جواد محقق: مدرسه باید کتابخانه محور باشد، نه کتاب درسی‌محور
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، استاد جواد محقق، شاعر، نویسنده و معلم پیشکسوت، در گفت‌و‌گو با برنامه تلویزیونی «طلوع ماه» با تأکید بر نقش ادبیات در شکل‌گیری هویت فردی و اجتماعی، از ضرورت توجه به کتاب‌خوانی، تقویت انجمن‌های ادبی، احیای اردو‌های فرهنگی دانش‌آموزی و بازنگری در شیوه تربیت معلم سخن گفت. او معتقد است خانواده، مدرسه و رسانه زمانی می‌توانند در تربیت نسل آینده موفق باشند که در مسیر مشترکی حرکت کنند و زمینه رشد استعداد‌ها و علایق نسل جوان را فراهم آورند.
برنامه «طلوع ماه» به میزبانی داریوش ارجمند، از شبکه یک سیما روی آنتن رفت و در این برنامه استاد جواد محقق، شاعر، نویسنده و چهره شناخته‌شده حوزه ادبیات و مطبوعات کودک و نوجوان، درباره شعر، ادبیات، آموزش و پرورش و مسائل فرهنگی جامعه به گفت‌و‌گو نشست.
محقق که سال‌ها از عمر حرفه‌ای خود را در عرصه معلمی، شاعری، نویسندگی و مدیریت نشریات فرهنگی سپری کرده است، در این گفت‌و‌گو از تجربه‌های چند دهه فعالیت خود سخن گفت و به بررسی جایگاه شعر در جامعه امروز، ظرفیت‌های ادبیات در انتقال مفاهیم فرهنگی و چالش‌های نظام آموزشی پرداخت.
شعر؛ زبانی فراتر از گفت‌وگوی روزمره
این شاعر و نویسنده در پاسخ به پرسشی درباره تعریف شعر و جایگاه آن، با اشاره به دشواری ارائه تعریفی جامع از شعر گفت: شعر از جمله قالب‌هایی است که به‌سادگی نمی‌توان آن را تعریف کرد؛ زیرا هر تعریفی ممکن است بخشی از ماهیت آن را نادیده بگیرد. با این حال، شعر را می‌توان گونه‌ای از سخن گفتن با زبانی فراتر از زبان معمول محاوره دانست؛ زبانی که ظرفیت تعالی‌بخشیدن به ادبیات هر سرزمین را دارد.
او با اشاره به جایگاه غزل در تاریخ شعر فارسی، این قالب را یکی از ماندگارترین و تأثیرگذارترین قالب‌های ادبیات فارسی دانست و حافظ را از قله‌های درخشان آن برشمرد.
محقق همچنین تأکید کرد که شعر آیینی محدود به قالب‌های کلاسیک نیست و می‌تواند در قالب‌های نیمایی و سپید نیز با حفظ اصالت و برخورداری از توانایی ادبی شاعر، به بیان مفاهیم دینی و اعتقادی بپردازد.
به گفته او، هرچند قالب‌های کلاسیک به دلیل پیشینه تاریخی و جایگاه تثبیت‌شده خود همچنان از مقبولیت بیشتری برخوردارند، اما در شعر معاصر نیز نمونه‌های درخشانی با مضامین دینی و مذهبی در قالب‌های نو پدید آمده است.
شعر امروز و رقابت با رسانه‌های جدید
این استاد ادبیات درباره آینده شعر فارسی و جایگاه آن در جامعه امروز اظهار کرد: شعر در گذشته یکی از مهم‌ترین رسانه‌های جامعه بود و موضوعات گوناگون، از مسائل پزشکی و آموزشی تا موضوعات اجتماعی و فرهنگی، در قالب شعر بیان می‌شدند؛ اما امروز بخشی از کارکرد‌های پیشین شعر محدود شده و رسانه‌های جدید، به‌ویژه فضای مجازی، رقبای جدی آن به شمار می‌روند.
او در عین حال شعر مقاومت و شعر اعتراض را از گونه‌هایی دانست که همچنان در فضای ادبی کشور فعال‌اند و با بهره‌گیری از زبان و بیان امروزی، به طرح مسائل اجتماعی و فرهنگی می‌پردازند.
شعر کودک؛ فاصله میان کیفیت ادبی و تولیدات بازاری
محقق در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو، با اشاره به رشد چشمگیر شعر کودک و نوجوان در سال‌های پس از انقلاب، وضعیت امروز این حوزه را از نظر تعداد شاعران، کتاب‌های منتشرشده، ناشران تخصصی و محافل ادبی، قابل توجه ارزیابی کرد.
او با بیان اینکه در گذشته شمار شاعران فعال در حوزه کودک و نوجوان بسیار محدود بود، گفت امروز در برخی استانها ده‌ها شاعر بزرگسال در این حوزه فعالیت می‌کنند و تعداد آثار منتشرشده نیز افزایش چشمگیری داشته است.
