هالووین؛ از سرگرمیِ اجاره‌ای تا تجارتِ خرافه در گفتگو با حجت‌الاسلام مهدی قیاسی کارگرمقدم
به گزارش خبرگزاری آنا برای بررسی ابعاد پنهان این موج نوظهور، به سراغ حجت‌الاسلام مهدی قیاسی کارگرمقدم، مدرس و پژوهشگر نقد معنویت‌های نوپدید و قائم‌مقام مؤسسه فرِق و ادیان «حق‌پژوهی» رفتیم تا در گفتگویی صریح و متفاوت، زوایای مغفول این جریان را بررسی کنیم.
خبرنگار: حاج آقا با سلام و تشکر از وقتی که در اختیار ما گذاشتید. این روزها کافیه یک چرخی در اینستاگرام بزنیم یا آگهی تورهای مسافرتی رو ببینیم؛ از تورهای کویر مصر و پلوند گرفته تا برنامه‌های کمپینگ در شمال و حتی فروشگاه‌های فینگر‌فود، همه دارند برای هالووین تبلیغ می‌کنند. چرا هالووین که هیچ ریشه بومی در کشور ما نداره، یک‌باره تا این حد پررنگ شده؟
حجت‌الاسلام قیاسی: سلام و درود خدمت شما و مخاطبان گرامی. ببینید، برای درک این پدیده نباید فقط ظواهر جذاب و کدوهای نارنجی‌رنگ یا گریم‌های ترسناک رو دید. اتفاقی که داره می‌افته، وارد کردن یک «بسته کامل سبک زندگی» تحت پوشش هیجان و سرگرمیه. امروز می‌بینیم تورهای گردشگری از مبدأ مشهد یا تهران، برنامه‌هایی با قیمت‌های چندمیلیونی و حتی شرایط اقساطی به اسم «جشن ترس در کویر» یا کمپینگ‌های چندروزه راه می‌اندازند. خدماتشون هم مشخصه؛ از گریم هالووین و دی‌جی گرفته تا قلیان‌بار و تم‌های خاص. از طرف دیگه، کسب‌وکارهای غذایی هم سینی‌های اختصاصی پاپسیکل و کاپ‌کیک با طرح‌های کدو تنبل و روح ارائه می‌دهند. وقتی این زنجیره رو کنار هم می‌گذاریم، مشخص می‌شه که ما با یک تفریح خودجوش روبه‌رو نیستیم، بلکه با یک «تجارت فعال سرگرمی» مواجهیم که داره نیازسازی می‌کنه.
خبرنگار: بعضی جوان‌ها می‌گویند خب مگه چیه؟ یک شب گریم می‌شویم، عکس می‌گیریم و دور هم می‌خندیم. آیا واقعاً ورود به این مراسم‌ها خطر یا آسیبی داره یا فقط یک تخلیه هیجانه؟
حجت‌الاسلام قیاسی: سوال دقیقا همین‌جاست. در نگاه اول، برش زدن یک کدو و درست کردن دندان‌های شیطانی یا پخ کردن و ترساندن همدیگه شاید در ذات خودش آسیب مستقیمی نداشته باشه. اما مسئله اینه که هالووین فقط یک بازی ساده نیست؛ ریشه تاریخی این مراسم به بیش از دو هزار سال پیش و جشن باستانی «سامهاین» در میان اقوام سلت بازمی‌گرده. سلت‌ها معتقد بودند در شب آخر اکتبر، مرز میان دنیای زندگان و ارواح مردگان از بین می‌ره و ارواح به زمین برمی‌گردند و مردم برای در امان ماندن از ارواح، لباس‌های مبدل و ترسناک می‌پوشیدند. بعدها هم با آیین‌های مسیحی ترکیب شد و در قرن نوزدهم توسط مهاجران ایرلندی به آمریکا رفت و رسماً تجاری شد. حالا حرف ما اینه: وقتی جوان ما بدون آگاهی از این پس‌زمینه عقیدتی و نمادشناسی خرافی، وارد این جریان می‌شه، گام اول «ازخودبیگانگی فرهنگی» برداشته شده. این فرایند کم‌کم فرد رو مرعوب نمادهای بیگانه می‌کنه و ذائقه معنوی و زیباشناختی او رو تغییر میده.
