قدرت ایران فراتر از تجهیزات نظامی است/ استقلال سیاسی و تاب‌آوری، دو مؤلفه کلیدی اقتدار ملی
«صفاءالدین تبرائیان»، مورخ و پژوهشگر ارشد حوزه تاریخ معاصر، در گفت‌و‌گو با خبرنگار سیاسی خبرگزاری آنا، در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت ارزیابی قدرت ایران بر اساس محاسبات مادی و الهی اظهار کرد: انقلاب اسلامی یکی از مهم‌ترین رخداد‌های تاریخ معاصر ایران پس از نهضت مشروطه بود که آثار و پیامد‌های گسترده‌ای در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی و بین‌المللی بر جای گذاشت.
وی با اشاره به شرایط سال‌های ابتدایی انقلاب ادامه داد: در آن دوران، کشور با آشفتگی‌ها و چالش‌های متعدد سیاسی و امنیتی متعددی مواجه بود. تحولات کردستان، حوادث ترکمن‌صحرا، مسائل خوزستان، ناآرامی‌های سیستان‌وبلوچستان و فعالیت گروه‌های سیاسی در مناطق مختلف کشور، بخشی از مشکلاتی بود که در آن مقطع با آنها روبه‌رو بودیم.
این پژوهشگر تاریخ معاصر توضیح داد: در علوم سیاسی، قدرت را می‌توان توانایی یک بازیگر برای پیشبرد اراده خود و تأثیرگذاری بر رفتار دیگران تعریف کرد. بر این اساس، باید بررسی کرد که جمهوری اسلامی ایران در چه شرایطی شکل گرفت و چگونه توانست در برابر فشار‌ها و چالش‌های داخلی و خارجی به حیات سیاسی خود ادامه دهد.
استقلال سیاسی؛ دستاورد مهم انقلاب اسلامی
تبرائیان با اشاره به سقوط رژیم پهلوی و پایان حمایت رسمی آمریکا از آن تأکید کرد: پیش از انقلاب، حکومت پهلوی از حمایت ایالات متحده برخوردار بود و نقش مهمی در معادلات سیاسی و امنیتی منطقه ایفا می‌کرد. ایران در آن دوره یکی از متحدان اصلی آمریکا در منطقه به شمار می‌رفت و پس از انقلاب، این وضعیت دستخوش تغییر اساسی شد.
وی همچنین بیان کرد: با پیروزی انقلاب اسلامی، معادلات پیشین تغییر کرد و ایران مسیر مستقلی را در سیاست خارجی در پیش گرفت. به اعتقاد من، استقلال سیاسی یکی از مهم‌ترین شاخص‌هایی است که باید در ارزیابی جایگاه کنونی ایران مورد توجه قرار گیرد.
این مورخ با اشاره به تحولات منطقه‌ای پس از انقلاب تشریح کرد: تغییر جایگاه ایران در معادلات منطقه‌ای، بر روابط قدرت‌های خارجی با کشور‌های خاورمیانه نیز تأثیر گذاشت. در این میان، نقش رژیم صهیونیستی در معادلات منطقه‌ای پررنگ‌تر شد؛ موضوعی که باید در چارچوب تحولات سیاسی و امنیتی چند دهه گذشته بررسی شود.
موقعیت راهبردی ایران و تنگه هرمز در معادلات جهانی
تبرائیان با اشاره به تحلیل برخی پژوهشگران خارجی درباره جایگاه ایران در نظام بین‌الملل گفت: در ماه‌های اخیر، تحلیلی از سوی یکی از استادان علوم سیاسی دانشگاه شیکاگو در روزنامه نیویورک‌تایمز منتشر شد که در آن به ظرفیت ایران برای تبدیل‌شدن به یک قدرت بزرگ جهانی پرداخته شده بود.
وی ادامه داد: در این تحلیل، موقعیت راهبردی و جغرافیایی ایران و اهمیت تنگه هرمز در معادلات بین‌المللی مورد توجه قرار گرفته بود. بر اساس این نگاه، ایران با اتکا به موقعیت ژئوپلیتیکی خود می‌تواند بر محاسبات کشور‌های منطقه و حتی قدرت‌های فرامنطقه‌ای تأثیر بگذارد.
این پژوهشگر تاریخ معاصر تصریح کرد: اگرچه تحولات نظامی اخیر خسارت‌هایی به ایران وارد کرده است، اما از منظر این تحلیل، کشور توانسته است از ظرفیت‌های راهبردی خود برای تأثیرگذاری بر معادلات منطقه‌ای استفاده کند. اهمیت تنگه هرمز نیز در همین چارچوب قابل بررسی است.
