عاملی: جنگ شناختی به‌دنبال تخریب اعتماد ملی و انسجام اجتماعی است/ هوش مصنوعی ظرفیت هدف‌گیری شناختی انسان را گسترش داده است
به گزارش خبرنگار آنا، حجت‌الاسلام والمسلمین سید سعیدرضا عاملی، رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، صبح امروز در همایش بین‌المللی سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی با اشاره به اهمیت شناخت جنگ شناختی و پیوند آن با فناوری‌های جدید اظهار کرد: جنگ شناختی پدیده‌ای جدید در عرصه تقابل‌های جهانی است که اگرچه از گذشته و هم‌زمان با آغاز جنگ‌های بشری وجود داشته، اما امروز با ورود ابزار‌های فناورانه و تکنولوژیک، پیچیده‌تر و گسترده‌تر شده است.
وی افزود: ما تاکنون هشت سمینار ملی و بین‌المللی برگزار کرده‌ایم و یونسکو نیز هر سال در ماه نوامبر، هفته‌ای را برای افزایش سواد اطلاعاتی و رسانه‌ای اختصاص می‌دهد. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی یکی از زیرساخت‌های اجتماعی برای داشتن زندگی سالم است. اگر بخواهیم زندگی واقعی‌تری داشته باشیم و تحت تأثیر بازنمایی‌های رسانه‌ای قرار نگیریم، باید از این سواد برخوردار باشیم.
عاملی با اشاره به شرایط کنونی جامعه و استمرار عرصه‌های مختلف تقابل تصریح کرد: همچنان در شرایط جنگ قرار داریم و حتی اگر جنگ فیزیکی و نظامی فعال نباشد، جنگ شناختی، جنگ اقتصادی و جنگ ادراکی همچنان فعال هستند؛ بنابراین ناگزیر هستیم این پدیده‌ها را بیشتر بشناسیم.
وی ادامه داد: با وجود آشنایی بسیاری از افراد با مفهوم جنگ شناختی، تصمیم گرفتیم تمرکز ویژه‌ای بر این موضوع و پیوند آن با هوش مصنوعی و فناوری‌های جدید داشته باشیم. شناخت ماهیت، تکنیک‌ها، روش‌ها و اهداف جنگ شناختی اهمیت فراوانی دارد و تلاش می‌کنیم در نشست افتتاحیه و شش پنل تخصصی این همایش، ابعاد مختلف این موضوع را بررسی کنیم.
رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با تأکید بر ضرورت ارتقای تاب‌آوری اجتماعی گفت: همان‌طور که یک ملت در مقابل جنگ نظامی به تاب‌آوری نیاز دارد، در برابر جنگ شناختی نیز باید از تاب‌آوری برخوردار باشد. نقش مردم در این زمینه بسیار مهم است و اهمیت آن اگر بیشتر از تاب‌آوری نظامی نباشد، کمتر از آن نیست.
عاملی با تفکیک جنگ ظاهری و جنگ پنهان بیان کرد: جنگ ظاهری همان جنگ نظامی است که در آن افراد می‌توانند صحنه درگیری و اتفاقات را مشاهده کنند؛ البته در جنگ نظامی نیز تکنیک‌های غافلگیری وجود دارد، اما جنگ شناختی به‌گونه‌ای است که انسان متوجه نمی‌شود جنگی در حال وقوع است، درحالی‌که در معرض آثار و پیامد‌های آن قرار دارد.
وی افزود: این وضعیت به‌ویژه زمانی پیچیده‌تر می‌شود که جنگ شناختی با فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی و پردازشگرهای کوانتومی همراه شود؛ فناوری‌هایی که سرعت و قدرت پردازش آنها از مغز انسان بیشتر است.
