کمبود نیروی پرستاری چالش اصلی است، اما مهاجرت نصف شده و تأخیر در پرداخت‌ها کاهش داشته است+ فیلم
عباس عبادی، معاون پرستاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی کشور به مناسبت روز پرستار با حضور در خبرگزاری آنا به گفت‌وگوی اختصاصی با خبرنگار گروه جامعه آنا پرداخت و در موضوعاتی همچون وضعیت نیروی انسانی پرستاری، نسبت پرستار به تخت و جمعیت، کمبود پرستار، میزان مهاجرت، توزیع ناعادلانه نیرو در استانها، طرح پرستار پیگیر و برنامه‌های توسعه مراقبت در منزل سخن گفت.
آنا: با توجه به مسئولیت معاونت پرستاری وزارت بهداشت، وضعیت فعلی جامعه پرستاری کشور را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ نسبت پرستار به تخت بیمارستانی در چه وضعیتی قرار دارد؟
عبادی: آموزش آکادمیک پرستاری در ایران از سال ۱۲۹۵ در ارومیه آغاز شده است و اکنون بیش از ۱۱۰ سال از شکل‌گیری آموزش کلاسیک پرستاری در کشور می‌گذرد. در طول این سال‌ها، نظام آموزش پرستاری توسعه قابل توجهی داشته و امروز بیش از ۲۲۰ دانشکده پرستاری و مرکز آموزش عالی مرتبط با این حوزه در کشور فعالیت می‌کنند.
سالانه حدود ۱۲ هزار و ۶۰۰ تا ۱۲ هزار و ۷۰۰ دانشجو در مقطع کارشناسی پرستاری پذیرش می‌شوند. با احتساب رشته‌های مرتبط، از جمله هوشبری، اتاق عمل و فوریت‌های پزشکی، شمار ورودی‌های دانشگاهی این مجموعه به حدود ۱۸ هزار نفر در سال می‌رسد. در مقاطع تحصیلات تکمیلی نیز رشته‌های متعددی در حوزه پرستاری و رشته‌های مرتبط ارائه می‌شود.
برنامه‌های آموزشی پرستاری در ایران از ظرفیت مناسبی برخوردارند و در سطح منطقه جایگاه قابل توجهی دارند. استقبال برخی کشور‌های دیگر از جذب پرستاران ایرانی نیز تا حدی نشان‌دهنده توان علمی و حرفه‌ای نیرو‌های آموزش‌دیده در کشور است.
با این حال، خدمات پرستاری به بیمارستان محدود نمی‌شود. پرستاران در حوزه‌های پیشگیری، بهداشت، توانبخشی، مراقبت تسکینی و مراقبت در منزل نیز نقش مهمی ایفا می‌کنند. از این رو، ارزیابی ظرفیت پرستاری کشور نباید صرفاً بر تعداد تخت‌های بیمارستانی متمرکز باشد؛ بلکه نسبت پرستار به جمعیت و میزان دسترسی مردم به خدمات پرستاری نیز اهمیت دارد.
شاخص پرستار به جمعیت در ایران پایین‌تر از میانگین جهانی است
آنا: شاخص‌های بین‌المللی چه تصویری از وضعیت نیروی پرستاری کشور ارائه می‌کنند؟
عبادی: یکی از شاخص‌های مهم در ارزیابی وضعیت نیروی انسانی پرستاری، نسبت پرستار به جمعیت است. بر اساس ارقام مطرح‌شده در این حوزه، میانگین جهانی حدود ۳۷ پرستار به ازای هر ۱۰ هزار نفر جمعیت است؛ در حالی که این نسبت در ایران حدود ۲۲ تا ۲۳ نفر برآورد می‌شود.
البته تعریف و دامنه نیرو‌های پرستاری در کشور‌های مختلف یکسان نیست و این تفاوت باید هنگام مقایسه شاخص‌ها مورد توجه قرار گیرد. با وجود این، ارقام موجود نشان می‌دهد که کشور ما در تأمین نیروی پرستاری متناسب با جمعیت با فاصله قابل توجهی مواجه است.
در حوزه بیمارستانی نیز نسبت پرستار حرفه‌ای به تخت فعال در آغاز دوره مسئولیت من حدود ۰.۹ بود و اکنون به اندکی بیش از یک پرستار به ازای هر تخت رسیده است. اگر سایر اعضای گروه پرستاری، از جمله نیرو‌های اتاق عمل، هوشبری و کمک‌پرستاران را نیز در محاسبات لحاظ کنیم، این نسبت به حدود ۱.۲ تا ۱.۲۵ می‌رسد.
