معادلات قدرت در خلیج فارس از نو ترسیم میشود/ ایران، بازیگر کلیدی نظم امنیتی آینده
بهرام فرجی، کارشناس مسائل راهبردی و جغرافیای سیاسی، در گفتوگو با خبرنگار سیاسی خبرگزاری آنا، با اشاره به نقش ژئوپلیتیکی ایران در شکلگیری نظم نوین منطقهای اظهار داشت: تقابل کنونی ایران و آمریکا را باید فراتر از یک منازعه نظامی و در چارچوب رقابت بر سر آینده نظم ژئوپلیتیکی غرب آسیا ارزیابی کرد. شرایط کنونی فرصتی تاریخی برای شکلگیری نظمی جدید در منطقه است؛ نظمی که باید بر واقعیتهای جغرافیایی، منافع مشترک و مشارکت کشورهای منطقه استوار باشد.
ژئوپلیتیک انرژی؛ محور رقابت قدرتها در غرب آسیا
وی با بیان اینکه بخش مهمی از تحولات، منازعات و چالشهای منطقه ریشه در رقابتهای ژئوپلیتیکی دارد، افزود: آمریکا طی ۴۷ سال گذشته و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، هزینههای گستردهای برای حفظ و گسترش نفوذ خود در منطقه انجام داده است، شکلگیری شورای همکاری خلیج فارس، استقرار بیش از ۴۵ پایگاه نظامی و تبدیل منطقه به انبار باروت، بخشی از راهبرد واشنگتن برای حفظ برتری و تأمین منافع خود بوده است.
این کارشناس مسائل راهبردی ادامه داد: آمریکاییها در چارچوب طرح موسوم به «خاورمیانه جدید» به دنبال ایجاد نظمی بودند که از یک سو منافع راهبردی آنها را تأمین کند و از سوی دیگر، با محوریت ژئوپلیتیک انرژی، کنترل یکی از مهمترین مناطق اثرگذار بر اقتصاد جهانی را در اختیارشان قرار دهد.
فرجی با اشاره به اهمیت ژئوپلیتیکی منطقه غرب آسیا و خلیج فارس تصریح کرد: این منطقه به دلیل برخورداری از منابع عظیم انرژی و موقعیت راهبردی، جایگاهی تعیینکننده در معادلات جهانی دارد. در برخی تحلیلهای ژئوپلیتیکی نیز از این محدوده با عنوان «بیضی استراتژیک» یاد شده است؛ منطقهای که تسلط بر آن میتواند بر موازنه قدرت در سطح جهانی اثرگذار باشد.
ابن مدرس دانشگاه همچنین تأکید کرد: جمهوری اسلامی ایران بهعنوان بازیگری مستقل که همواره بر حفظ استقلال و منافع ملی خود تأکید داشته، در برابر چنین نظمی قرار گرفته است. آمریکا در طول این سالها تلاش کرده منافع ژئوپلیتیکی ایران را نادیده بگیرد و همین مسئله به شکلگیری منازعهای جدی میان دو کشور منجر شده است.
ناکامی نظامی آمریکا و تغییر زمین بازی به عملیات روانی
این کارشناس جغرافیای سیاسی با اشاره به ناکامی آمریکا در دستیابی به اهداف موردنظر خود از طریق تقابل نظامی بیان کرد: آمریکاییها در دو جنگ اخیر نهتنها نتوانستند به اهداف ژئوپلیتیکی خود دست پیدا کنند، بلکه اکنون تلاش دارند از ابزارهای دیگری برای جبران این ناکامی استفاده کنند.
فرجی اضافه کرد: عملیات روانی، فشارهای اقتصادی، ایجاد اختلافات داخلی و دامنزدن به اغتشاشات از جمله ابزارهایی است که آمریکا برای پیشبرد اهداف خود به کار میگیرد. در واقع، آنچه واشنگتن نتوانسته از مسیر نظامی به دست آورد، اکنون از طریق فشارهای سیاسی، اقتصادی و روانی دنبال میکند.