خبرنگار: شما به تجاری شدن اشاره کردید. یعنی می‌فرمایید هدف این ماجرا بیشتر اقتصادی و رسانه‌ایه تا عقیدتی؟
حجت‌الاسلام قیاسی: کاملاً همین‌طوره. ما با چیزی مواجهیم که جامعه‌شناسان بهش می‌گویند «صنعت فرهنگ». در نظام سرمایه‌داری، رسانه‌ها و صنایع سرگرمی به فرد این توهم رو می‌دهند که «خودت انتخاب کردی هالووینی باشی»، اما در واقع فرد کاملاً مجبور و کانالیزه شده در جریانی قرار گرفته که سرمایه‌داری برامون ساخته. آمارها نشان میده تنها در آمریکا سالانه بیش از ۱۰ میلیارد دلار صرف هالووین، خرید لباس، شکلات و دکوراسیون می‌شه. حالا این صنعت بازار خودش رو در کشورهای پیرامونی پیدا کرده. شبکه تبلیغاتی در اینستاگرام با تولید ده‌ها پوستر و کلیپ ویدئویی، حسِ «عقب ماندن از مد» یا همان فومو رو در نوجوان و جوان ایجاد می‌کنه. جوان فکر می‌کنه اگر در تور کویر هالووین شرکت نکنه یا عکس با تم هالووین نذاره، از جامعه امروزی جا مانده! این یک هدایت نامرئیه.
خبرنگار: اتفاقاً یک تناقض جالب هم در جامعه دیده می‌شه. برخی افراد ادعای ایران‌باستان و ملی‌گرایی شدید دارند، اما در عمل جشن‌های بومی مثل نوروز یا مناسبت‌های دینی مثل عید قربان رو زیر سوال می‌برند ولی به هالووین غربی که می‌رسند، سینه‌چاک می‌شوند! این تناقض از کجا می‌آید؟
حجت‌الاسلام قیاسی: این نکته بسیار کلیدی و آسیب‌شناسانه‌ست. ما بارها در گفتگوها شنیدیم که فرد می‌گه «من یک ایرانی اصیلم و با آیین‌های دینی مثل عید قربان حال نمی‌کنم چون قدمت نداره یا عربیه!» اما همین فرد برای جشن گرفتن سنت‌های بت‌پرستی سلتیِ چند هزار سال پیش اروپایی، با اشتیاق کامل هزینه می‌کنه! وقتی ازش می‌پرسی اگر قدمت مهمه، خب نوروزِ خودمان که از همه قدیمی‌تر و اصیل‌تره، چرا نوروز رو پرچمداری نمی‌کنی؟ جواب قانع‌کننده‌ای نداره. این نشان میده شعار ملی‌گرایی در این لایه‌ها، صرفاً یک پوشش برای «دین‌زدایی» و «متمایز نشان دادن خود» است. فرد به دلیل احساس کمبود و خودتحقیری پنهان، کمال خودش رو در این می‌بینه که شبیه «دیگریِ غربی» بشه. یعنی تبدیل شدن به همان چیزی که غرب برامون نسخه پیچیده.
خبرنگار: راهکار مواجهه با این موج چیه؟ فقط برخورد انتظامی و ممنوع کردن تورها جواب میده یا باید کار دیگری کرد؟
حجت‌الاسلام قیاسی: برخورد نظارتی و قانونی با تورهای غیرمجاز و اکانت‌هایی که بدون مجوز رفتارهای هنجارشکنانه در کویر و فضاهای عمومی ترویج می‌کنند حتماً لازم و ضروریه، چون نباید بستر سوءاستفاده سودجویان فراهم بشه. اما راهکار اصلی و پایدار، «ارتقای سواد رسانه‌ای» و «بازآفرینی نشاط اصیل بومی» است. ما باید به جوان‌هامون یاد بدیم که چطور فریب «صنعت سرگرمی» رو نخورند و بدانند پشت هر تم و پوششی چه تجارت و ساختاری قرار داره. از طرف دیگه، نباید فضای شادی و تخلیه هیجان سالم رو محدود کنیم. اگر ما برای دورهمی‌های پاییزه، تورهای گردشگری استاندارد، و جشن‌های ملی و مذهبی خودمان برنامه‌ریزی جذاب و جوان‌پسند نداشته باشیم، طبیعیه که جاذبه‌های کاذب و وارداتی مثل هالووین این خلاء رو پر می‌کنند. ما معتقدیم آگاهی‌بخشیِ صمیمی و تبیین پشت‌پرده‌ها، بهترین مصونیت برای نسل جوانه.
انتهای پیام/