بر اساس برآورد‌های ما، نسبت مطلوب پرستار به تخت بیمارستانی باید حدود ۱.۸ باشد. فاصله موجود میان وضعیت فعلی و این شاخص، بیانگر نیاز جدی نظام سلامت به تقویت نیروی انسانی پرستاری است.
کمبود نیرو علاوه بر افزایش فشار کاری، احتمال فرسودگی شغلی کارکنان را افزایش می‌دهد و می‌تواند بر کیفیت و ایمنی مراقبت از بیماران اثر بگذارد. بنابراین، تأمین نیروی پرستاری صرفاً یک موضوع اداری نیست، بلکه مستقیماً با کیفیت خدمات سلامت ارتباط دارد.
چرا با وجود افزایش ظرفیت دانشگاه‌ها، کمبود پرستار همچنان پابرجاست؟
آنا: با توجه به ظرفیت آموزشی کشور، کمبود پرستار چگونه به این سطح رسیده است؟
عبادی: برای تحلیل وضعیت نیروی انسانی پرستاری باید چهار حوزه را از یکدیگر تفکیک کرد: تربیت نیروی انسانی، جذب فارغ‌التحصیلان، نگهداشت نیرو‌های شاغل و توانمندسازی آنان.
در حوزه آموزش، طی سال‌های گذشته ظرفیت قابل توجهی ایجاد شده و سالانه شمار زیادی دانشجو در رشته پرستاری و رشته‌های مرتبط پذیرش می‌شوند. با این حال، همه فارغ‌التحصیلان لزوماً وارد چرخه خدمت نمی‌شوند و بخشی از نیرو‌های شاغل نیز به دلایل مختلف از نظام سلامت خارج می‌شوند.
بازنشستگی یکی از عوامل خروج نیروهاست. طی دو تا سه سال گذشته، به‌طور متوسط سالانه حدود هزار و ۵۰۰ تا هزار و ۶۰۰ نفر از نیرو‌های پرستاری از طریق بازنشستگی از چرخه خدمت خارج شده‌اند. در کنار آن، استعفا، ترک حرفه و مهاجرت نیز بر میزان نیروی در دسترس تأثیر می‌گذارد.
برآورد ما نشان می‌دهد که کشور با کمبود حدود ۸۰ تا ۱۰۰ هزار پرستار مواجه است. برای دستیابی به این برآورد، باید تعداد تخت‌های فعال بیمارستانی، نسبت فعلی پرستار به تخت و شاخص مورد انتظار را در نظر گرفت. تعداد تخت‌های فعال بیمارستانی کشور نیز حدود ۱۶۰ هزار تخت است.
با این حال، افزایش ظرفیت پذیرش دانشجو به‌تنهایی نمی‌تواند این کمبود را برطرف کند. اگر شرایط شغلی و اقتصادی به گونه‌ای نباشد که نیرو‌های آموزش‌دیده در حرفه خود باقی بمانند، بخشی از سرمایه‌گذاری انجام‌شده در حوزه آموزش عملاً به تأمین نیروی مورد نیاز نظام سلامت منجر نخواهد شد.
مهاجرت پرستاران کاهش یافت؛ اما خروج از چرخه خدمت ادامه دارد
آنا: روند مهاجرت پرستاران چگونه است و چه عواملی موجب خروج نیرو‌های متخصص از حرفه پرستاری می‌شود؟
عبادی: آمار مهاجرت خارجی پرستاران در یکی دو سال گذشته روند کاهشی داشته است. در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ و دوره‌های پیش از آن، سالانه حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ نفر از پرستاران کشور مهاجرت می‌کردند؛ اما این رقم اکنون به حدود ۳۷۰ تا ۳۸۰ نفر در سال رسیده است.
با وجود کاهش مهاجرت خارجی، مسئله خروج نیروها از چرخه خدمت همچنان اهمیت دارد. بخشی از پرستاران پس از چند سال فعالیت، حرفه خود را ترک می‌کنند یا به مشاغلی خارج از نظام سلامت روی می‌آورند. این روند در کنار بازنشستگی و مهاجرت، بر کمبود نیروی انسانی می‌افزاید.
در پنج سال گذشته، روند صدور مجوز‌های استخدامی از سوی سازمان اداری و استخدامی نسبت به دوره‌های قبل بهبود یافته است؛ با این حال، میزان جذب نیرو همچنان باید با نیاز‌های نظام سلامت و تعداد نیرو‌های خارج‌شده از خدمت تناسب بیشتری پیدا کند.
