ارتز چیست؟ + انواع و اهداف درمانی
به گزارش گروه بازار خبرگزاری آنا، ارتز (Orthosis) وسیلهای کمکی و بیرونی است که برای حمایت، اصلاح راستا، کاهش درد یا بهبود عملکرد اندامها و مفاصل آسیبدیده روی بدن قرار میگیرد. ارتز با اعمال نیروهای بیومکانیکی حسابشده، بار مکانیکی را از بافتهای ملتهب برمیدارند و پایداری حرکتی اسکلت را افزایش میدهند. کاربرد ارتزها طیف وسیعی از نیازهای بالینی؛ از کنترل ناهنجاریهای اسکلتی در سنین رشد گرفته تا بازتوانی بیماران پس از عملهای جراحی، حوادث ورزشی و آسیبهای عصبی، را پوشش میدهد.
اهداف درمانی و نحوه عملکرد ارتز چیست؟
هدف اصلی ارتز، توزیع متوازن بار بر مفاصل، محدودسازی حرکات آسیبزا و تسهیل الگوی طبیعی حرکت در بخش آسیبدیده است.
به نقل از وبسایت کلینیک ارتز و پروتز زعفرانیه؛ این وسایل با توجه به مکانیزم طراحی خود، نتایج درمانی زیر را دنبال میکنند:
- تثبیت و پایداری مفصل: مفصل ناپایدار را در وضعیت ایمن حفظ میکند تا از انحرافات ناخواسته و کشیدگی بافتهای همبند جلوگیری شود.
- توزیع بار مکانیکی: فشار اضافی را از بخشهای ساییدهشده یا ملتهب به نواحی با ظرفیت تحمل بالاتر منتقل میسازد و درد حرکتی را کاهش میدهد.
- کمک به بازتوانی حرکتی: در شرایط ضعف عضلانی ناشی از آسیبهای عصبی، حرکت مفصل را در فازهای راه رفتن هدایت میکند.
- کنترل راستای اسکلتی: مانع از پیشرفت بدشکلیهای استخوانی و مفصلی در دورههای رشد یا پس از تروما میشود.
تفاوت ارتز با پروتز چیست؟
تفاوت اساسی این دو ابزار در این است که ارتز بر روی عضو طبیعی موجود در بدن بسته میشود، در حالی که پروتز جایگزین اندامی میشود که به دلایل مادرزادی وجود ندارد یا در پی جراحی و تروما قطع شده است. اگر فردی به دنبال حادثه یا بیماری پای خود را از دست بدهد، برای راه رفتن به اندام مصنوعی یا پروتز نیاز دارد؛ اما چنانچه مفصل زانو یا مچ پای او دچار بیثباتی، آسیب رباط یا فلج حرکتی باشد، از ارتز استفاده میکند.
|
شاخص مقایسه |
ارتز (Orthosis) |
پروتز (Prosthesis) |
|
تعریف و عملکرد |
ابزاری بیرونی برای حمایت، کنترل یا بهبود کارکرد عضو موجود |
وسیلهای مصنوعی جهت جایگزینی عضو غایب یا قطعشده |
|
وضعیت اندام بدن |
اندام در بدن وجود دارد ولی دچار ضعف، درد یا بدشکلی است |
اندام به صورت مادرزادی تشکیل نشده یا قطع شده است |
|
هدف توانبخشی |
محافظت، بازتوزیع فشار و تسهیل حرکت عضو آسیبدیده |
بازگرداندن عملکرد حرکتی یا بازسازی ظاهر عضو غایب |
|
نمونههای رایج |
زانوبند طبی، کفی ارتوپدی، بریس ستون فقرات |
پای مصنوعی، دست بیونیک، پنجه کربنی، پروتز چشم |
تفاوت ارتز، بریس و آتل در چیست؟
بریس اصطلاحی عمومی و هممعنی با ارتز است، در حالی که آتل (اسپلینت) معمولاً وسیلهای با ساختار ثابتتر برای بیحرکت نگهداشتن مقطعی یک بخش از بدن به شمار میرود. در ترمینولوژی پزشکی، واژه کلی ارتز برای تمام این ابزارها کاربرد دارد.
بریسها اغلب طوری طراحی میشوند که علاوه بر محافظت، به بیمار اجازه حرکت کنترلشده بدهند. از سوی دیگر، آتلها تنها به تروما یا شکستگیهای حاد محدود نمیشوند؛ برای مثال، آتل مچ دست در سندروم تونل کارپال شبها استفاده میشود تا با حفظ زاویه خنثی، فشار بر عصب میانی کاهش یابد.
انواع ارتز بر اساس اندام و کاربردهای بالینی
ارتزها بر پایه بخشهای آناتومیکی بدن به چهار دسته اندام تحتانی، ستون فقرات، اندام فوقانی و جمجمه تقسیمبندی میشوند. تجویز ارتز به شرایط بالینی اختصاصی، شدت علائم و افت کارکرد هر فرد بستگی دارد و وجود یک بیماری اسکلتی لزوماً به معنی نیاز قطعی به ارتز نیست.
۱. ارتزهای اندام تحتانی (پا، زانو و لگن)
ارتزهای اندام تحتانی با بهبود نحوه انتقال وزن از بدن به زمین، پایداری قدم را برقرار میکند.
- ارتز پا یا کفی طبی (FO): برای تعدیل فشارهای کف پا در عارضههایی مثل خار پاشنه و صافی کف پای علامتدار به کار میرود. در افراد در معرض خطر پای دیابتی، این کفیها با کاهش نقاط تمرکز فشار، خطر ایجاد زخم را کمتر میکنند. ناهنجاریهای بدون علامت، مانند صافی کف پای انعطافپذیر در کودکان، اغلب به مداخله نیازی ندارند و درمان زخم فعال نیز مستلزم وسایل تخصصی برداشتن فشار (Offloading) است.