عاملی با بیان اینکه جنگ شناختی بستری برای تخریب سواد و سرمایه اجتماعی است، گفت: هدف جنگ شناختی، برهم‌زدن ساختار فهم ما نسبت به جهان و هدف قرار دادن سرمایه اجتماعی است. در این جنگ، حس عضویت ملی، هویت ملی و اعتماد ملی هدف قرار می‌گیرد و تلاش می‌شود حس و ادراک فساد در جامعه افزایش پیدا کند.
وی با اشاره به تنوع تکنیک‌های جنگ شناختی اظهار کرد: تکنیک‌های این جنگ بسیار متنوع هستند و هر روز نسخه جدیدی از آن به وجود می‌آید. این روند به‌صورت مستمر ادامه دارد و لازم است نسبت به روش‌ها و تکنیک‌های جدید آن شناخت داشته باشیم.
عاملی، جنگ روانی و ترس‌افکنی را از جمله این تکنیک‌ها دانست و افزود: مسئولان کشور باید توجه داشته باشند که همه افراد جامعه از سطح یکسانی از تاب‌آوری برخوردار نیستند. ترس در دل برخی افراد می‌نشیند و گاهی به‌گونه‌ای اثر می‌گذارد که آرامش و خواب را از انسان می‌گیرد.
وی ادامه داد: در جنگ شناختی، دروغ و اطلاعات نادرست به‌صورت گسترده منتشر می‌شود. ممکن است فرد برای صحت‌سنجی یک خبر زمان زیادی صرف کند، اما همان دریافت اولیه تأثیر خود را گذاشته باشد. دریافت اولیه می‌تواند اثرگذاری خود را بر ذهن افراد حفظ کند.
روایت‌سازی، دوقطبی‌سازی و دستکاری عواطف از تکنیک‌های جنگ شناختی است
رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با اشاره به عملیات نفوذ و روایت‌سازی‌های هدفمند گفت: روایت‌سازی‌های مختلفی در جامعه انجام می‌شود که ممکن است به سطوح نخبگانی و هنرمندان نیز کشیده شود. افرادی که از نفوذ اجتماعی برخوردارند، می‌توانند هدف جنگ‌های شناختی قرار بگیرند.
عاملی افزود: دستکاری احساسی، برانگیختن عواطف و تأثیرگذاری بر روح و روان افراد از دیگر تکنیک‌های این جنگ است. همچنین بت‌سازی و دوقطبی‌سازی را به‌صورت مستمر مشاهده می‌کنیم؛ به‌گونه‌ای که برای جامعه قطب‌های سیاسی ایجاد می‌شود.
وی تصریح کرد: گاهی وقتی صحنه جامعه را نگاه می‌کنم، می‌بینم دشمن را فراموش کرده‌ایم و در این میان با یکدیگر درگیر شده‌ایم. چنین وضعیتی می‌تواند خطا‌های زیادی ایجاد کند.
عاملی با اشاره به بمباران اطلاعاتی و دستکاری هویت و ارزش‌ها گفت: یکی از تکنیک‌های جنگ شناختی، قرار دادن افراد در پیله اطلاعاتی است؛ به این معنا که اطلاعات به‌صورت گسترده به فرد منتقل می‌شود و این پیله به دور او تنیده می‌شود، به‌گونه‌ای که امکان حرکت و مواجهه با دیدگاه‌های دیگر را از دست می‌دهد.
وی با تأکید بر اهمیت هویت فردی و اجتماعی افزود: اینکه من چه کسی هستم و ما چه کسانی هستیم، یک مسئله بسیار مهم است. اگر انسان نتواند هویت فردی خود را حفظ و استمرار ببخشد، دچار سرگردانی هویتی می‌شود و اگر نتواند هویت جمعی و اجتماعی خود را ادامه دهد، با سرگردانی اجتماعی مواجه خواهد شد.
