دیوان حافظ؛ پیوند ماندگار عشق و معرفت

به گزارش خبرگزاری آنا، محمود شالویی، رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، در ابتدای این آیین گفت: حافظ با پیوند عشق، معرفت و اندیشه‌های ریشه‌دار ایرانی، جایگاهی در زبان و فرهنگ ما یافته است که همچنان در ذهن و جان ایرانیان حضور دارد و دیوان او، فراتر از مجموعه‌ای از غزل‌ها، بازتابی از باور‌ها و اندیشه‌های ایرانیان در طول تاریخ است.

وی اظهار کرد: امروز به نام و یاد لسان‌الغیب، خواجه شمس‌الدین محمد شیرازی، گرد هم آمده‌ایم تا از سخنان استادان برجسته حافظ‌پژوهی، از جمله دکتر حسن انوری، دکتر سعید حمیدیان و استاد بهاءالدین خرمشاهی بهره‌مند شویم؛ چهره‌هایی که پژوهش‌ها و خدمات علمی آنان در حوزه زبان و ادب فارسی و شناخت حافظ بسیار ارزشمند است.

رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی با اشاره به کلامی از حسن انوری درباره سه ویژگی لازم برای پژوهشگران و اندیشمندان، یعنی اراده، پشتکار و عشق، افزود: حافظ نیز این سه ویژگی را در وجود خود جمع کرده بود، اما عشق برای او جایگاهی ویژه داشت؛ چراکه همین عشق، زمینه‌ساز سرودن شعر و بیان اندیشه‌هایی شد که در قالب غزل‌های او ماندگار شدند.

وی با اشاره به روایتی از میرسیدشریف جرجانی؛ استاد حافظ، درباره استعداد شعری او بیان کرد: بنا بر این روایت، هنگامی که دیگر شاگردان از منع سرودن شعر و تشویق حافظ به شاعری پرسیدند، جرجانی پاسخ داد که شعر حافظ «همه بیت‌الغزل معرفت» است. این روایت نشان می‌دهد که استعداد و توانایی حافظ در شعر، از همان دوران مورد توجه اهل دانش بوده است.

شالویی با اشاره به جایگاه زبان فارسی در تاریخ ایران تصریح کرد: بزرگانی، چون فردوسی، سنایی، عطار، مولانا، سعدی و حافظ در حفظ و گسترش زبان و ادب فارسی نقشی مهم داشتند. حافظ نیز با لطافت کلام و عمق اندیشه خود، به چنان جایگاهی رسید که دیوانش در خانه ایرانیان، در کنار قرآن، حضوری ماندگار یافته و تفأل به اشعار او به بخشی از فرهنگ عمومی تبدیل شده است.

وی با بیان اینکه شناخت «حافظ» بدون آشنایی با پیشینه فکری و فرهنگی ایرانیان دشوار است، افزود: مرحوم سعید نفیسی، «حافظ» را شاعری می‌دانست که مجموعه‌ای از عقاید و افکار ایرانیان را در اشعار خود بازتاب داده است. از همین رو، فهم شعر «حافظ» نیز بدون شناخت زمینه‌های فرهنگی، تاریخی و معنایی آن نمی‌تواند همه ظرافت‌های سخن او را منتقل کند.

رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی با اشاره به استقبال از حافظ در خارج از ایران گفت: در سفری به یوگسلاوی سابق، علاقه مردم به نام و شعر حافظ را مشاهده کردم. در همین زمینه، با همکاری استاد محمود فرشچیان و استاد جلیل رسولی، کتابی با بهره‌گیری از آثار نگارگری و خوشنویسی برای معرفی حافظ فراهم و در دانشگاه بلگراد به مخاطبان معرفی شد.