- ارتز مچ و پا (AFO): این وسیله از زیر زانو تا کف پا را در بر میگیرد و در مدلهای ثابت یا مفصلی تولید میشود. کاربرد عمده آن کنترل افتادگی پا (Drop Foot) در بیماران سکته مغزی، اماس یا آسیبهای عصبی است تا مانع از برخورد پنجه پا با زمین هنگام قدم برداشتن شود.
- ارتز زانو (KO): شامل مدلهای نگهدارنده پس از جراحی رباطها و مدلهای تخلیهکننده وزن (Unloader) است. در آرتروز، این ارتزها بار مکانیکی را از سمت درگیر مفصل به بخش سالمتر هدایت میکنند تا درد هنگام راه رفتن مهار شود.
- ارتزهای بلند پا (KAFO و HKAFO): در فلج اطفال، آسیبهای نخاعی یا ضعف شدید عضلات پا، پایداری مفاصل زانو و مچ را تأمین میکنند تا فرد توانایی ایستادن ایمن را به دست آورد.
۲. ارتزهای ستون فقرات و گردن
ارتزهای تنه و مهرهها با تثبیت ستون فقرات و محدود کردن قوسهای پرخطر، استرس مکانیکی وارد بر بافتها را مهار میکنند.
- گردنبند طبی (کلار): در مدلهای اسفنجی نرم یا پلیاتیلن سخت (نظیر فیلادلفیا) برای کاهش دامنه حرکتی در آسیبهای گردنی، اسپاسمهای حاد یا دوران پس از جراحی کاربرد دارند.
- بریسهای سینهای و کمری (TLSO و LSO): در شکستگیهای پایدار مهرهای، پس از جراحیهای تثبیت ستون فقرات و جهت کنترل انحراف ستون مهرهها (اسکولیوز) تجویز میشوند. در اسکولیوز نوجوانان، هدف بریس جلوگیری از پیشرفت انحنا طی دوره رشد است و تضمینی برای صافشدن کامل استخوان وجود ندارد. کمربندهای طبی نیز نباید راهکاری روتین برای درمان تمام انواع کمردرد یا دیسک کمر قلمداد شوند.
۳. ارتزهای اندام فوقانی (دست، مچ، آرنج و شانه)
این وسایل با استراحت دادن به تاندونها و حفظ وضعیت صحیح دست، دردهای ناشی از حرکات تکراری یا آسیبهای ورزشی را کنترل میکنند.
- مچبندهای ارتوپدی: مچ را در زاویه خنثی نگه داشته و کشش تاندونها در تاندونیت و فشار عصبی در سندرم تونل کارپال را تسکین میدهند.
- شانهبند و آرنجبند طبی: در دررفتگی شانه، پارگی روتاتور کاف یا دردهای تاندونی آرنج (مانند آرنج تنیسبازان) تنشهای مکانیکی را کاهش میدهند.
- اسپلینتهای انگشت: برای بیحرکت نگهداشتن مفاصل ظریف دست پس از ضربه یا تغییر شکلهای مفصلی ناشی از آرتریت روماتوئید استفاده میشوند.
۴. ارتزهای جمجمه (هلمت)
ارتز جمجمه یا کلاه شکلدهی سر، برای هدایت مسیر رشد استخوانهای سر در نوزادان مبتلا به بدشکلیهای جمجمهای متوسط تا شدید تجویز میشود. این ابزار زمانی به کار میرود که اصلاح موقعیت خواب نوزاد پاسخ کافی ایجاد نکرده باشد. تنظیم ساعات استفاده و مدت درمان باید مستقیماً تحت نظر پزشک متخصص و کارشناس ارتوپدی فنی تعیین گردد.
تفاوت ارتزهای آماده با ارتزهای سفارشی
ارتزهای آماده در ابعاد استاندارد و صنعتی تولید میشوند، در حالی که ارتزهای سفارشی بر اساس اندازهگیری یا اسکن سهبعدی اندام بیمار ساخته میشوند.
ارتزهای پیشساخته برای دردهای مقطعی یا صدمات خفیف کاربردی و بسیار سریعتر هستند. این ارتزها قابلیت تنظیم بندها را دارند اما بر اساس فرم اختصاصی بدن طراحی نشدهاند. از طرفی، برای انحرافات ساختاری شدید، بیماران با ضعف حرکتی یا ناهنجاریهای پایدار، ارتوپد فنی با قالبگیری دقیق، ارتزی اختصاصی میسازد.
سفارشی بودن به معنای حذف کامل خطر تحریک پوستی نیست؛ بنابراین حتی این مدلها نیز باید مرتباً بازبینی و تنظیم شوند تا از عدم ایجاد فشار نامناسب اطمینان حاصل گردد.
جمع بندی
اثربخشی بالینی ارتز زمانی به بالاترین سطح میرسد که فرایند انتخاب، طراحی و تنظیم آن بر اساس ارزیابی دقیق متخصص ارتوپدی فنی پیش برود و بیمار برنامه تنظیمی استفاده را با دقت دنبال کند. موفقیت این روش درمانی تنها به ساختار فیزیکی وسیله محدود نمیشود؛ بررسی روزانه سلامت پوست، رعایت بهداشت قطعات بدون قراردادن آنها در مجاورت حرارت مستقیم، و گزارش سریع هرگونه درد یا التهاب پایدار به درمانگر، باعث پیشگیری از آسیبهای ثانویه بافت است.
انتهای رپورتاژ آگهی
انتهای پیام/