اتاق پژواک چگونه ذهن افراد را تسخیر می‌کند؟
عاملی با تشریح تکنیک پیله خبری اظهار کرد: پیله خبری مانند پیله‌ای است که کرم ابریشم به دور خود می‌تند. این پیله می‌تواند فضایی خفقان‌آور ایجاد کند. البته خفقان لزوماً به معنای فضایی نیست که دولت‌ها ایجاد می‌کنند، بلکه گاهی در عرصه جنگ خبری و رسانه‌ای، افراد به‌طور مستمر در یک حلقه خبری قرار می‌گیرند.
وی ادامه داد: ما از این وضعیت با عنوان اتاق پژواک یاد می‌کنیم. اتاق پژواک محیطی است که در آن یک خبر به‌صورت مستمر تکرار می‌شود. تکرار خبر به‌تدریج باورمندی ایجاد می‌کند و ذهن فرد را تسخیر می‌کند؛ به‌گونه‌ای که تصور می‌کند جز همان روایت، واقعیت دیگری وجود ندارد.
رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران افزود: اتاق پژواک محیط اطلاعاتی‌ای است که در آن فرد عمدتاً با دیدگاه‌ها و اخبار همسو با باور‌های خود مواجه می‌شود و دیدگاه‌های متفاوت کمتر دیده یا بی‌اعتبار می‌شوند.
عاملی با اشاره به مفهوم «دینایل» گفت: در ارتباطات با مقامی به نام مقام دینایل مواجه هستیم؛ وضعیتی که در آن نه گوش انسان می‌شنود و نه چشم او می‌بیند. فرد از یک منبع تغذیه می‌شود و به‌صورت مستمر با همان منبع پیش می‌رود.
وی با اشاره به تجربه جنگ‌های گذشته و اخیر اظهار کرد: ما سه جنگ را تجربه کرده‌ایم؛ جنگ هشت‌ساله و جنگ‌هایی که در سال‌های اخیر اتفاق افتاده است. در جنگ دوم که خردادماه سال گذشته آغاز شد، فرماندهان، بزرگان و دانشمندان به شهادت رسیدند و مردم عزیزمان نیز قربانی شدند.
عاملی با اشاره به ترس‌افکنی به‌عنوان یکی از اهداف جنگ شناختی گفت: جنگ سوم را با ایجاد ترس بزرگ آغاز کردند. هدف این بود که با هدف قرار دادن فرماندهان و کودکان، سطح بی‌رحمی را نشان دهند. روش آمریکایی‌ها ایجاد ترس گسترده است تا جامعه دیگر جرئت قدم برداشتن نداشته باشد.
وی افزود: هدف قرار دادن کودکان و حمله به مدرسه میناب و لامرد را نمی‌توان صرفاً در چارچوب یک خطای نظامی بررسی کرد. همچنین شهادت ۲۰ هزار کودک در غزه، در این چارچوب قابل توجه است. این اقدامات با هدف ایجاد ترس بزرگ دنبال می‌شود.
رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با بیان اینکه جنگ شناختی هم‌زمان با جنگ‌های نظامی دنبال شده است، تصریح کرد: در این جنگ‌ها، روی ادراکات مردم کار شده است؛ با هدف تضعیف اعتماد عمومی و انسجام ملی، ایجاد نارضایتی و اعتراضات هدفمند، فرسایش هویت اسلامی ـ ایرانی و سبک زندگی، تشدید دوقطبی‌سازی و تعارضات اجتماعی و کاهش امید و تاب‌آوری اجتماعی.
عاملی ادامه داد: جامعه‌ای که امید خود را از دست بدهد، بخش مهم و کانونی سرمایه اجتماعی خود را از دست می‌دهد. مخدوش کردن تصویر ایران در افکار عمومی جهان نیز یکی دیگر از اهداف این جنگ است.
وی با اشاره به تأثیر بازنمایی‌های رسانه‌ای غرب بر نگاه افکار عمومی جهان نسبت به ایران گفت: کسانی که تحت سیطره بازنمایی غرب قرار دارند، با ترس وارد ایران می‌شوند. ایران‌هراسی، اسلام‌هراسی، شیعه‌هراسی و انقلاب‌هراسی چهار پدیده‌ای هستند که بر ذهنیت این افراد تأثیر گذاشته‌اند.