این مسئله تنها مختص ایران نیست. کمبود پرستار در بسیاری از کشور‌های جهان به چالشی جدی تبدیل شده است. برآورد‌های بین‌المللی از کمبود بیش از ۶ میلیون پرستار در جهان حکایت دارد و برخی پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد این رقم در فاصله سال‌های ۲۰۳۰ تا ۲۰۳۵ ممکن است به حدود ۹ میلیون نفر برسد.
سالمندی جمعیت و افزایش نیاز به مراقبت‌های سلامت از عوامل اصلی رشد تقاضا برای خدمات پرستاری است. با وجود توسعه فناوری و هوش مصنوعی، پرستاری همچنان به ارتباط انسانی، مراقبت مستقیم از بیمار و تصمیم‌گیری حرفه‌ای در شرایط بالینی وابسته است و نمی‌توان نقش نیروی انسانی را در این حوزه نادیده گرفت.
حقوق پایین و فشار کاری؛ دو عامل اصلی ترک خدمت پرستاران
آنا: چه عواملی باعث می‌شود پرستاران با وجود تحصیلات تخصصی و تجربه کاری، تصمیم به ترک خدمت بگیرند؟
عبادی: یکی از مهم‌ترین عوامل، تناسب نداشتن میزان دریافتی با سختی و ماهیت کار پرستاری است. این حرفه به حضور مستمر، کار در شیفت‌های شب و روز‌های تعطیل و مواجهه مداوم با بیماران و شرایط دشوار درمانی نیاز دارد. بنابراین، نظام پرداخت باید تفاوت میان ماهیت مشاغل و میزان دشواری آنها را به‌درستی منعکس کند.
در نظام پرداخت هماهنگ، گاهی تفاوت کافی میان مشاغل از نظر سختی کار و مسئولیت حرفه‌ای وجود ندارد. ممکن است دو نفر با مدرک تحصیلی مشابه در چارچوب‌های پرداختی نزدیک به یکدیگر قرار گیرند، در حالی که یکی در محیطی با شرایط کاری متعارف فعالیت می‌کند و دیگری در بخش درمان، به‌صورت شبانه‌روزی با درد، رنج و شرایط پیچیده بیماران مواجه است.
از این رو، ضروری است ویژگی‌های حرفه پرستاری و مسئولیت‌های آن در تعیین دریافتی‌ها مورد توجه قرار گیرد.
عامل دیگر، جایگاه اجتماعی و سازمانی پرستاران است. کارکنان هر حرفه‌ای باید احساس کنند که تلاش‌ها و مسئولیت‌هایشان دیده می‌شود و در تصمیم‌سازی‌ها و تصمیم‌گیری‌های مرتبط با حوزه فعالیت خود نقش دارند.
پرستاران در ارتباط مستقیم با مردم قرار دارند و بخش مهمی از رضایت بیماران از خدمات درمانی به عملکرد آنان وابسته است. با این حال، بخشی از گلایه‌های جامعه پرستاری به این موضوع مربوط می‌شود که حضور و نقش آنان در ساختار تصمیم‌گیری نظام سلامت متناسب با مسئولیت‌هایشان نیست.
این مسئله را می‌توان در چارچوب کرامت سازمانی بررسی کرد. اگر نیروی انسانی احساس کند که جایگاه حرفه‌ای و مسئولیت‌هایش به اندازه کافی مورد توجه قرار نمی‌گیرد، احتمال کاهش انگیزه و خروج از حرفه افزایش خواهد یافت.
بنابراین، اصلاح وضعیت پرستاری باید هم‌زمان دو محور را دنبال کند: بهبود شرایط معیشتی و پرداخت‌ها و ارتقای جایگاه حرفه‌ای و سازمانی پرستاران.
پرستاران در غرب بیکارند و در جنوب کمبود نیرو داریم
آنا: آیا کمبود پرستار در تمام استان‌های کشور به یک اندازه وجود دارد؟
عبادی: توزیع جغرافیایی نیرو‌های پرستاری در کشور متوازن نیست. در برخی استان‌های غربی، از جمله کرمانشاه، کردستان، اردبیل و بخش‌هایی از لرستان، شمار قابل توجهی از پرستاران بیکار هستند. در مقابل، استان‌هایی مانند سیستان و بلوچستان، هرمزگان، بوشهر و خوزستان با کمبود نیروی پرستاری مواجه‌اند. تهران نیز با وجود برخورداری از شمار زیادی بیمارستان و مرکز درمانی، در تأمین نیروی انسانی مشکلات خاص خود را دارد.
