از خرید نیروگاه تا صادرات فناوری؛ درس کره جنوبی برای صنعت هستهای ایران
علی کاشانی، کارشناس مسائل انرژی در یادداشتی برای خبرگزاری آنا نوشت: ایران با وجود برخورداری از دانش بومی غنیسازی و بخش مهمی از چرخه سوخت هستهای، هنوز از توانمندی بومی و کامل برای طراحی و ساخت راکتورهای هستهای با هدف تولید برق برخوردار نیست. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که اتکا به فناوری خارجی در شرایط تحریم و محدودیتهای سیاسی میتواند توسعه ظرفیت هستهای کشور را با دشواری مواجه کند. ازاینرو، بومیسازی فناوری ساخت راکتور ضرورتی برای امنیت انرژی است؛ مسیری که تجربه کره جنوبی میتواند درسهای مهمی برای آن داشته باشد.
مسیر هستهای کره جنوبی
کره جنوبی در دهه ۱۹۷۰ فاقد توانمندی بومی برای طراحی و ساخت نیروگاههای هستهای بود و فناوری مورد نیاز خود را بهطور کامل از خارج تأمین میکرد. نخستین نیروگاه هستهای این کشور از شرکت آمریکایی Westinghouse خریداری شد و در سال ۱۹۷۸ به بهرهبرداری رسید. در این پروژه، بخش عمده مسئولیتهای فنی و اجرایی، از طراحی و تأمین تجهیزات اصلی تا مدیریت ساخت و راهاندازی نیروگاه، بر عهده طرف آمریکایی بود و نقش کره جنوبی عمدتاً بهعنوان خریدار و بهرهبردار فناوری تعریف میشد، نه توسعهدهنده و سازنده آن.
اما دولت کره جنوبی صرفا ساخت نیروگاه توسط پیمانکاران خارجی را کافی نمیدانست. سیاستگذاران این کشور با درک تحولات آینده بازار انرژی و اهمیت روزافزون امنیت انرژی، به مزیتهای انرژی هستهای توجه ویژهای داشتند. از نگاه آنها، انرژی هستهای تنها یک منبع برای تولید برق نبود، بلکه میتوانست هم وابستگی کره به واردات سوختهای فسیلی را کاهش دهد و بستری را هم برای توسعه صنایع پیشرفته داخلی فراهم نماید.
در این میان، حادثه نیروگاه «تری مایل آیلند» در آمریکا در سال ۱۹۷۹ و پس از آن فاجعه «چرنوبیل» در سال ۱۹۸۶، نگاه افکار عمومی و دولتها به انرژی هستهای را بهشدت تغییر داد. این حوادت سبب شد بسیاری از کشورها برنامههای هستهای خود را محدود کنند یا ساخت نیروگاههای جدید را متوقف سازند. بنابراین، بازار ساخت نیروگاههای هستهای که پیش از آن یکی از بازارهای رو به رشد جهان بود، برای سالها با رکود مواجه شد. شرکتهای بزرگی مانند Westinghouse و Combustion Engineering آمریکا نیز که از شرکتهای پیشرو جهان در این حوزه بودند، با کاهش شدید سفارشهای جدید روبهرو شدند و برای حفظ فعالیت و بقای خود، بیش از گذشته به بازارهای خارجی و مشتریان جدید نیاز پیدا کردند.
کره جنوبی، اما برخلاف بسیاری از کشورهای جهان، مسیر خود را تغییر نداد. این کشور ساخت نیروگاههای هستهای را محدود یا متوقف نکرد؛ بلکه با درک ارزش بازار داخلی خود، آن را به ابزاری برای دستیابی به فناوری تبدیل کرد. به بیان دیگر، کره جنوبی توانست بازار خود را برای انتقال فناوری اهرم کند. در سال ۱۹۸۷ شرکت برق کره (KEPCO) برای طراحی راکتور ملی خود وارد رقابت میان تأمینکنندگان بزرگ شد و Combustion Engineering با پیشنهاد انتقال کامل فناوری طراحی برنده این رقابت شد؛ توافقی که در نهایت منجر به توسعه رآکتور بومی کرهای موسوم به APR۱۴۰۰ شد.