با این حال، او هشدار داد که رشد کمی لزوماً به معنای ارتقای کیفیت نیست. به اعتقاد این شاعر، بخشی از تولیدات شعر کودک و نوجوان به سمت آثار بازاری و صرفاً آموزشی سوق پیدا کرده است؛ آثاری که به دلیل سادگی و برخورداری از بازار گسترده‌تر، گاهی بیش از شعر‌های جدی و ادبی مورد توجه قرار می‌گیرند.
او تأکید کرد شعر کودک و نوجوان باید علاوه بر برخورداری از محتوای مناسب، از ویژگی‌های واقعی شعر برخوردار باشد و به غنای ذهن و زبان مخاطب کمک کند.
ادبیات؛ راهی مؤثر برای انتقال فرهنگ و هویت
این نویسنده با تأکید بر نقش ادبیات در شکل‌گیری هویت فردی و اجتماعی، معتقد است شعر و داستان می‌توانند مفاهیم فرهنگی و تربیتی را بدون تحمیل مستقیم به مخاطب منتقل کنند.
به گفته او، ادبیات این امکان را فراهم می‌کند که مخاطب در خلوت خود با شخصیت‌ها و موقعیت‌های مختلف اجتماعی مواجه شود و از خلال تجربه‌های آنان، به شناخت و درک عمیق‌تری از زندگی برسد.
محقق در این بخش، نقش قصه‌گویی مادران و مادربزرگ‌ها را در انتقال فرهنگ و هویت نسل‌ها یادآور شد و بر اهمیت روایت‌های شفاهی، لالایی‌ها و قصه‌هایی تأکید کرد که در طول تاریخ، سینه‌به‌سینه منتقل شده‌اند.
مدرسه باید کتابخانه‌محور باشد
یکی از مهم‌ترین بخش‌های این گفت‌و‌گو به نقد ساختار آموزشی و ضرورت تقویت فرهنگ مطالعه اختصاص داشت.
محقق با اشاره به تجربه سال‌ها تدریس در مدارس و مراکز تربیت معلم، معتقد است مدارس نباید تنها بر یک کتاب درسی متمرکز باشند. به باور او، کتابخانه باید مرکز فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی مدرسه باشد و دانش‌آموزان فرصت انتخاب کتاب، مطالعه آزاد و پرورش علایق فردی خود را داشته باشند.
او تأکید کرد کتاب‌خوانی نه‌تنها مانعی برای پیشرفت تحصیلی نیست، بلکه موجب تقویت قدرت خواندن، شنیدن و نوشتن دانش‌آموزان می‌شود و حتی در فهم مسائل درسی، از جمله ریاضیات، تأثیر مثبت دارد.
این معلم پیشکسوت همچنین نقش خانواده را در شکل‌گیری عادت مطالعه بسیار مهم دانست و گفت: کودکانی که والدین خود را در حال مطالعه نمی‌بینند و تجربه حضور در کتاب‌فروشی‌ها، نمایشگاه‌های کتاب و محافل فرهنگی را ندارند، به‌سختی به کتاب‌خوانی علاقه‌مند می‌شوند.
معلمی؛ حرفه‌ای که به عشق و علاقه نیاز دارد
محقق در بخش دیگری از سخنانش، معلمی را انتخابی آگاهانه و حرفه‌ای نیازمند علاقه و انگیزه دانست.
او با اشاره به اینکه از دوران نوجوانی به معلمی علاقه داشته است، گفت معلمی بدون عشق و علاقه، به‌سرعت فرد را خسته و فرسوده می‌کند؛ اما برای کسی که با علاقه وارد این حرفه شده، فرصت اثرگذاری بر دیگران و رشد فردی را فراهم می‌آورد.
او همچنین با انتقاد از تضعیف مراکز تربیت معلم، بر ضرورت احیای این مراکز و جذب استعداد‌های برتر و علاقه‌مندان واقعی به حرفه معلمی تأکید کرد.
به اعتقاد محقق، معلمان نباید صرفاً بر اساس مدرک تحصیلی برای مقاطع مختلف انتخاب شوند، بلکه استعداد، علاقه و توانایی ارتباط با گروه‌های سنی مختلف نیز باید در این انتخاب مورد توجه قرار گیرد.
مجلات دانش‌آموزی؛ فرصتی برای پرورش استعداد‌ها
این فعال فرهنگی که سابقه سردبیری نشریات رشد معلم و رشد نوجوان را در کارنامه دارد، درباره نقش مطبوعات در تربیت نسل جوان گفت: مجلات دانش‌آموزی می‌توانند فضایی برای بروز علایق و استعداد‌هایی فراهم کنند که در چارچوب محدود کتاب‌های درسی فرصت ظهور نمی‌یابند.
او با اشاره به تجربه سردبیری مجله رشد نوجوان، از افزایش شمارگان این نشریه از ۱۵۰ هزار به ۶۵۰ هزار نسخه در دوره مسئولیت خود یاد کرد و این میزان استقبال را نتیجه توزیع گسترده مجله در مدارس و مناطق مختلف کشور دانست.