یکی از عوامل مؤثر در کمبود نیرو در تهران، هزینه بالای زندگی و به‌ویژه مسکن است. در گذشته، فعالیت در تهران برای پرستاران شهرستانی می‌توانست از نظر اقتصادی جذاب باشد؛ زیرا امکان اشتغال در شیفت‌های بیشتر و پس‌انداز بخشی از درآمد وجود داشت. اما افزایش هزینه‌های زندگی باعث شده است تأمین مسکن و مخارج روزمره حتی برای افرادی که بیش از یک شیفت کار می‌کنند، دشوارتر شود.
این مسئله نشان می‌دهد که توزیع نیروی انسانی تنها به ظرفیت استخدامی وابسته نیست. شرایط زندگی، هزینه مسکن، امکانات رفاهی و میزان دریافتی نیز در تصمیم پرستاران برای انتخاب محل خدمت نقش دارند.
اگر بخواهیم مهم‌ترین عوامل مشکلات جامعه پرستاری را اولویت‌بندی کنیم، معیشت و نظام پرداخت در جایگاه نخست قرار می‌گیرند. در کنار آن، احساس عدالت در پرداخت‌ها و جایگاه اجتماعی و سازمانی نیز اهمیت زیادی دارد.
کمبود شدید پرستار در جنوب سیستان‌وبلوچستان؛ نسبت نیرو در برخی مراکز به نصف می‌رسد
آنا: در مناطق محروم، به‌ویژه جنوب سیستان‌وبلوچستان، کمبود نیروی پرستاری چه ابعادی دارد و برای جبران آن چه برنامه‌هایی در نظر گرفته شده است؟
عبادی: در برخی مناطق، نسبت پرستار به تخت به‌مراتب پایین‌تر از میانگین کشور است. در بخش‌هایی از جنوب سیستان‌وبلوچستان، به‌ویژه محدوده تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی ایرانشهر و چابهار، نسبت نیروی پرستاری به تخت در بعضی مراکز بسیار پایین است و در مواردی به حدود نیم پرستار به ازای هر تخت یا کمتر می‌رسد.
این وضعیت به عوامل مختلفی وابسته است. شرایط اقلیمی و دشواری‌های زندگی در برخی مناطق، کمبود امکانات و محدودیت‌های اجتماعی و اقتصادی می‌تواند بر تمایل نیروها برای اشتغال در این مناطق تأثیر بگذارد. از سوی دیگر، دانشجویانی که برای تحصیل از مناطق محروم به شهر‌های دیگر می‌روند، ممکن است پس از فارغ‌التحصیلی تمایلی به بازگشت نداشته باشند.
یکی از راهکار‌های اصلی برای اصلاح این وضعیت، افزایش ظرفیت پذیرش دانشجویان بومی است. با همکاری ستاد انقلاب فرهنگی، افزایش سهم بومی‌گزینی در مناطق دارای کمبود نیروی انسانی تا ۷۰ درصد مورد توجه قرار گرفته است. هدف این سیاست آن است که افراد بومی فرصت بیشتری برای تحصیل در دانشگاه‌های منطقه خود داشته باشند و پس از فارغ‌التحصیلی، احتمال بازگشت آنان به محل زندگی و اشتغال در مراکز درمانی همان منطقه افزایش یابد.
برای نمونه، در یکی از بازدید‌ها از دانشگاه علوم پزشکی زابل، درباره تعداد دانشجویان بومی پذیرفته‌شده در رشته پرستاری پرس‌وجو کردم. از میان حدود ۵۰ دانشجوی یک ورودی، تنها دو نفر بومی زابل بودند. این وضعیت نشان می‌دهد که حتی با افزایش ظرفیت پذیرش دانشجو، اگر ترکیب پذیرفته‌شدگان متناسب با نیاز‌های منطقه نباشد، الزاماً کمبود نیروی انسانی برطرف نخواهد شد.
اجرای سیاست بومی‌گزینی می‌تواند در افق حدود ۱۰ ساله به بهبود وضعیت مناطق محروم کمک کند. البته این سیاست اثر فوری ندارد؛ زیرا دانشجویان باید دوره تحصیلی خود را طی کنند و سپس وارد بازار کار شوند.
بهیاران بومی در مسیر ادامه تحصیل؛ بررسی دوره‌های ۲.۵ تا ۳ ساله
آنا: آیا برای استفاده از ظرفیت نیرو‌های بومی که در حال حاضر در سطح بهیاری فعالیت می‌کنند نیز برنامه‌ای وجود دارد؟
عبادی: یکی دیگر از راهکار‌های در دست بررسی، استفاده از ظرفیت بهیاران بومی در مناطق کم‌برخوردار است. این افراد با شرایط جغرافیایی و اجتماعی منطقه آشنایی دارند و در بسیاری از موارد، انگیزه بیشتری برای ادامه فعالیت در محل زندگی خود دارند.
