چگونه می‌توان صندوق‌های پژوهش و فناوری را به پروژه‌های شهری کشاند؟
سید محسن طباطبایی مزدآبادی؛ رئیس انجمن علمی اقتصاد شهری ایران در یادداشتی برای گروه اقتصاد خبرگزاری آنا، نوشت: برای تشویق صندوق‌های پژوهش و فناوری به ورود به پروژه‌های شهری، شهرداری‌ها باید ساختار درآمدی و مالی خود را از پایه متحول کنند. این تحول نیازمند حرکت از مدل سنتی «شهرداری به عنوان مجری و تأمین‌کننده مالی» به مدل «شهرداری به عنوان بستر‌ساز، تسهیل‌گر و شریک مالی» است.
صندوق‌های پژوهش و فناوری برای ورود به پروژه‌های شهری با موانع متعددی مواجهند که شناخت آنها پیش‌نیاز طراحی راهبرد است:
انحراف از مأموریت اصلی: مطالعات نشان می‌دهد صندوق‌های پژوهش و فناوری به تدریج از مأموریت اصلی خود (سرمایه‌گذاری در نوآوری) فاصله گرفته و به سمت فعالیت‌های کم‌ریسک مانند صدور ضمانت‌نامه روی آورده‌اند. به طوری که صدور ضمانت‌نامه ۷۵ درصد از کل حجم خدمات مالی آنها را تشکیل می‌دهد، در حالی که سهم سرمایه‌گذاری تنها ۳ درصد است.
چالش‌های ساختاری و قانونی: ساختار حقوقی صندوق‌ها (شرکت سهامی) فرآیند خروج، ادغام و نقد کردن سهام را دشوار می‌کند. همچنین عدم پذیرش ضمانت‌نامه‌های صندوق‌های دولتی و نیمه‌دولتی در برخی بازار‌ها و پیچیدگی فرآیند‌های نظارتی از دیگر موانع است.
بی‌اعتمادی و ریسک‌گریزی: تجربه‌های پیشین از تأخیر در پروژه‌های زیرساختی و عدم تحقق پیش‌بینی‌های درآمدی، اعتماد سرمایه‌گذاران را تضعیف کرده است. نگرش غالب سرمایه‌گذاران خرد نیز مبتنی بر ترجیح سود ثابت و کوتاه‌مدت است که با ماهیت بلندمدت پروژه‌های شهری همخوانی ندارد.
فاصله ایده تا اجرا: یکی از نقاط ضعف نظام‌های نوآوری، فاصله میان «ایده» و «اجرای واقعی» است. صندوق‌ها اغلب منتظر مراجعه شرکت‌ها می‌مانند تا خود به دنبال حل مسائل اولویت‌دار شهر بروند.
تحول ساختار مالی شهرداری‌ها برای جذب صندوق‌های پژوهش و فناوری، نیازمند راهبرد‌های چندلایه است:
۱. ایجاد نهاد‌های مالی تخصصی مشترک
شهرداری‌ها می‌توانند با مشارکت مستقیم در تأسیس صندوق‌های پژوهش و فناوری تخصصی، حضور خود را در این عرصه نهادینه کنند.
مدل مشهد (صندوق آوینی): شهرداری مشهد با مشارکت بخش خصوصی و وزارت راه، نخستین صندوق تخصصی مدیریت شهری در حوزه مسکن و زیرساخت را تأسیس کرد. این صندوق با رویکرد غیردولتی، سرمایه‌ها را به سمت پروژه‌های فناورانه هدایت می‌کند و مدل جدیدی برای درآمد پایدار شهرداری ارائه می‌دهد.
مدل یزد: صندوق پژوهش و فناوری استان یزد آمادگی دارد تا در پروژه‌های فناورانه شهرداری (مانند شهر هوشمند) حداکثر ۵۰ درصد مشارکت داشته باشد و ارتباط بین سازمان سرمایه‌گذاری شهرداری و شرکت‌های پارک علم و فناوری را برقرار کند.
۲. طراحی ابزار‌های مالی ترکیبی و مشوق‌های هدفمند
صندوق‌ها می‌توانند ترکیبی از ابزار‌های مالی را برای پروژه‌های شهری به کار گیرند:
ابزار‌های مالی متنوع: شامل تسهیلات، ضمانت‌نامه، سرمایه‌گذاری، هم‌سرمایه‌گذاری و حمایت از نمونه‌سازی است. صندوق مسکن نیز خدماتی مانند سرمایه‌گذاری خطرپذیر، اعطای تسهیلات مشارکتی و کارگزاری مالی ارائه می‌دهد.
مشوق‌های مالیاتی قانونی: طبق قانون جهش تولید دانش‌بنیان، شرکت‌های سرمایه‌گذار در تأسیس یا افزایش سرمایه صندوق‌های پژوهش و فناوری، از اعتبار مالیاتی معادل ۱۰۰٪ سرمایه‌گذاری برخوردار می‌شوند.