وی در پایان تأکید کرد: ماندگاری «حافظ» تنها به زیبایی کلام او محدود نمی‌شود؛ شعرش با لایه‌های گوناگون معنایی، از عشق و معرفت تا اندیشه‌های فرهنگی و انسانی، همچنان با مخاطبان ارتباط برقرار می‌کند و همین ویژگی سبب شده است که نام و سخنش پس از گذشت قرن‌ها در زندگی و فرهنگ ایرانیان زنده بماند.

پیوند عمیق «حافظ» با قرآن کریم و مفاهیم آن

در ادامه حسن انوری عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی به ایراد سخن پرداخت و گفت: قرن چهاردهم شمسی، از سال ۱۳۰۱ تا ۱۴۰۰، دوره اوج حافظ‌پژوهی بوده است؛ در این دوره شرح‌ها، تصحیح‌ها و پژوهش‌های متعددی درباره دیوان حافظ منتشر شده که در قرون پیشین سابقه نداشته است.

وی با اشاره به روند حافظ‌پژوهی در یک قرن گذشته اظهار کرد: در این دوره، شش شرح چندجلدی درباره حافظ نوشته شده که هر یک از جنبه‌ای به شناخت شعر و اندیشه او کمک کرده‌اند. از جمله این آثار، کتاب «این کیمیای هستی» نوشته دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی است که در سه جلد منتشر شده و در برخی زمینه‌ها دیدگاه‌های تازه‌ای درباره شعر حافظ ارائه می‌کند.

انوری با اشاره به شرح پنج‌جلدی سعید حمیدیان افزود: این اثر در حدود چهار هزار صفحه تدوین شده و از ویژگی‌های مهم آن، روش‌مندی در شرح غزل‌هاست؛ به این معنا که اشعار با رویکردی منسجم و بر اساس یک نظام مشخص بررسی شده‌اند.

به گفته وی، شرح حافظ‌نامه بهاءالدین خرمشاهی و آثار رحیم ذوالنور و حسینعلی هروی نیز از جمله پژوهش‌های مهم در این حوزه‌اند که هر یک به جنبه‌هایی از شعر و اندیشه حافظ پرداخته‌اند.

عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به تدوین فرهنگ‌های بسامدی حافظ بیان کرد: این فرهنگ‌ها امکان جست‌وجوی واژگان دیوان و بررسی کاربرد آنها در نسخه‌ها و چاپ‌های مختلف را فراهم کرده‌اند و از این جهت در حافظ‌شناسی اهمیت دارند.

وی تصحیح‌های انتقادی دیوان حافظ را از دیگر دستاورد‌های مهم قرن گذشته دانست و گفت: تصحیح علامه قزوینی از نخستین کوشش‌های مهم در این زمینه بود و پس از آن، تصحیح‌های دیگری از جمله آثار ناتل خانلری و ... انتشار یافت. همچنین تصحیح «سایه» با بهره‌گیری از نظر‌های پژوهشگران، از جمله شفیعی کدکنی، مورد توجه قرار گرفته است.

انوری با اشاره به اختلاف نسخه‌ها در برخی ابیات حافظ تأکید کرد که انتخاب واژه درست، در فهم دقیق معنای شعر نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

وی در ادامه، برخورداری از ذهن فلسفی را یکی از ضرورت‌های شناخت حافظ دانست و افزود: توجه شاعران و اندیشمندانی، چون گوته و نیچه به «حافظ» نشان می‌دهد که شعر او ظرفیت‌های فکری و فلسفی گسترده‌ای دارد. برای درک این ابعاد، باید با اندیشه‌های فلسفی و پرسش‌هایی که در سنت‌های فکری شرق و غرب مطرح شده‌اند، آشنا بود.

«انوری» تسلط بر تفاسیر قرآن کریم را نیز برای شناخت دقیق شعر حافظ ضروری دانست و اظهار کرد: حافظ با قرآن و مفاهیم آن پیوندی عمیق داشت و بازتاب این آشنایی در غزل‌های او دیده می‌شود؛ اما دریافت برخی از این اشارات، بدون شناخت زمینه‌های قرآنی و تفسیری، آسان نیست.

