در حال تنظیم کارگاه‌های آن هستیم تا مفهوم مرزشکنی علمی به‌درستی برای افراد تبیین شود. کارگاه این طرح نیز هفته آینده برگزار خواهد شد.
حوزه‌های نوظهور در مسیر دستیابی به مرجعیت فناوری
افشین با اشاره به برنامه‌های حمایتی از شرکت‌های دانش‌بنیان برای دستیابی به مرجعیت علمی و فناوری اظهار کرد: کشور نمی‌تواند در همه حوزه‌ها مرجعیت فناوری داشته باشد؛ در برخی حوزه‌ها مصرف‌کننده فناوری هستیم، در برخی دیگر تبادل فناوری انجام می‌دهیم و در بعضی حوزه‌ها نیز باید به جایگاهی برسیم که دیگران برای دریافت فناوری به ما مراجعه کنند. به اعتقاد ما، حوزه‌های نوظهور باید در این زمینه مورد توجه ویژه قرار گیرند.
پیش‌بینی مشوق‌های اختصاصی برای علوم پایه و علوم انسانی
در ادامه این رویکرد، سعید خدایگان، قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان با تأکید بر ضرورت حمایت ویژه از علوم پایه و علوم انسانی در جلسه ای آنلاین با خبرنگاران اظهار کرد: این دو حوزه، زیربنای اصلی تولید دانش و توسعه فناوری هستند و غفلت از آنها در نهایت آسیب‌های خود را در کل زنجیره علم و فناوری نشان خواهد داد.
وی افزود: بنیاد ملی نخبگان در برنامه‌های حمایتی خود، رشته‌های اولویت‌دار و حوزه‌های علوم پایه و علوم انسانی را مورد توجه ویژه قرار داده و در برخی طرح‌ها نیز حمایت‌های تشویقی و امتیازات خاصی برای شکل‌گیری حلقه‌های حل مسئله در این حوزه‌ها پیش‌بینی کرده است.
خدایگان با اشاره به تفاوت ماهیتی علوم انسانی با سایر رشته‌ها گفت: معیار‌های شناسایی و ارزیابی نخبگان علوم انسانی باید متناسب با ماهیت و برونداد‌های این حوزه باشد و نمی‌توان از شاخص‌های یکسان برای ارزیابی رشته‌هایی مانند ریاضی، شیمی، مهندسی و علوم اجتماعی استفاده کرد.
قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان با اشاره به برنامه رویای علمی ایران در بنیاد علم خاطرنشان کرد: این برنامه با هدف حمایت از پژوهش‌های پیشرو و پرداختن به مسائل حل‌نشده و کشف‌نشده علمی طراحی شده است و به‌ویژه ظرفیت علوم پایه و حوزه‌هایی مانند ریاضیات را مورد توجه قرار می‌دهد.
طرح «رویای علم ایران» و برنامه‌های حمایتی بنیاد ملی نخبگان و بنیاد علم در حوزه علوم پایه و پژوهش‌های مرزشکن، در راستای توجه به توسعه علمی کشور و پیگیری رهنمود‌های رهبر انقلاب درباره ضرورت حمایت از علوم پایه، تمرکز بر حقایق کشف‌نشده و حل مسائل حل‌نشده علمی مطرح شده‌اند. این برنامه‌ها با محوریت حمایت از پژوهش‌های پیشرو، توجه به حوزه‌های نوظهور فناوری، پیش‌بینی مشوق‌های ویژه برای رشته‌های اولویت‌دار و تبیین مفهوم مرزشکنی علمی دنبال می‌شوند و جزئیات اجرایی و نحوه حمایت از پژوهشگران و شرکت‌های فعال در این حوزه‌ها، از جمله موضوعاتی است که در ادامه مسیر اجرای این برنامه‌ها قابل بررسی خواهد بود.
انتهای پیام/