وقتی لودر تاریخ را ویران می‌کند؛ میراث تومانیان را چه کسی نجات می‌دهد؟ + فیلم
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، سرای تومانیان سبزوار، بنایی که سال‌ها بخشی از خاطره تاریخی این شهر را در خود جای داده بود، حالا پس از تخریب بخش مهمی از کالبدش، با داربست‌هایی احاطه شده است که قرار است به حفاظت از بقایای باقی‌مانده آن کمک کنند.
تصاویر و فیلم‌های جدیدی که مسعود حسینی، هنرمند سبزواری، در اختیار خبرگزاری آنا قرار داده، از حضور عوامل میراث‌فرهنگی و برپایی داربست در محل این بنا حکایت دارد. بر اساس اطلاعات ارائه شده درباره این تصاویر، عملیات آواربرداری و سبک‌سازی بار جداره باقی‌مانده سردر در دستور کار قرار گرفته است؛ اقدامی که هدف آن، کاهش فشار وارد بر بخش‌های باقی‌مانده و جلوگیری از آسیب‌های بیشتر به این قسمت از بناست.
اما این تصاویر تازه، تنها روایت یک عملیات عمرانی نیستند؛ آنها یادآور پرسشی هستند که پس از تخریب سرای تومانیان همچنان باقی است: چگونه بنایی با پیشینه تاریخی و معماری قابل توجه، به چنین وضعیتی رسید و برای نجات آنچه از بنا باقی مانده است، چه باید کرد؟
از گاراژ تا پادگان روس‌ها
سرای تومانیان که در میان مردم با نام‌های «پادگان روس‌ها» و «کاروانسرای روس‌ها» نیز شناخته می‌شود، بنایی متعلق به دوره پهلوی اول است که در حاشیه جاده قدیم سبزوار ـ شاهرود قرار دارد.
این بنا در ابتدا کاربری گاراژ داشت، اما در جریان جنگ جهانی دوم و هم‌زمان با حضور ارتش سرخ شوروی در ایران، مدتی محل استقرار نیرو‌های روسی بود. پس از خروج نیرو‌های شوروی نیز بنا با تغییر کاربری، مدتی به‌عنوان ژاندارمری مورد استفاده قرار گرفت. به این ترتیب، سرای تومانیان تنها مجموعه‌ای از دیوار‌های آجری نبود؛ این بنا در دوره‌های مختلف، کارکرد‌های متفاوتی داشته و بخشی از تاریخ اجتماعی و تحولات منطقه را در خود منعکس می‌کرد.
ویژگی‌های معماری و کالبدی بنا، به‌ویژه فرم ورودی، آجرکاری سردر و جداره‌های آن، از جمله مؤلفه‌هایی بود که در ارزیابی ارزش تاریخی این مجموعه مورد توجه قرار گرفت.
با این حال، سرای تومانیان در فهرست آثار ملی ایران ثبت نشده بود؛ موضوعی که نباید با نداشتن ارزش تاریخی اشتباه گرفته شود. این بنا در نقشه اصلاح و تدقیق محدوده بافت تاریخی سبزوار که در آبان ۱۴۰۳ ابلاغ شد، به‌عنوان بنایی واجد ارزش تاریخی شناسایی شده بود.
تخریب با لودر؛ ماجرا از کجا آغاز شد؟
ماجرای تخریب سرای تومانیان در شهریورماه امسال به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز حوزه میراث فرهنگی تبدیل شد.
روز چهارشنبه ۱۸ شهریور ۱۴۰۵، انتشار تصاویر ورود لودر به محوطه بنا و تخریب بخش‌هایی از آن، واکنش فعالان میراث فرهنگی و علاقه‌مندان تاریخ سبزوار را به دنبال داشت.
بر اساس توضیحات منتشرشده از سوی مسئولان میراث فرهنگی خراسان رضوی، تخریب بخش‌هایی از بنا، به‌ویژه قسمت‌هایی از سردر و جداره ورودی، بدون استعلام و اخذ مجوز از میراث فرهنگی انجام شده بود.
در توضیحات مسئولان، به نامه شهرداری درباره تخریب و رفع خطر از دیوار‌های جنوبی و شرقی محوطه اشاره شد؛ با این حال، بنا بر اعلام میراث فرهنگی، تخریب بخش‌های واجد ارزش تاریخی از جمله سردر ورودی، فراتر از موضوع رفع خطر بوده است. در پی این اتفاق، عملیات تخریب متوقف شد و مسئولان میراث فرهنگی از پیگیری حقوقی و ثبت شکایت علیه عوامل تخریب خبر دادند.
این ماجرا بار دیگر مسئله حفاظت از بنا‌های تاریخی ثبت‌نشده، اما واجد ارزش را به مرکز توجه آورد؛ بنا‌هایی که ممکن است به دلیل قرار نگرفتن در فهرست آثار ملی، در معرض آسیب قرار بگیرند، در حالی که ارزش تاریخی و معماری آنها همچنان نیازمند حفاظت است.
سردر تومانیان؛ چه میزان از بنا آسیب دید؟
بر اساس اظهارات معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی که پس از تخریب منتشر شد، حدود ۶۵ درصد از بخش واجد ارزش بنا، عمدتاً سردر آن، تخریب شده بود.