وی با اشاره به بیتی از حافظ، «شکر ایزد که میان من و او صلح افتاد»، توضیح داد: برای فهم این بیت باید به روایت‌های تفسیری درباره آفرینش انسان توجه کرد؛ زیرا برخی از معانی شعر حافظ با زمینه‌های دینی و عرفانی پیوند دارند و نمی‌توان آنها را صرفاً در چارچوب روابط عاشقانه متعارف تفسیر کرد.

عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی در پایان تأکید کرد: شناخت حافظ نیازمند مطالعه هم‌زمان شعر، فلسفه، متون دینی و تفاسیر قرآن است؛ تنها با چنین شناختی می‌توان به لایه‌های پنهان و ظرافت‌های فکری غزل‌های او نزدیک شد.

ادای دینی شاعرانه به حافظ شیرازی

در ادامه پیام تصویری بهاءالدین خرمشاهی عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای حاضران پخش شد. وی در این پیام با تبریک روز حافظ و با قدردانی از انجمن آثار و مفاخر فرهنگی گفت: گردهمایی برای بزرگداشت بزرگان ادب و فرهنگ از جمله حافظ شیرازی، رسمی نیکو و ارزشمند است؛ چراکه در چنین برنامه‌هایی، شادی و همدلی با علم، شعر، ادب و عرفان درهم می‌آمیزد و زمینه‌ای برای گفت‌و‌گو و شناخت عمیق‌تر میراث فرهنگی فراهم می‌شود.

وی برگزاری آیین‌های مشابه برای سعدی، خیام، فردوسی، مولانا و عطار را نیز از جلوه‌های ارزشمند این سنت فرهنگی دانست.

خرمشاهی اظهار کرد: طی سال‌های متمادی آثار و پژوهش‌های متعددی درباره حافظ فراهم کرده و امیدوارم این آثار بتواند برای نسل جوان و پژوهشگران آینده سودمند باشد.

وی با اشاره به سال‌های طولانی فعالیت علمی و پژوهشی خود افزود: آنچه در این سال‌ها انجام داده، حاصل توفیقی الهی بوده و امیدوار است آثارش همچنان خوانده شود، مورد نقد و بررسی قرار گیرد و در اختیار نسل‌های جوان قرار گیرد.

خرمشاهی در ادامه، غزلی را که بیش از چهار دهه پیش در ستایش حافظ سروده بود، برای حاضران قرائت کرد. این شعر که به گفته او در سال ۱۳۶۳ سروده شده، ادای دینی شاعرانه به خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی بود و در ابیاتی، شعر حافظ را جلوه‌ای از شهود، حکمت، عشق و معرفت توصیف می‌کرد.

وی در پایان با اشاره به یادداشت‌ها و پژوهش‌های علامه طباطبایی درباره حافظ، بر اهمیت گردآوری و انتشار این یادداشت‌ها تأکید کرد و گفت: این آثار، افزون بر ارزش علمی، از اعتبار و اهمیت تاریخی ویژه‌ای برخوردارند.

نقد برخی جریان‌های رایج در حافظ‌پژوهی

سعید حمیدیان، استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبائی (ره) نیز در این آیین گفت: حافظ‌پژوهی در روزگار ما با دستاورد‌های ارزشمندی همراه بوده، اما در کنار این پژوهش‌ها، برداشت‌های نادرست و تفسیر‌های شتاب‌زده‌ای نیز درباره شعر و اندیشه حافظ رواج یافته است که باید با نگاهی علمی و نقادانه به آنها پرداخت.

وی با اشاره به کتاب پنج‌جلدی «شرح شوق» اظهار کرد: بخشی از این کتاب به نقد برخی جریان‌های رایج در حافظ‌پژوهی اختصاص دارد؛ موضوعاتی که در طول چند دهه پژوهش درباره حافظ با آنها مواجه بوده‌ام و کوشیده‌ام با ذکر نمونه‌ها و استناد به آثار، دیدگاه خود را درباره‌شان بیان کنم.