وی تأکید کرد: با این حال، واقعیتهای منطقه نشان میدهد که آمریکا نمیتواند صرفاً با تکیه بر چنین ابزارهایی به اهداف خود برسد. تنها راه دستیابی به یک وضعیت پایدار، پذیرش قدرت و جایگاه جمهوری اسلامی ایران در نظم جدید منطقهای و احترام به منافع ژئوپلیتیکی این کشور است.
تنگه هرمز؛ اهرم راهبردی ایران در معادلات جهانی
فرجی با اشاره به نقش تعیینکننده موقعیت جغرافیایی ایران در تحولات اخیر تشریح کرد: جمهوری اسلامی ایران در این منازعه تاریخی توانسته است به شکل مؤثرتری از ظرفیتهای ژئوپلیتیکی خود استفاده کند. در این میان، تنگه راهبردی هرمز یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت ژئوپلیتیکی ایران بوده و نقش حیاتی خود را در معادلات منطقهای و جهانی نشان داده است.
وی ادامه داد: آمریکاییها پیش از تحولات اخیر از موقعیت راهبردی تنگه هرمز در راستای منافع خود بهره میبردند، اما اکنون ایران از ظرفیتهای ژئوپلیتیکی این محدوده در معادلات راهبردی استفاده میکند. به همین دلیل، واشنگتن تلاش دارد که شرایطی فراهم کند تا وضعیت تنگه هرمز به حالت موردنظر خود بازگردد.
این استاد دانشگاه با اشاره به تأثیر تحولات تنگه هرمز بر بازار جهانی انرژی گفت: اهمیت این گذرگاه تنها به کشورهای منطقه محدود نمیشود؛ بلکه تحولات آن بر قیمت جهانی نفت و به تبع آن بر قیمت سوخت، از جمله بنزین و گازوئیل در آمریکا و اروپا، تأثیرگذار است.
فرجی در ادامه تصریح کرد: اگر آمریکا واقعیتهای جدید ژئوپلیتیکی منطقه را بپذیرد و به جای تداوم تقابل، جایگاه قدرتهای منطقهای و منافع آنها را به رسمیت بشناسد، امکان شکلگیری یک معادله برد ـ برد فراهم خواهد شد. جمهوری اسلامی ایران نیز به دنبال تداوم تنش نیست، بلکه صلح و آرامش منطقهای را دنبال میکند؛ چراکه امنیت پایدار، منافع همه کشورهای منطقه را تأمین خواهد کرد.
شکاف در شورای همکاری خلیج فارس؛ پایان نقش پدرخواندگی عربستان؟
این کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی ضمن ارزیابی واکنش کشورهای منطقه به ایده امنیت درونزای منطقهای بیان کرد: عربستان سعودی همواره تلاش کرده است نقش محوری و هماهنگکنندهای در میان کشورهای کرانه جنوبی خلیج فارس داشته باشد و در بسیاری از مقاطع، بهعنوان بازیگر اصلی این مجموعه عمل کرده است؛ اما تحولات اخیر نشان داده که میان شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس شکافها و اختلافات جدی وجود دارد.
وی افزود: اگرچه این اختلافات هنوز بهطور کامل آشکار نشدهاند، اما نشانهها و شواهد متعددی از وجود تفاوت در رویکرد و منافع کشورهای این مجموعه حکایت دارد. تحولات اخیر همچنین نشان داده است که اتکای صرف به حمایتهای امنیتی آمریکا نتوانسته تضمینکننده امنیت کشورهای منطقه باشد.
این مدرس دانشگاه با اشاره به تغییر رویکرد عربستان در قبال ترتیبات امنیتی منطقه تشریح کرد: عربستان به این واقعیت پی برده است که آمریکا با وجود دریافت منابع مالی گسترده و بهرهمندی از دلارهای نفتی کشورهای منطقه، نتوانسته امنیت پایدار آنها را تأمین کند به نحوی که حتی پایگاهها و منافع خود آمریکا نیز در شرایط جدید از آسیبپذیری مصون نماندهاند.