با این حال، مسئولان میراث فرهنگی از امکان بازسازی بخش آسیب‌دیده سخن گفتند و اعلام کردند که مستندات موجود از وضعیت پیشین بنا می‌تواند در این مسیر مورد استفاده قرار گیرد.
وجود تصاویر و اطلاعات ثبت‌شده از شکل و جزئیات معماری بنا، ظرفیت مهمی برای بررسی امکان احیا به شمار می‌رود؛ اما بازسازی یک بنای تاریخی، به‌ویژه پس از تخریب بخش‌هایی از کالبد اصلی آن، نیازمند بررسی‌های کارشناسی، مستندسازی دقیق و تعیین روش مداخله متناسب با وضعیت باقی‌مانده است.
در چنین شرایطی، حفاظت از بخش‌هایی که هنوز پابرجا هستند، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه هرگونه آسیب بیشتر می‌تواند امکان مرمت اصولی را دشوارتر کند.
داربست‌ها برای نجات جداره باقی‌مانده
ثبت تصاویر جدید مسعود حسینی، هنرمند سبزواری، از برپایی داربست در محل سرای تومانیان حکایت دارد. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده درباره این تصاویر، میراث فرهنگی سبزوار عملیات آواربرداری و سبک‌سازی بار جداره باقی‌مانده سردر را در دستور کار قرار داده است.
در این مرحله، موضوع فقط جمع‌آوری آوار نیست؛ آنچه اهمیت دارد، حفاظت از بخش‌های باقی‌مانده و جلوگیری از وارد شدن فشار یا آسیب بیشتر به جداره‌ای است که پس از تخریب، همچنان بخشی از شواهد معماری بنا را در خود حفظ کرده است.
البته آواربرداری و سبک‌سازی باید با نظارت کارشناسی و با توجه به وضعیت سازه‌ای بخش باقی‌مانده انجام شود تا عملیات حفاظتی، خود به عاملی برای تخریب بیشتر تبدیل نشود.
برپایی داربست و آغاز این اقدامات را می‌توان گامی برای حفاظت از بقایای بنا دانست؛ با این حال، برای ارزیابی نتیجه کار باید منتظر ماند و دید عملیات در چه چارچوبی ادامه پیدا می‌کند و آیا برنامه مشخصی برای مرمت و احیای سردر و دیگر بخش‌های باقی‌مانده وجود دارد یا خیر.
مالکیت خصوصی و مسئولیت حفاظت از میراث تاریخی
یکی از موضوعات مطرح‌شده درباره سرای تومانیان، مالکیت خصوصی بناست. مالکیت خصوصی، به‌خودی‌خود به معنای بی‌ارزش بودن یک بنا یا منتفی شدن ضرورت حفاظت از ارزش‌های تاریخی آن نیست؛ همان‌طور که حفاظت از میراث فرهنگی نیز بدون توجه به وضعیت مالکیت و حقوق قانونی مالکان قابل پیگیری نیست.
از همین رو، تعیین تکلیف سرای تومانیان نیازمند روشن شدن وضعیت حقوقی بنا، حدود مسئولیت دستگاه‌های متولی، تعهدات مالک و نحوه تأمین هزینه‌های حفاظت و مرمت است.
اگر قرار باشد بخش‌های باقی‌مانده بنا حفظ شوند، لازم است میان مالک و دستگاه‌های مسئول، درباره شیوه حفاظت، مرمت و آینده این مجموعه تفاهمی روشن شکل بگیرد؛ تفاهمی که در کنار رعایت حقوق مالک، امکان صیانت از ارزش‌های تاریخی و معماری بنا را نیز فراهم کند.
در این میان، تعیین تکلیف وضعیت بنا و اعلام شفاف برنامه‌های حفاظتی می‌تواند از تکرار اتفاقات مشابه جلوگیری کند و زمینه را برای تصمیم‌گیری درباره آینده آن فراهم آورد.
از حفاظت اضطراری تا احیای تاریخی
داربست‌های تازه برپا‌شده در سرای تومانیان، اگرچه به‌تنهایی به معنای آغاز مرمت کامل بنا نیستند، می‌توانند نقطه شروعی برای حفاظت از بخش‌های باقی‌مانده باشند؛ به شرط آنکه این اقدامات به برنامه‌ای روشن و کارشناسی برای ادامه کار متصل شوند.
آنچه امروز از سرای تومانیان باقی مانده، تنها چند دیوار و بخشی از سردر نیست؛ بقایای بنایی است که با تاریخ حضور روس‌ها در منطقه، تحولات دوره پهلوی و خاطرات مردم سبزوار پیوند خورده است.
اکنون باید دید پس از توقف تخریب و آغاز اقدامات حفاظتی، چه برنامه‌ای برای مستندسازی، مرمت و تعیین تکلیف آینده این بنا در نظر گرفته می‌شود.
سرای تومانیان پیش از آنکه داربست‌ها بر پیکر آسیب‌دیده‌اش برپا شوند، بخشی از تاریخ سبزوار بود؛ امروز نیز آنچه از آن باقی مانده، فرصتی برای جبران بخشی از خسارت و جلوگیری از نابودی بیشتر است. فرصتی که تحقق آن، به هماهنگی میان مالک، میراث فرهنگی و دیگر دستگاه‌های مسئول و پایبندی به یک برنامه کارشناسی برای حفاظت و احیا بستگی دارد.
انتهای پیام/