با همکاری معاونت آموزشی وزارت بهداشت، امکان طراحی مسیر آموزشی مناسب برای این گروه در حال بررسی است. یکی از پیشنهادها، فراهم کردن شرایط ادامه تحصیل در دوره‌ای فشرده‌تر، در حدود دو سال و نیم تا سه سال، است تا افراد واجد شرایط بتوانند پس از گذراندن آموزش‌های لازم و کسب صلاحیت حرفه‌ای، در مناطق مورد نیاز فعالیت کنند.
اجرای چنین برنامه‌ای به طراحی دقیق برنامه درسی، تعیین صلاحیت‌های حرفه‌ای و رعایت الزامات آموزشی وابسته است. هدف آن است که ظرفیت نیروی انسانی بومی به شکل مؤثرتری مورد استفاده قرار گیرد و دسترسی مردم مناطق محروم به خدمات پرستاری افزایش یابد.
تعرفه پرستاری در مناطق محروم تا ۱.۹ برابر افزایش می‌یابد
آنا: علاوه بر بومی‌گزینی و آموزش نیروها، چه مشوق‌هایی برای حضور پرستاران در مناطق محروم در نظر گرفته شده است؟
عبادی: در نظام تعرفه خدمات پرستاری، ضرایب ترجیحی برای مناطق محروم و کم‌برخوردار در نظر گرفته شده است. بر این اساس، پرداخت بیمه بابت خدمات ارائه‌شده در این مناطق، بسته به شرایط، می‌تواند حدود ۱.۱ تا ۱.۹ برابر مناطق برخوردار باشد.
به همین دلیل، میانگین پرداخت تعرفه خدمات پرستاری در برخی مناطق جنوبی، از جمله هرمزگان و جنوب سیستان‌وبلوچستان، می‌تواند بیشتر از مناطقی مانند کردستان، کرمانشاه و اردبیل باشد. البته میزان دریافتی نهایی به حجم خدمات ارائه‌شده و شرایط هر مرکز درمانی نیز بستگی دارد.
با وجود این، مشوق مالی به‌تنهایی برای جذب و نگهداشت نیرو کافی نیست. امکانات رفاهی، شرایط زندگی، امنیت شغلی و امکان رفت‌وآمد نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
سیاست‌گذاری در این حوزه باید به گونه‌ای باشد که فعالیت در مناطق کم‌برخوردار از نظر اقتصادی و حرفه‌ای برای پرستاران جذابیت بیشتری پیدا کند و نیرو‌های متخصص از استان‌های دیگر نیز برای خدمت در این مناطق انگیزه داشته باشند.
بازگشت بیماران به بیمارستان ۵۴ درصد کاهش یافت؛ طرح پرستار پیگیر به ۹۸۰ بیمارستان رسید
آنا: طرح پرستار پیگیر با چه هدفی آغاز شد و اکنون چه تعداد بیماری و بیمارستان را پوشش می‌دهد؟
عبادی: یکی از مشکلات نظام سلامت این است که ارتباط بیمار با نظام درمانی پس از ترخیص از بیمارستان، در بسیاری از موارد تا زمان مراجعه بعدی به پزشک محدود می‌شود. این در حالی است که بیمار ممکن است در روز‌های پس از ترخیص با عوارضی مواجه شود یا به دلیل رعایت نکردن توصیه‌های درمانی، دوباره به بیمارستان مراجعه کند.
آموزش‌های هنگام ترخیص نیز همیشه برای انتقال کامل اطلاعات کافی نیست. بیمار و همراه او ممکن است در ساعات پایانی بستری با حجم زیادی از توصیه‌های درمانی مواجه شوند و فرصت کافی برای درک و اجرای همه آنها نداشته باشند. در برخی موارد نیز ارائه جزوه آموزشی، بدون پیگیری بعدی، نمی‌تواند تمام نیاز‌های بیمار را پوشش دهد.
این مسئله به‌ویژه در بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن، از جمله دیابت، فشار خون، بیماری‌های قلبی، سکته مغزی، بیماری‌های مزمن تنفسی، برخی اختلالات روانی و بیماری‌های کودکان اهمیت بیشتری دارد.