وی با اشاره به تفاوت توانمندی‌های ایران پیش و پس از انقلاب گفت: برای درک این تغییرات باید به شرایط گذشته نیز توجه کرد. در اسناد مربوط به دوران پهلوی، حتی نمونه‌هایی از سفارش خرید تجهیزات ساده مورد نیاز نیروهای نظامی از خارج کشور دیده می‌شود. این اسناد می‌توانند تصویری از برخی محدودیت‌های آن دوره ارائه دهند.
تبرائیان عنوان کرد: امروز شرایط ایران در حوزه‌هایی مانند توان موشکی و قابلیت‌های دفاعی با گذشته تفاوت کرده است. این تغییرات را باید در کنار استقلال سیاسی و ظرفیت‌های داخلی کشور بررسی کرد.
تاب‌آوری در برابر تحریم‌ها؛ مؤلفه‌ای در ارزیابی قدرت ایران
این تحلیلگر تاریخ معاصر با اشاره به فشار‌های اقتصادی و تحریم‌های خارجی علیه ایران بیان کرد: کشور طی نزدیک به پنج دهه گذشته با انواع فشار‌های اقتصادی و محدودیت‌های بین‌المللی مواجه بوده است. در این مدت، جامعه و ساختار‌های کشور با شرایط دشواری روبه‌رو شده‌اند و راهکار‌هایی برای مدیریت محدودیت‌ها و کاهش آثار تحریم‌ها شکل گرفته است.
وی ادامه داد: تاب‌آوری ایران در برابر فشار‌های خارجی، یکی از موضوعاتی است که در تحلیل‌های جدید درباره جایگاه کشور مورد توجه قرار می‌گیرد. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که چنین ارزیابی‌هایی از سوی پژوهشگران و تحلیلگرانی مطرح شود که لزوماً وابستگی سیاسی به جمهوری اسلامی ندارند.
تبرائیان با اشاره به وضعیت برخی کشور‌های منطقه تأکید کرد: استقلال سیاسی را نمی‌توان صرفاً با برخورداری از منابع مالی یا خرید تجهیزات نظامی سنجید. ممکن است کشوری از امکانات اقتصادی و تسلیحاتی گسترده برخوردار باشد، اما در تصمیم‌گیری‌های مهم خود با محدودیت‌هایی مواجه شود.
وی در ادامه، به وضعیت عراق و وابستگی‌های مالی و اقتصادی این کشور اشاره کرد و افزود: بررسی روابط اقتصادی و سیاسی کشورها با قدرت‌های بزرگ می‌تواند در شناخت میزان استقلال آنها مؤثر باشد. بنابراین، در ارزیابی قدرت کشورها باید علاوه بر شاخص‌های اقتصادی و نظامی، میزان استقلال در تصمیم‌گیری نیز مورد توجه قرار گیرد.
نقش باور‌های دینی در ارزیابی قدرت ایران
تبرائیان با اشاره به پیام‌های رهبر انقلاب و تأکید بر جایگاه حضرت مهدی (عج) در این پیام‌ها گفت: در کنار تحلیل‌های مادی درباره قدرت کشورها، نمی‌توان نقش باور‌های دینی و اعتقادی را در نگاه بخش‌هایی از جامعه ایران نادیده گرفت.
وی افزود: از منظر اعتقادی، باور به عنایت حضرت حجت (عج) و امید به تحقق وعده‌های دینی، در نگرش بخشی از جامعه به آینده کشور و نحوه مواجهه با دشواری‌ها نقش دارد. ایران نیز به‌عنوان کشوری با اکثریت شیعه، از این ظرفیت اعتقادی برخوردار است.
این مورخ ادامه داد: در تحلیل جایگاه ایران، باید میان شاخص‌های قابل اندازه‌گیری مانند توان اقتصادی، نظامی و موقعیت جغرافیایی و برداشت‌های اعتقادی درباره قدرت تمایز قائل شد. این دو رویکرد از مبانی متفاوتی برخوردارند، هرچند در گفتمان سیاسی جمهوری اسلامی ممکن است در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند.
وی با اشاره به حضور مردم در عرصه‌های اجتماعی و دفاعی تشریح کرد: مشارکت مردمی و آمادگی بخشی از جامعه برای دفاع از کشور، از جمله عواملی است که در ارزیابی ظرفیت ملی اهمیت دارد. این ظرفیت را نمی‌توان صرفاً با شمار تجهیزات نظامی یا میزان منابع اقتصادی سنجید.
این پژوهشگر تاریخ معاصر افزود: تحولات کنونی را نباید صرفاً در چارچوب تقابل دوجانبه ایران و آمریکا بررسی کرد؛ بلکه باید آرایش گسترده‌تر قدرت در جهان و تغییرات احتمالی در مناسبات بین‌المللی را نیز در نظر گرفت.