عاملی افزود: ما در دانشکده خود تجربه کرده‌ایم که وقتی خارجی‌ها برای نخستین بار به ایران می‌آیند، با اضطراب وارد کشور می‌شوند، اما پس از مشاهده ساختمان‌های بلند، پارک‌ها، جاده‌های منظم و واقعیت‌های جامعه ایران، با یک شوک اجتماعی مواجه می‌شوند.
وی تصریح کرد: جنگ شناختی هم در فضای مجازی و هم در فضای فیزیکی تکنیک‌هایی دارد و ایجاد احساس موفقیت برای دشمن و شکست در عرصه ملی را دنبال می‌کند. همچنین تهیج کردن جامعه برای اعتراض و اغتشاش از دیگر اهداف آن است.
رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران گفت: اگر در این دو جنگ، اتفاقی که برای آن برنامه‌ریزی شده بود رخ می‌داد و مردم به نفع حکومت اسرائیل و آمریکایی‌ها به میدان می‌آمدند، آن روز، روز نگران‌کننده‌ای بود و به معنای موفقیت جنگ شناختی و به نتیجه رسیدن جنگ ادراکی محسوب می‌شد.
هوشیاری مردم مانع تحقق اهداف جنگ شناختی شد
عاملی با اشاره به همراهی مردم ایران در شرایط اخیر اظهار کرد: هوشیاری مردم ایران که از سواد بالایی برخوردارند، مانع تحقق این هدف شد. ایرانی‌ها به لحاظ تاریخی و در یک پیشینه هزاره‌ای باسواد و دارای فرهیختگی هستند و بسیار سریع تشخیص می‌دهند.
وی ادامه داد: البته این به معنای آن نیست که دولت هیچ خطایی ندارد یا همه امور به‌خوبی پیش می‌رود. واقعیت این است که دولت هم خطا می‌کند و در پیچیدگی مسائل و فشار‌های اجتماعی قرار دارد.
عاملی افزود: رئیس‌جمهور محترم، جناب آقای دکتر پزشکیان، از همان روز بعد از ریاست‌جمهوری با حوادث و اتفاقات مواجه شدند. این شرایط بسیار سخت است؛ زیرا وقتی یک فرد با گرفتاری مواجه می‌شود، آثار آن را بر سایر فعالیت‌های زندگی خود مشاهده می‌کند. دولت نیز تحت فشار‌های بسیار زیادی بوده و دست‌کم دو جنگ سهمگین اتفاق افتاده است، اما مردم همراهی کردند.
قدرت پردازش هوش مصنوعی و تأثیر آن بر مغز انسان
رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با اشاره به ساختار مغز انسان و ارتباط آن با جنگ شناختی گفت: وقتی از جنگ شناختی صحبت می‌کنیم، درباره جنگی سخن می‌گوییم که در پیکره مغز و قلب انسان سیطره پیدا می‌کند و بر مغز انسان اثر می‌گذارد.
عاملی افزود: مغز انسان حدود ۸۶ میلیارد نورون دارد و بیش از یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون سیناپس، ارتباط میان بخش‌های مختلف آن را برقرار می‌کنند. مغز ساختاری یکپارچه دارد و ساختار اینترنت نیز از ساختار هوش تبعیت کرده و آن را بازتولید کرده است.
وی با تأکید بر پیشرفت هوش مصنوعی اظهار کرد: مسئله مهم این است که هوش مصنوعی در حال پیشی گرفتن از مغز انسان است. وقتی از جی‌پی‌تی سؤال می‌کنید، برای ترکیب و پردازش داده‌ها از تعداد بسیار زیادی پارامتر استفاده می‌شود که به گفته این فناوری، حدود یک تریلیون و ۲۰۰ میلیارد است.