طرح پرستار پیگیر از سال ۱۴۰۰ با هدف تقویت ارتباط بیمار با نظام سلامت پس از ترخیص آغاز شد. این طرح در ابتدا پنج گروه بیماری را پوشش می‌داد، اما دامنه آن اکنون به ۱۶ گروه بیماری افزایش یافته است.
در چارچوب این طرح، بیمار تا یک ماه پس از ترخیص تحت پیگیری قرار می‌گیرد. معمولاً ۴۸ تا ۷۲ ساعت پس از ترخیص، پرستار متخصص و باتجربه با بیمار یا همراه تعیین‌شده تماس می‌گیرد و وضعیت او را بررسی می‌کند.
در این تماس‌ها، توصیه‌های درمانی و آموزشی مجدداً مرور می‌شوند، علائم غیرطبیعی مورد بررسی قرار می‌گیرند و وضعیت مصرف دارو‌ها و عوارض احتمالی آنها ارزیابی می‌شود. در صورت مشاهده مشکل نیز بیمار برای دریافت خدمات مناسب راهنمایی خواهد شد.
نتایج ارزیابی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد میزان بازگشت مجدد به بیمارستان در میان بیمارانی که از خدمات پرستار پیگیر استفاده کرده‌اند، در مقایسه با گروهی که این خدمت را دریافت نکرده‌اند، حدود ۵۳ تا ۵۴ درصد کاهش یافته است.
این کاهش، علاوه بر بهبود وضعیت بیماران و خانواده‌های آنان، می‌تواند آثار اقتصادی قابل توجهی برای نظام سلامت داشته باشد. در بیماری‌های مزمن، مدت بستری گاهی به هشت روز و حتی ۱۲ تا ۱۵ روز می‌رسد؛ بنابراین جلوگیری از بستری مجدد می‌تواند هزینه‌های درمان را کاهش دهد و ظرفیت بیمارستان‌ها را برای ارائه خدمات به سایر بیماران آزاد کند.
اهمیت دیگر این طرح، تقویت احساس امنیت و اطمینان بیماران است. فردی که پس از ترخیص می‌داند وضعیت او پیگیری خواهد شد، کمتر احساس می‌کند که ارتباطش با نظام سلامت قطع شده است. این رویکرد با حفظ کرامت بیماران و ارتقای کیفیت مراقبت ارتباط مستقیم دارد.
طرح پرستار پیگیر از پنج بیماری در حدود ۱۰۰ بیمارستان آغاز شد و اکنون ۱۶ گروه بیماری و حدود ۹۸۰ بیمارستان را پوشش می‌دهد. دستورالعمل‌های این برنامه نیز در حال به‌روزرسانی است تا دامنه خدمات آن متناسب با نیاز‌های بیماران توسعه پیدا کند.
سالمندی جمعیت، نظام سلامت را به سمت مراقبت در منزل می‌برد
آنا: با توجه به افزایش جمعیت سالمند کشور، آیا توسعه خدمات پرستاری در منزل می‌تواند بخشی از کمبود‌های نظام سلامت را جبران کند؟
عبادی: توسعه مراقبت در منزل یکی از ضرورت‌های نظام سلامت است. در ایران، پرستاری بیشتر با فعالیت در بیمارستان شناخته می‌شود، در حالی که در بسیاری از نظام‌های سلامت پیشرفته، بخش مهمی از خدمات پرستاری در سطح جامعه و خارج از بیمارستان ارائه می‌شود.
هدف نظام سلامت نباید صرفاً افزایش تعداد تخت‌ها یا بالا بردن ضریب اشغال بیمارستان‌ها باشد. در یک نظام سلامت کارآمد، باید تلاش شود مردم کمتر بیمار شوند و در صورت ابتلا نیز تا حد امکان خدمات مورد نیاز خود را در سطح مناسب دریافت کنند؛ به‌گونه‌ای که بستری شدن تنها در موارد ضروری انجام شود.
ما در ارزیابی عملکرد مراکز درمانی گاهی به ضریب اشغال تخت توجه زیادی داریم، اما پایین بودن این شاخص لزوماً به معنای ضعف عملکرد نیست. اگر کاهش بستری ناشی از موفقیت برنامه‌های پیشگیری و ارائه خدمات مؤثر در سطح جامعه باشد، باید آن را یک دستاورد تلقی کرد.
برای دستیابی به چنین شرایطی، لازم است نقش پرستاران در نظام ارجاع، پزشکی خانواده، مراقبت در منزل، توانبخشی و مراقبت تسکینی تقویت شود. در طراحی و اجرای نظام ارجاع و پزشکی خانواده، جایگاه پرستاری هنوز به اندازه ظرفیت‌های این حرفه تعریف نشده است.