حمیدیان با انتقاد از رواج تفأل به دیوان حافظ افزود: حافظ پیش از هر چیز، یکی از بزرگ‌ترین شاعران و غزل‌سرایان زبان فارسی است و همین جایگاه برای ارج‌گذاری به او کفایت می‌کند. نباید از شعر او انتظار داشت که از سرنوشت، آرزو‌ها و تصمیم‌های آینده ما خبر بدهد.

به گفته وی، تبدیل دیوان حافظ به ابزاری برای پیش‌بینی آینده، با شناخت ادبی و علمی از شعر او سازگار نیست.

این استاد دانشگاه با تأکید بر ضرورت پرهیز از اغراق در شرح و تفسیر شعر حافظ بیان کرد: پیچیدگی‌های فکری و هنری حافظ چنان گسترده است که هیچ شرحی نمی‌تواند مدعی باشد همه ابعاد شعر او را به‌طور کامل دریافته است. از همین رو، انتخاب عنوان «شرح شوق» برای اثر خود نیز ناظر بر همین فروتنی است؛ زیرا این کتاب بیش از آنکه ادعای شرح کامل حافظ را داشته باشد، حاصل دریافت‌ها و تأملات نگارنده درباره شعر اوست.

وی با اشاره به جایگاه سعدی در تاریخ غزل فارسی تصریح کرد: سعدی و حافظ را باید دو قله غزل‌سرایی فارسی دانست. در دوره‌های گذشته، سعدی جایگاه برجسته‌ای در غزل داشت، اما در روزگار ما «حافظ» بیش از گذشته در مرکز توجه قرار گرفته است. این تغییر در میزان توجه، نباید موجب کم‌اعتنایی به جایگاه ادبی و فکری سعدی شود.

حمیدیان همچنین با انتقاد از برخی تفسیر‌های غیرمستند از اشعار حافظ گفت: گاه برداشت‌هایی درباره شعر او مطرح می‌شود که با معنای ابیات و دانش تاریخی و علمی سازگار نیست. برای نمونه، برخی از ابیات «حافظ» را به کشفیات علمی دوران جدید مرتبط دانسته‌اند، در حالی که چنین تفسیر‌هایی بدون توجه به زبان و جهان فکری روزگار شاعر صورت گرفته‌اند.

وی در ادامه، نسبت دادن برخی اشعار به «حافظ» را نیز نیازمند بررسی دقیق دانست و افزود: در پژوهش درباره دیوان حافظ، باید میان متن معتبر و برداشت‌های سلیقه‌ای تفاوت گذاشت و از تفسیر‌هایی که به تحریف شعر یا تحمیل دیدگاه‌های بیرونی بر آن می‌انجامد، پرهیز کرد.

حمیدیان در پایان با تأکید بر ضرورت نگاه علمی به حافظ‌پژوهی خاطرنشان کرد: حافظ در روزگار ما گاه به موضوع افراط و تفریط تبدیل شده است؛ از یک سو، برخی بدون بررسی دقیق، برداشت‌های اغراق‌آمیز از شعر او ارائه می‌کنند و از سوی دیگر، ابعاد فکری و هنری آثارش نادیده گرفته می‌شود. شناخت دقیق حافظ مستلزم مطالعه نقادانه، پرهیز از پیش‌داوری و توجه به زمینه‌های تاریخی و ادبی شعر اوست.

در بخش دیگری از این مراسم نیز طنین نغمه‌های «گروه وصل یار» با اجرای قطعاتی دلنشین بر مبنای غزلیات حافظ در فضا پیچید و برپایی نمایشگاهی از پیوند خط و رنگ و معنا در قالب آثار نقاشی و خوشنویسی، جلوه‌ای دوچندان به این محفل فرهنگی و ادبی بخشید.