عبور از وابستگی با بومی‌سازی و هوشمندسازی صنایع/ چرا مونتاژکاری، صنعت لوازم خانگی را به بن‌بست کشاند؟

به گزارش خبرگزاری آنا، صنعت لوازم خانگی ایران، که همواره یکی از ستون‌های اصلی بخش تولید و اشتغال‌زایی در اقتصاد کشور محسوب شده است، اکنون در نقطه عطفی از بحران‌های ساختاری قرار دارد. این حوزه که از سوی بسیاری از کارشناسان، بازوی محرک تقاضا در اقتصاد مصرفی شناخته می‌شود، با ترکیبی از چالش‌های تورمی، بحران نقدینگی و عقب‌ماندگی تکنولوژیک، رو به انحطاط است. آنچه در ظاهر یک رکود ساده در بازار به نظر می‌رسد، در واقع ریشه‌های عمیق‌تری در عدم توازن میان توان خرید مردم و هزینه‌های سنگین تولید دارد؛ وضعیتی که نه‌تنها تولیدات داخلی را در برابر محصولات وارداتی آسیب‌پذیر کرده، بلکه سلامت ساختاری این صنعت را نیز به مخاطره انداخته است.

بحران فعلی، فراتر از یک نوسان قیمت ساده، به معنای فروپاشی زنجیره ارزش در تولید است. در حالی که استاندارد‌های جهانی، بهره‌وری و ضریب عملیاتی بالا را شرط بقای یک صنعت می‌دانند، تولیدکنندگان داخلی با افت شدید این شاخص‌ها مواجه شده‌اند. این افت ضریب عملیاتی، پیامد‌های زنجیره‌ای گسترده‌ای دارد؛ از کاهش حاشیه سود که توان مالی تولید را فلج می‌کند، تا طولانی شدن چرخه بازگشت سرمایه که می‌تواند منجر به خشک شدن نقدینگی در صنایع بزرگ شود. در واقع، تولیدکننده ایرانی اکنون در میان دو آتش تورم مداوم که تقاضا را سرکوب می‌کند و هزینه‌های تأمین قطعات که حاشیه سود را می‌بلعد، گرفتار شده است.

اما خطرناک‌ترین پیامد این چرخه باطل، فراتر از مسائل مالی است؛ بحث بر سر هویت تولید در میان است. با کاهش بودجه‌های تحقیق و توسعه و اجتناب از مسیر پرهزینه بومی‌سازی فناوری، صنعت لوازم خانگی با خطر جدی سقوط به تله مونتاژمحوری روبروست. این پدیده یعنی تبدیل شدن واحد‌های صنعتی از تولیدکننده قطعات و فناوری به مونتاژکننده قطعات وارداتی، که نه تنها ارزش افزوده را از کشور خارج می‌کند، بلکه با استفاده از فناوری‌های نیمه‌کاره و نرم‌افزار‌های غیربومی، اعتماد مصرف‌کننده را نیز تخریب می‌کند. در واقع، اگر مسیر حرکت از تولید مبتنی بر دانش به سمت مونتاژ ساده تغییر کند، صنعت لوازم خانگی از یک موتور محرک اقتصادی، به یک بخش خدماتیِ صرف تبدیل خواهد شد که توان رقابت در بازار‌های جهانی را از دست داده است.

افت شدید ضریب عملیاتی و تله مونتاژمحوری

کارشناسان صنعت لوازم خانگی، نسبت به وضعیت وخیم تولیدکنندگان داخلی هشدار داده‌اند وبا اشاره به افت شدید ضریب عملیاتی و کاهش حاشیه سود به دلیل رکود تورمی و عدم توانایی در صادرات، از خطر خروج صنایع از چرخه تولید و سقوط به تله مونتاژمحوری خبر می‌دهند.

احسان فدایی در گفت‌و‌گو با خبرنگاراقتصادی آنا، اظهار داشت: طبق معیار‌های بین‌المللی مانند مدل مک‌کینزی، یک صنعت لوازم خانگی زمانی می‌تواند ارزش‌آفرین و پویا تلقی شود که ضریب عملیاتی آن بین ۸۵ تا ۹۰ درصد باشد. متأسفانه در کشور با وضعیتی مواجه هستیم که به دلیل رکود تورمی و نبود بستر‌های صادراتی، این ضریب به شدت افت کرده و در میانگین ۲۰ درصد قرار گرفته است.

سقوط ضریب عملیاتی و بحران بازگشت سرمایه

کارشناس صنعت لوازم خانگی با تشریح ابعاد این بحران تاکید کرد: کاهش قدرت خرید مردم در پی تورم مداوم، تقاضا را در این بازار به شدت کاهش داده است. از آنجایی که لوازم خانگی جزو کالا‌های پرکششی محسوب می‌شوند، هرگونه افزایش قیمت، اثر معکوسی بر میزان تقاضا می‌گذارد. این وضعیت منجر به کاهش حاشیه سود شده که خود، چالش بزرگ دیگری برای تولیدکنندگان است.

وی در ادامه توضیح داد: با کاهش حاشیه سود، بازگشت سرمایه در این صنعت به دلیل هزینه‌های جاری و فرآیند‌های طولانی تأمین قطعات، بسیار کند شده است. در واقع از زمانی که سفارش قطعات ثبت می‌شود تا زمانی که محصول نهایی در بازار عرضه شده و نقدینگی آن بازمی‌گردد، ممکن است ماه‌ها زمان سپری شود. این چرخه طولانی، توان مالی تولیدکنندگان را برای توسعه و به‌روزرسانی تجهیزات به شدت محدود کرده است.

تهدید فناوری و سقوط به تله مونتاژ

فدایی در بخش دیگری از گفتگوی خود به پیامد‌های ناشی از کاهش بودجه‌های پژوهشی پرداخت و افزود: کاهش حاشیه سود باعث شده است که شرکت‌ها دیگر تمایلی به سرمایه‌گذاری در بخش تحقیق و توسعه نداشته باشند. عدم هزینه کردن در حوزه تحقیق و توسعه، به معنای عدم بهره‌گیری از فناوری‌های روز و عدم بومی‌سازی محصولات است.

وی در ادامه هشدار داد: این روند منجر به وقوع پدیده‌ای می‌شود که در آن، صنایع از تولید واقعی فاصله گرفته و به سمت مونتاژمحوری حرکت می‌کنند. در این حالت، تولیدکنندگان به جای تولید قطعات اصلی، به سمت مونتاژ محصولات با کیفیت پایین یا استفاده از فناوری‌های ناقص روی می‌روند.

این کارشناس صنعت لوازم خانگی تاکید کرد: به عنوان مثال، در حوزه تلویزیون‌های هوشمند، اگر فرآیند بومی‌سازی نرم‌افزار و اپلیکیشن‌های داخلی به درستی انجام نشود، محصول کاربردی نخواهد بود. اما از آنجا که بومی‌سازی هزینه بر است، بسیاری از تولیدکنندگان از این مسیر اجتناب می‌کنند. در نهایت، استفاده از فناوری‌های نیمه‌کاره و محصولات با کیفیت پایین منجر به نارضایتی مشتری و آسیب به اعتبار برند‌های داخلی شده است.