پرستاران می‌توانند با آموزش بیماران، پیگیری بیماری‌های مزمن، شناسایی علائم هشداردهنده و ارائه خدمات مراقبتی، از مراجعات غیرضروری به بیمارستان جلوگیری کنند. چنین خدماتی علاوه بر کاهش هزینه‌های نظام سلامت، دسترسی مردم به مراقبت را افزایش می‌دهد.
مطالعات انجام‌شده در کشور نیز نشان می‌دهد که بسیاری از مردم ترجیح می‌دهند بخشی از خدمات مورد نیاز خود را در منزل دریافت کنند. این موضوع در بیماران مبتلا به بیماری‌های صعب‌العلاج و افرادی که در مراحل پایانی زندگی قرار دارند، اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا حضور در خانه می‌تواند آرامش، حفظ حریم خصوصی و احساس امنیت بیشتری برای بیمار فراهم کند.
البته ارائه خدمات در منزل باید با رعایت استاندارد‌های حرفه‌ای، کیفیت و ایمنی انجام شود. هر خدمتی را نمی‌توان از بیمارستان به منزل منتقل کرد، اما در مواردی که انجام مراقبت در منزل از نظر بالینی امکان‌پذیر است، باید زیرساخت‌های لازم برای توسعه آن فراهم شود.
بیمه‌ها هنوز پای کار مراقبت در منزل نیامده‌اند
آنا: مهم‌ترین مانع توسعه مراقبت در منزل چیست؟
عبادی: یکی از موانع اصلی، مشارکت ناکافی سازمان‌های بیمه‌گر در تأمین هزینه خدمات پرستاری خارج از بیمارستان است. اگر بیمه‌ها نقش مؤثرتری در پوشش خدمات پیشگیرانه، مراقبت در منزل و پیگیری بیماران ایفا کنند، امکان توسعه این خدمات افزایش خواهد یافت.
ادامه تمرکز بر درمان بیمارستانی، بدون توجه کافی به پیشگیری و مراقبت در سطح جامعه، هزینه‌های نظام سلامت را افزایش می‌دهد. با افزایش جمعیت سالمند و رشد بیماری‌های مزمن، نمی‌توان همه نیاز‌های مراقبتی را صرفاً از طریق بستری در بیمارستان پاسخ داد؛ بنابراین باید از هم‌اکنون نقش گروه‌های مختلف سلامت، از جمله پرستاران، در ارائه خدمات خارج از بیمارستان بازتعریف شود. توسعه مراقبت در منزل باید به گونه‌ای باشد که ضمن حفظ کیفیت و ایمنی، هزینه‌های غیرضروری کاهش یابد و مردم نیز دسترسی مناسب‌تری به خدمات داشته باشند.
تأخیر پرداخت تعرفه پرستاری از ۱۲ ماه به کمتر از ۶ ماه رسید
آنا: وزارت بهداشت برای کاهش تأخیر در پرداخت مطالبات پرستاران چه اقداماتی انجام داده است؟
عبادی: یکی از موضوعات مورد پیگیری، پرداخت مطالبات پرستاران از محل تعرفه خدمات پرستاری و کارانه بوده است. در گذشته، در برخی مراکز تأخیر در پرداخت این مطالبات به حدود ۱۲ ماه می‌رسید. با پیگیری‌های انجام‌شده، تلاش شد این فاصله کاهش یابد و میانگین تأخیر در بسیاری از دانشگاه‌ها به کمتر از شش ماه برسد. در برخی دانشگاه‌ها نیز پرداخت‌ها با تأخیری حدود دو تا سه ماه انجام می‌شود.
باید میان حقوق و اضافه‌کار از یک سو و تعرفه خدمات پرستاری از سوی دیگر تفاوت قائل شد. حقوق و اضافه‌کار کارکنان باید به‌موقع پرداخت شود؛ تأخیر‌هایی که درباره آن صحبت می‌کنیم، بیشتر به پرداخت تعرفه خدمات و کارانه مربوط است.
پرداخت به‌موقع مطالبات، در کنار اصلاح نظام پرداخت و توجه به شرایط شغلی، می‌تواند در افزایش انگیزه و حفظ نیرو‌های متخصص نقش داشته باشد. البته برای رفع کامل مشکلات جامعه پرستاری، باید مجموعه‌ای از اقدامات در حوزه معیشت، نیروی انسانی، توزیع نیرو و جایگاه حرفه‌ای این گروه دنبال شود.