عاملی ادامه داد: پردازشگر‌هایی مانند رایانش کوانتومی از نظر ظرفیت پردازش، از ظرفیت پردازش مغز انسان فراتر رفته‌اند. مغز انسان در هر ثانیه بین ۱۰ به توان ۱۶ تا ۱۰ به توان ۱۸ عملیات در ثانیه انجام می‌دهد، درحالی‌که سرعت پردازش رایانش کوانتومی در محدوده ۱۰ به توان ۱۵ تا ۱۰ به توان ۲۱ در ثانیه قرار گرفته است.
وی افزود: قدرت این فناوری در پردازش در مقیاس‌های بسیار ریز است و همین ویژگی می‌تواند امکان تسلط بر مغز انسان را فراهم کند. به همین دلیل، در حوزه یادگیری عمیق و هوش مصنوعی عمومی نگرانی‌هایی وجود دارد؛ زیرا هوش مصنوعی می‌تواند ظرفیت‌های داده‌ای جهان را در خود جمع کند.
عاملی با اشاره به حجم اطلاعات و ظرفیت‌های پردازشی گفت: کتابخانه کنگره به‌عنوان بزرگ‌ترین کتابخانه جهان، ۳۵ میلیون آیتم دارد. ظرفیت مغز انسان نیز حدود دو و نیم پتابایت برآورد می‌شود که معادل دو و نیم میلیارد جلد کتاب ۵۰۰ صفحه‌ای است؛ البته این اعداد قطعی نیستند.
وی تصریح کرد: اکنون با ظرفیت‌های زتابایتی مواجه هستیم که در پشت هوش‌های مصنوعی قرار گرفته‌اند. این فناوری‌ها صرفاً برای ارائه داده به انسان استفاده نمی‌شوند، بلکه در مدیریت شهر، مدیریت سلامت و حکمرانی نیز کاربرد دارند و دامنه قدرت آنها بسیار گسترده است.
رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران ادامه داد: هوش مصنوعی می‌تواند دیدنی‌ها، شنیدنی‌ها، بوییدنی‌ها، چشیدنی‌ها و لمس‌کردنی‌ها را پردازش کند. همچنین اطلاعات زبانی و نمادین، توجه، باورها، ساختار شناختی، تفسیر و معناسازی، هیجان و انگیزه، حافظه و تجربه انسان را هدف قرار دهد.
عاملی با تأکید بر ضرورت آگاهی جامعه از وجود جنگ شناختی گفت: اگر مردم شریف ایران و کسانی که در معرض این جنگ قرار دارند، بپذیرند که جنگ شناختی وجود دارد و انسان در این جنگ هدف‌گیری می‌شود، باید بدانند که جامعه ایران نیز مورد هدف قرار گرفته است و در این زمینه نباید تردید کرد.
وی افزود: زمانی که نتانیاهو با قاطعیت از نابودی طرف مقابل سخن می‌گوید، تکیه‌گاه او صرفاً قدرت نظامی نیست، بلکه قدرت ادراکی و شناختی نیز هست؛ زیرا روی این موضوع کار شده و اتاق‌های پژواک آنها فعالیت کرده‌اند تا بتوانند چنین تسلطی ایجاد کنند. در جنگ شناختی، روی دریافت، توجه، فهم، ارزیابی و پذیرش انسان کار می‌شود.
تدوین ۵۰ شاخص برای اندازه‌گیری سواد جنگ شناختی
رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با اشاره به تلاش برای تدوین شاخص‌های سنجش سواد جنگ شناختی اظهار کرد: ما تلاشی انجام دادیم تا شاخص‌هایی برای اندازه‌گیری سواد جنگ شناختی معرفی کنیم. در ۱۰ حوزه، ۵۰ شاخص را معرفی کردیم و توجه به پنج نوع دو‌فضایی‌شدن نیز معطوف بود.