وی با اشاره به طرح دیدگاه‌هایی درباره تبدیل‌شدن ایران به یک قدرت بزرگ جهانی تصریح کرد: اهمیت این تحلیل‌ها در آن است که برخی از آنها از سوی پژوهشگران و اندیشکده‌هایی مطرح می‌شوند که از منظر‌های مستقل به تحولات بین‌المللی نگاه می‌کنند. چنین دیدگاه‌هایی می‌تواند زمینه‌ای برای بررسی دقیق‌تر ظرفیت‌ها و محدودیت‌های ایران فراهم کند.
تداوم فشار‌های خارجی و اهمیت بازدارندگی دفاعی
تبرائیان در پاسخ به پرسشی درباره واکنش قدرت‌های جهانی به افزایش نقش ایران در معادلات بین‌المللی تصریح کرد: اگر کشوری جایگاه خود را در معادلات منطقه‌ای و جهانی تغییر دهد، باید احتمال افزایش فشار‌ها و تلاش رقبا برای محدودکردن نقش آن را نیز در نظر بگیرد. از این منظر، آمادگی برای مواجهه با چالش‌های احتمالی اهمیت دارد.
وی با اشاره به اهمیت تنگه هرمز و توان نیروهای مسلح ایران یادآورشد: موقعیت راهبردی ایران و ظرفیت‌های دفاعی کشور در محاسبات طرف‌های مقابل مؤثر است. اگر این مؤلفه‌ها وجود نداشت، ممکن بود محاسبات نظامی و امنیتی درباره ایران متفاوت باشد.
این مورخ با اشاره به مواضع پیشین رهبر شهید انقلاب درباره پاسخ به حمله احتمالی به زیرساخت‌های ایران افزود: هشدار درباره گسترش دامنه درگیری‌ها و هدف قرارگرفتن زیرساخت‌های منطقه‌ای، بخشی از معادلات بازدارندگی را تشکیل می‌دهد. توان دفاعی کشور و پیامد‌های احتمالی گسترش جنگ، در محاسبات طرف‌های مقابل اهمیت دارد.
تجربه سوریه و تفاوت میان قدرت نظامی و وابستگی سیاسی
تبرائیان با اشاره به تحولات سوریه عنوان کرد: وضعیت این کشور نمونه‌ای برای بررسی پیامد‌های تغییر موازنه قدرت و تضعیف توان دفاعی است. تحولات سیاسی سوریه و حملات اسرائیل به زیرساخت‌های نظامی این کشور نشان داد که تغییرات در ساختار سیاسی و امنیتی می‌تواند پیامد‌های گسترده‌ای برای توان دفاعی یک کشور داشته باشد.
وی افزود: برخورداری از تجهیزات نظامی یا روابط گسترده با قدرت‌های خارجی، به‌تنهایی تضمین‌کننده امنیت و استقلال کشورها نیست. آنچه اهمیت دارد، ترکیب توان دفاعی، انسجام داخلی، استقلال در تصمیم‌گیری و ظرفیت جامعه برای مواجهه با بحران‌هاست.
این پژوهشگر تاریخ معاصر ادامه داد: در مقابل، ایران از وسعت جغرافیایی، جمعیت قابل توجه و ظرفیت‌های مختلف اقتصادی و دفاعی برخوردار است. با این حال، بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها به نحوه مدیریت کشور، حفظ انسجام اجتماعی و توانایی مقابله با فشار‌های خارجی نیز بستگی دارد.
نقش مردم در حفظ جایگاه ایران
تحلیلگر اشد جریانهای سیاسی-مذهبی در تاریخ معاصر با اشاره به احتمال افزایش فشار‌های خارجی علیه ایران اضافه کرد: نمی‌توان انتظار داشت قدرت‌های رقیب به‌سادگی تغییرات در معادلات منطقه‌ای را بپذیرند؛ ازاین‌رو، احتمال تداوم فشار‌ها و تلاش برای ایجاد چالش‌های داخلی وجود دارد.
تبرائیان در پایان خاطرنشان کرد: تاب‌آوری مردم و حضور آنان در صحنه از عوامل مهمی است که می‌تواند در ناکام‌ماندن این تلاش‌ها مؤثر باشد. ارزیابی جایگاه ایران در نظام بین‌الملل نیز باید با در نظر گرفتن مجموعه‌ای از عوامل، از جمله استقلال سیاسی، توان دفاعی، موقعیت ژئوپلیتیکی و ظرفیت اجتماعی صورت گیرد.
انتهای پیام/