محقق در عین حال، گسترش فضای مجازی و کاهش توجه به مطبوعات مکتوب را از عوامل افت شمارگان نشریات کودک و نوجوان برشمرد و بر ضرورت استفاده ترکیبی از ظرفیت رسانه‌های جدید و مطبوعات تأکید کرد.
خانواده‌ها نباید رؤیا‌های خود را بر فرزندان تحمیل کنند
یکی از محور‌های مهم این گفت‌و‌گو، نقش خانواده در هدایت تحصیلی و شغلی فرزندان بود.
محقق با اشاره به تجربه‌های شخصی و حرفه‌ای خود، از خانواده‌ها خواست به علایق و استعداد‌های فرزندانشان احترام بگذارند و آنان را صرفاً به سمت رشته‌هایی مانند پزشکی و مهندسی سوق ندهند.
او تأکید کرد بسیاری از خانواده‌ها تلاش می‌کنند آرزو‌های تحقق‌نیافته خود را از طریق فرزندانشان دنبال کنند؛ در حالی که چنین رویکردی ممکن است به نارضایتی فرد از مسیر زندگی و شغل آینده‌اش منجر شود.
به باور او، خانواده، مدرسه و رسانه سه نهاد اصلی تربیت هستند و اگر میان آنها هماهنگی وجود نداشته باشد، پیام‌های متعارض می‌تواند اثرگذاری تربیتی هر یک را کاهش دهد.
اردو‌های فرهنگی؛ فرصتی که نباید از دست می‌رفت
این شاعر و معلم پیشکسوت با یادآوری تجربه حدود بیست سال فعالیت در اردو‌های فرهنگی و ادبی دانش‌آموزی، این برنامه‌ها را از مؤثرترین بستر‌های شناسایی و پرورش استعداد‌های جوان دانست.
او توضیح داد که در این اردوها، سالانه صد‌ها دانش‌آموز برگزیده از سراسر کشور در رشته‌هایی مانند شعر، داستان، مطالعه، تحقیق و روزنامه‌نگاری گرد هم می‌آمدند و ضمن شرکت در کلاس‌های تخصصی، با استادان و فعالان فرهنگی ارتباط برقرار می‌کردند.
به گفته محقق، شمار قابل توجهی از شاعران و نویسندگان نسل‌های اخیر، تجربه حضور در همین اردوها را در کارنامه خود دارند.
او همچنین با انتقاد از کمرنگ شدن این اردوها، یکی از عوامل آن را جایگزین شدن مسابقات موضوع‌محور با فعالیت‌های آزاد و تخصصی دانش‌آموزی دانست و تأکید کرد آموزش و پرورش باید برای احیای این ظرفیت فرهنگی برنامه‌ریزی کند.
انجمن‌های ادبی؛ پایگاه پرورش شاعران و نویسندگان
محقق در ادامه، انجمن‌های ادبی را از مهم‌ترین نهاد‌های مؤثر در پرورش شاعران و نویسندگان در طول تاریخ ادبیات فارسی دانست.
او با اشاره به تجربه فعالیت در بنیاد شعر و ادبیات داستانی، از ثبت و شناسنامه‌دار شدن حدود هزار و پانصد انجمن ادبی در دوره مسئولیت خود خبر داد و یادآور شد که در همان دوره، جایزه‌ای با عنوان «جایزه بهار» با هدف حمایت و تقدیر از فعالیت‌های انجمن‌های ادبی راه‌اندازی شد.
به اعتقاد او، انجمن های ادبی برای ادامه فعالیت به حمایت نهادی، فضای مناسب و امکانات اولیه نیاز دارند و باید زمینه فعالیت مستقل و مستمر آنها فراهم شود.
خانواده و مدرسه؛ دو ضلع اصلی ترویج کتاب‌خوانی
این گفت‌و‌گو در پایان با تأکید دوباره بر ضرورت گسترش فرهنگ مطالعه همراه شد.
محقق خطاب به خانواده‌ها گفت کتاب‌خوانی کودکان از رفتار والدین آغاز می‌شود. اگر پدر و مادر اهل مطالعه باشند، کتاب در فضای خانه حضور داشته باشد و کودکان با محیط‌های فرهنگی و ادبی آشنا شوند، زمینه علاقه‌مندی آنان به مطالعه نیز فراهم خواهد شد.
او کتاب‌خوانی را نه رقیب درس و تحصیل، بلکه عاملی برای تقویت توانایی‌های ذهنی و آموزشی دانش‌آموزان دانست و بر ضرورت توجه هم‌زمان خانواده و مدرسه به این موضوع تأکید کرد.
گفت‌وگوی داریوش ارجمند با استاد جواد محقق در برنامه «طلوع ماه»، مروری بر تجربه چند دهه فعالیت فرهنگی و ادبی معلمی بود که دغدغه اصلی‌اش را نه صرفاً تولید اثر، بلکه تربیت فرهنگی نسل آینده، پاسداشت زبان فارسی و فراهم کردن زمینه رشد استعداد‌های ادبی و هنری می‌داند.
انتهای پیام/