از بومیسازی تا صادرات
حاصل دههها سرمایهگذاری در جذب، بومیسازی و توسعه فناوری، در دسامبر ۲۰۰۹ به بار نشست: در یک مناقصه و با حضور غولهای هستهای جهان مانند Areva فرانسه و کنسرسیوم GE-Hitachi آمریکا و ژاپن، شرکت برق کره (KEPCO) قراردادی به ارزش حدود ۲۰.۴ میلیارد دلار با شرکت انرژی هستهای امارات (ENEC) برای طراحی، ساخت و بهرهبرداری از چهار واحد نیروگاهی APR۱۴۰۰ به ظرفیت ۵۶۰۰ مگاوات در سایت براکه امضا کرد. ساخت واحدهای براکه از سال ۲۰۱۲ آغاز شد و چهار واحد آن بهترتیب طی سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ وارد مدار بهرهبرداری تجاری شدند. همچنین در مقایسه با اغلب پروژههای هستهای همدوره خود در غرب -مانند وگتل در آمریکا یا هینکلیپوینت سی در بریتانیا که هزینهشان چند برابر برآورد اولیه شد- براکه یکی از موفقترین نمونههای مدیریت پروژه در صنعت هستهای دهه اخیر شناخته میشود به طوری که هزینه ساخت واحد چهارم براکه تنها حدود ۴۰ درصد هزینه واحد اول بود. این قرارداد نشان داد کشوری که کمتر از سه دهه پیش صرفاً گیرنده فناوری بود، اکنون بهعنوان صادرکننده کامل یک صنعت پیچیده در بازار جهانی حضور دارد.
تجربهای برای امروز ایران
این تجربه برای ایران نیز قابل توجه است. ایران با جمعیتی حدود ۹۰ میلیون نفر، در مقایسه با جمعیت ۵۲ میلیونی کره جنوبی، از بازار بزرگتری برخوردار است. از سوی دیگر، رشد تقاضای برق، نیاز به نوسازی نیروگاههای موجود و توسعه ظرفیت تولید، چشمانداز قابلتوجهی از تقاضای بلندمدت در صنعت برق ایران ایجاد کرده است. کره جنوبی نیز از همین نیاز مستمر به توسعه ظرفیت نیروگاهی برای ایجاد یک بازار پایدار و شکلدهی به صنعت داخلی خود بهره گرفت.
بر این اساس، ایران میتواند اندازه و چشمانداز بازار برق خود را به بستری برای توسعه صنعت و توانمندیهای داخلی تبدیل کند. وجود تقاضای پایدار و بلندمدت، امکان شکلگیری زنجیره تأمین، توسعه شرکتهای داخلی، سرمایهگذاری در ظرفیتهای تولیدی و مهندسی و ایجاد صرفههای ناشی از مقیاس را فراهم میکند. در چنین شرایطی، پروژههای نیروگاهی صرفاً به تأمین برق محدود نمیشوند، بلکه میتوانند به موتور محرک توسعه یک صنعت داخلی تبدیل شوند.
تجربه کره جنوبی نشان میدهد که توسعه یک صنعت فناورانه بیش از آنکه صرفاً به دسترسی به فناوری وابسته باشد، به وجود بازاری کافی برای تداوم یادگیری، سرمایهگذاری و توسعه ظرفیتهای داخلی نیاز دارد. ایران نیز با توجه به ابعاد بازار برق و نیاز بلندمدت به توسعه ظرفیت، از این امکان برخوردار است که بازار داخلی خود را به پشتوانهای برای شکلگیری و توسعه یک صنعت قدرتمند نیروگاهی تبدیل کند.
انتهای پیام/