وی افزود: انسان هم دارای ابعاد عینی و هم ذهنی است و همه ابعاد وجودی او عینیت ندارد. نباید فراموش کنیم که ۹۰ درصد کنش انسان از ناخودآگاه و ۱۰ درصد از خودآگاه او ناشی می‌شود. بنابراین، بخش مهمی از عملکرد انسان در حوزه ناخودآگاه قرار دارد و جنگ شناختی نیز از همین ظرفیت استفاده می‌کند.
عاملی ادامه داد: دو‌فضایی‌شدن هوش انسانی، پردازشگرهای انسانی، کوانتومی، فیزیکی و مجازی از جمله موضوعاتی هستند که در این زمینه مورد توجه قرار گرفته‌اند. شاخص‌هایی که استخراج کرده‌ایم، در ۱۰ حوزه برای اندازه‌گیری سواد جنگ شناختی مورد استفاده قرار می‌گیرند.
وی با تأکید بر ضرورت انجام پیمایش‌های مستمر گفت: امیدوارم پیمایش‌های زیادی در این زمینه انجام شود. باید به‌صورت ماهیانه اندازه‌گیری کنیم، حساسیت‌های ملت را درک کنیم و ببینیم مردم در چه شرایطی قرار دارند.
عاملی تصریح کرد: ورود رسانه ملی به این عرصه‌ها باید مبتنی بر تسلط آن بر وضعیت سواد جنگ شناختی جامعه باشد. هرکدام از این شاخص‌ها بارم‌بندی شده و سهم آنها در اندازه‌گیری و استخراج مشخص شده است.
سنجش تاب‌آوری شناختی باید به‌صورت مستمر انجام شود
وی با اشاره به ضرورت تدوین پرسش‌نامه‌ای برای سنجش تاب‌آوری اجتماعی گفت: موضوع مهم‌تر، پرسش‌نامه دوم است که به اندازه‌گیری تاب‌آوری یک ملت در برابر جنگ شناختی اختصاص دارد. باید مشخص شود میزان تاب و تحمل مردم در مقابل این جنگ چقدر است و در چه شرایطی قرار دارند. این پرسش‌نامه شامل ۱۰ آیتم است و در هر آیتم نیز سه شاخص وجود دارد.
رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: اندازه‌گیری سطح سواد جنگ شناختی و میزان تاب‌آوری در مقابل جنگ شناختی، یک ضرورت امنیت ملی کشور است.
عاملی افزود: دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی باید نسبت به وضعیت ادراکات و شناخت مردم حساس باشد و در صورتی که این شناخت آسیب دیده، حساسیت‌های جدیدی ایجاد شده یا نارضایتی در جامعه به وجود آمده است، نسبت به آن نگرانی و توجه داشته باشد.
وی ادامه داد: در شرایط جنگ و پساجنگ، مواجهه و مقابله فعال با تکنیک‌ها و ترفند‌های حملات ادراکی و شناختی یک ضرورت ملی است و این تکنیک‌ها باید به‌صورت مستمر معرفی شوند.
عاملی با اشاره به فعالیت مرکز ملی فضای مجازی در زمینه شناسایی اخبار جعلی گفت: خوشبختانه مرکز ملی فضای مجازی را دیده‌ام که هر روز اخبار جعلی را اعلام می‌کند و برخی خبرگزاری‌ها نیز این اخبار را منتشر می‌کنند تا مشخص شود کدام خبر‌ها جعلی هستند. همچنین منشأ این اخبار را دنبال می‌کنند تا مشخص شود از کجا نشئت گرفته و چگونه به دست ما رسیده‌اند.
وی در پایان خاطرنشان کرد: استقلال ملی و فرهنگی یک جامعه به سطح سواد رسانه‌ای آن بستگی دارد. اگر سواد رسانه‌ای ضعیف باشد، در استقلال ملی و فرهنگی دچار مشکل خواهیم شد. سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی باید به‌عنوان یک زیرساخت دانشی، زمینه عبور از بحران‌ها و ورود به آینده جدید را فراهم می‌کند.
انتهای پیام/