وی ادامه داد: همین مسئله باعث شده عربستان در جستوجوی ترتیبات و الگوهای جدید امنیتی باشد و بیش از گذشته به ضرورت بازنگری در مناسبات منطقهای توجه کند. به اعتقاد من، کشورهای منطقه بهتدریج به این واقعیت پی میبرند که بدون حضور و مشارکت جمهوری اسلامی ایران و در نظر گرفتن نقش ژئوپلیتیکی آن، هیچ نظم امنیتی بومی و پایداری در غرب آسیا شکل نخواهد گرفت.
امنیت منطقهای با مشارکت همسایگان، نه مداخله قدرتهای فرامنطقهای
این کارشناس مسائل ژئوپلیتیک با تأکید بر موضع همیشگی جمهوری اسلامی ایران در حمایت از امنیت بومی منطقه یادآور شد: ایران از ابتدا بر این باور بوده که کشورهای منطقه باید با تکیه بر حسن همجواری، اعتماد متقابل و تأمین منافع مشترک، مسئولیت امنیت خود را برعهده بگیرند. جمهوری اسلامی ایران از شکلگیری چنین نظمی استقبال میکند و راهبرد خود را بر توسعه روابط همسایگی و تأمین امنیت جمعی استوار کرده است.
وی اضافه کرد: امنیت پایدار زمانی محقق میشود که همه کشورهای منطقه در آن مشارکت داشته باشند و قدرتهای فرامنطقهای، بهویژه آمریکا، امکان مداخله و تحمیل اراده خود را بر معادلات امنیتی منطقه نداشته باشند.
این کارشناس مسائل منطقه با اشاره به تفاوت رویکرد کشورهای جنوبی خلیج فارس عنوان کرد: در شرایطی که عربستان نشانههایی از بازنگری در رویکردهای گذشته خود بروز داده است، برخی کشورهای منطقه از جمله امارات همچنان تلاش میکنند در چارچوب نظم پیشین و با محوریت آمریکا و رژیم صهیونیستی حرکت کنند؛ رویکردی که هزینههای امنیتی و سیاسی آن در نهایت بر کشورهای منطقه تحمیل خواهد شد.
این کارشناس مسائل غرب آسیا ادامه داد: تحولات اخیر نشاندهنده شکافی جدی در میان کشورهای کرانه جنوبی خلیج فارس است. عربستان که پیشتر نقش پدرخوانده و هماهنگکننده این کشورها را برعهده داشت، اکنون با شرایط متفاوتی مواجه شده و به نظر میرسد کنترل و هدایت یکپارچه این مجموعه مانند گذشته برای ریاض امکانپذیر نیست. برخی کشورهای منطقه نیز همچنان رویکردی دوگانه دارند و میکوشند ساختار امنیتی مبتنی بر حضور و نفوذ آمریکا را حفظ کنند.
تفاهم تهران و ریاض؛ گام مهم در شکلگیری نظم جدید منطقهای
وی همچنین با اشاره به اهمیت رویکرد عربستان در قبال تحولات اخیر تأکید کرد: اگر عربستان بتواند این مسیر را با صداقت ادامه دهد و در ارتباط با تحولات جدید به تفاهمی اساسی با جمهوری اسلامی ایران برسد، این اتفاق میتواند به نفع همه کشورهای منطقه باشد و زمینه شکلگیری نظمی پایدار را فراهم کند.
وی در ادامه یادآور شد: هیچیک از ترتیبات امنیتی مبتنی بر حضور آمریکا یا ائتلافهای متکی بر قدرتهای فرامنطقهای نمیتوانند بهتنهایی امنیت پایدار غرب آسیا را تضمین کنند. امنیت واقعی زمانی شکل میگیرد که کشورهای منطقه با مشارکت یکدیگر و بر اساس منافع مشترک، مسئولیت امنیت خود را برعهده بگیرند.
فرجی در پایان خاطرنشان کرد: جمهوری اسلامی ایران از ابتدا راهبرد مشخصی بر مبنای حسن همجواری، مشارکت منطقهای و تأمین امنیت پایدار داشته و تحولات اخیر نیز درستی این رویکرد را نشان داده است. امیدواریم نقشآفرینی مثبت عربستان در هفتهها و ماههای آینده به تقویت تفاهمهای منطقهای، نزدیکشدن دیدگاه کشورهای همسایه و تحقق امنیت پایدار در غرب آسیا منجر شود.
انتهای پیام/