نظام سلامت پس از نیرو‌های نظامی و امنیتی، دومین جایگاه سرمایه اجتماعی را دارد
آنا: با توجه به اهمیت نیروی انسانی در نظام سلامت، جایگاه اجتماعی پرستاران و اعتماد مردم به این گروه را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
عبادی: بر اساس گزارشی که مرکز پژوهش‌های مجلس منتشر کرده است، نظام سلامت پس از نیرو‌های نظامی و امنیتی، از نظر سرمایه اجتماعی در جایگاه دوم قرار دارد. این موضوع نشان می‌دهد که مردم عملکرد مجموعه نظام سلامت و گروه‌های مختلف فعال در این حوزه را ارزیابی مثبتی می‌کنند.
نظام سلامت از مجموعه‌ای از گروه‌های حرفه‌ای تشکیل شده است که باید در کنار یکدیگر فعالیت کنند. پرستاران، پزشکان، ماماها، کمک‌پرستاران، نیرو‌های اورژانس پیش‌بیمارستانی و سایر کارکنان درمانی هر کدام نقش مشخصی در ارائه خدمات دارند. موفقیت این مجموعه به هماهنگی و همکاری میان این گروه‌ها وابسته است.
در حوزه پرستاری نیز تلاش می‌کنیم با اصلاح فرایندها، تقویت آموزش، بهبود شرایط کاری و پیگیری مطالبات، زمینه ارائه خدمات باکیفیت‌تر را فراهم کنیم. در عین حال، افزایش اعتماد عمومی به نظام سلامت مستلزم آن است که کارکنان نیز از حمایت کافی برخوردار باشند و مشکلات آنان به‌صورت جدی پیگیری شود.
پرستاران از کاهش ساعت کاری محروم مانده‌اند؛ درخواست جبران از دولت
آنا: یکی از مطالبات جامعه پرستاری، موضوع کاهش ساعت کاری و جبران سختی شرایط خدمت است. آخرین وضعیت این مطالبه چیست؟
عبادی: کاهش ساعت کاری از موضوعاتی است که در میان گروه‌های مختلف کارکنان مطرح بوده و جامعه پرستاری نیز مطالباتی در این زمینه دارد. با توجه به ماهیت فعالیت پرستاران، شیفت‌های شب، کار در روز‌های تعطیل و فشار جسمی و روانی این حرفه، لازم است شرایط کاری آنان با دقت بررسی شود.
در این زمینه، پیگیری‌هایی از سوی مجموعه وزارت بهداشت انجام شده و موضوع با دستگاه‌های مسئول، از جمله سازمان اداری و استخدامی و سازمان برنامه و بودجه، مطرح است. تصمیم‌گیری در این حوزه نیازمند بررسی آثار اجرایی، نیروی انسانی مورد نیاز و منابع مالی است.
از سوی دیگر، هرگونه تغییر در ساعت کاری باید به گونه‌ای اجرا شود که ارائه خدمات به بیماران دچار اختلال نشود. اگر قرار باشد ساعت کاری کاهش یابد، باید برای تأمین نیروی جایگزین و جبران کمبود احتمالی نیز برنامه‌ریزی شود.
انتظار جامعه پرستاری این است که سختی و حساسیت شغلی آنان در تصمیم‌گیری‌ها مورد توجه قرار گیرد و برای جبران شرایط خاص این حرفه، راهکار‌های عملی و عادلانه در نظر گرفته شود.
امیدواریم روز پرستار با خبرهای خوبی برای جامعه پرستاری همراه باشد
آنا: در پایان، چه پیامی برای جامعه پرستاری کشور دارید؟
عبادی: جامعه پرستاری یکی از ارکان اصلی نظام سلامت است و بخش مهمی از کیفیت خدمات درمانی به تلاش و تخصص این گروه وابسته است. پرستاران در شرایط مختلف، از فعالیت روزمره در مراکز درمانی تا مواجهه با بحران‌ها و حوادث، مسئولیت سنگینی بر عهده دارند.
در عین حال، قدردانی از تلاش‌های پرستاران نباید صرفاً به بیان جملات تشویقی محدود شود. حمایت از این گروه باید در اصلاح شرایط کاری، بهبود نظام پرداخت، کاهش تأخیر در پرداخت مطالبات، تأمین نیروی انسانی کافی و ارتقای جایگاه حرفه‌ای آنان نمود پیدا کند.
امیدواریم با پیگیری مطالبات جامعه پرستاری و همکاری دستگاه‌های مسئول، بخشی از مشکلات موجود برطرف شود و روز پرستار امسال با خبرهای خوبی برای همکاران عزیزمان همراه باشد.
انتهای پیام/