مدل گرنت مشترک: شهرداری اصفهان با شهرک علمی و تحقیقاتی، گرنت مشترکی برای حمایت از ایده‌های فناورانه (حتی محصولات نپخته) تعریف کرده است. این حمایت می‌تواند مقدمه‌ای برای سرمایه‌گذاری باشد و در صورت موفقیت، به خرید تضمینی یا سهامداری شهرداری منجر شود.
۳. بازتعریف نقش شهرداری از تأمین‌کننده مالی به تسهیل‌گر
شهرداری باید از نقش سنتی خود فاصله گرفته و به «واسطه مالی نوآوری» تبدیل شود.
شناسایی فعال مسائل شهری: صندوق نباید منتظر مراجعه شرکت‌ها بماند، بلکه باید مسائل اولویت‌دار شهر را شناسایی کرده و برای حل آنها به دنبال فناوری، شرکت دانش‌بنیان و مدل مالی مناسب باشد.
زنجیره تحول ناب شهری: تعریف فرآیندی شامل مسئله شهری ← اولویت‌بندی ← فراخوان نوآوری ← انتخاب فناوری ← نمونه‌سازی ← اجرای پایلوت ← سنجش نتیجه ← توسعه
۴. کاهش ریسک و افزایش شفافیت
برای جلب اعتماد صندوق‌ها، شهرداری باید ریسک سرمایه‌گذاری را کاهش دهد:
ارزیابی مستقل پروژه‌ها: ارزیابی و نظارت بر طرح‌ها توسط نهاد ارزیاب مستقل (مرجع ثالث) برای ارتقای اعتبارپذیری پروژه‌ها نزد سرمایه‌گذاران.
تفکیک ریسک پروژه: تأسیس شرکت‌های پروژه (Project Companies) برای اجرای طرح‌های کلان، به منظور اثبات قابلیت بازگشت سرمایه در افق زمانی مشخص.
مدیریت ریسک نقدشوندگی: انتشار اوراق اختیار فروش تبعی برای واحد‌های سرمایه‌گذاری صندوق، به قیمت تعیین‌شده و در سررسید‌های سالانه.
تحول ساختار درآمدی و مالی شهرداری‌ها برای تشویق صندوق‌های پژوهش و فناوری، نیازمند یک تغییر پارادایم از «شهرداری مجری» به «شهرداری تسهیل‌گر و شریک مالی» است. راهبرد‌های کلیدی عبارتند از:
نهادسازی: تأسیس صندوق‌های تخصصی مشترک (مانند مدل مشهد) با مشارکت بخش خصوصی و رویکرد غیردولتی.
ابزارسازی مالی: ترکیب تسهیلات، ضمانت‌نامه، سرمایه‌گذاری خطرپذیر و هم‌سرمایه‌گذاری با بهره‌گیری از اعتبار مالیاتی ۱۰۰٪ طبق قانون جهش تولید دانش‌بنیان.
مدل‌سازی مشارکت: تعریف گرنت‌های مشترک برای حمایت از ایده‌های نوپا و استفاده از مدل خرید تضمینی یا سهامداری شهرداری در صورت موفقیت.
ریسک‌زدایی: ارزیابی مستقل پروژه‌ها، تأسیس شرکت‌های پروژه برای تفکیک ریسک، و استفاده از اوراق اختیار فروش تبعی برای مدیریت نقدشوندگی.
تمرکز بر ارزش: حرکت به سمت «زنجیره تحول ناب شهری» که در آن منابع به پروژه‌هایی اختصاص می‌یابد که مستقیماً ارزش قابل اندازه‌گیری (کاهش هزینه، افزایش ایمنی، کاهش آلودگی) برای شهروند ایجاد می‌کنند.
تجربه موفق مشهد در راه‌اندازی صندوق آوینی و صندوق تأمین مالی جمعی، نشان می‌دهد که این مدل‌ها قابلیت تعمیم به سایر کلان‌شهر‌ها را دارند و می‌توانند به الگویی برای درآمد پایدار شهری تبدیل شوند.
ساختار مالی شهرداری باید صندوق را از «تأمین‌کننده مالی» به «بازارساز فناوری» تبدیل کند: ایجاد صندوق‌های تخصصی مشترک، تعریف تقاضای تضمین‌شده و خرید تضمینی، استفاده از ابزار‌های مالی ترکیبی، بهره‌گیری از اعتبار مالیاتی، کاهش ریسک نقدشوندگی، ارزیابی مستقل پروژه‌ها و حرکت در «زنجیره تحول ناب شهری». این اقدامات، ریسک ورود صندوق‌ها را کاهش داده و انگیزه آنها را برای مشارکت در پروژه‌های شهری تقویت می‌کند.
انتهای پیام/