پرشدگی ۶۳ درصدی مخازن سدها؛ چرا مدیریت مصرف آب هنوز ضرورت است؟
به گزارش گروه اقتصاد خبرگزاری آنا، در حالی که آمارهای رسمی نشان میدهد وضعیت منابع آبی کشور نسبت به سال گذشته بهبود یافته، بررسی دقیقتر دادهها و پراکنش بارندگیها حکایت از آن دارد که این بهبود، به معنای عبور کامل از تنش آبی نیست. افزایش بارشها، رشد ذخایر سدها و تقویت نسبی منابع آب سطحی، اگرچه بخشی از نگرانیهای سال گذشته را کاهش داده، اما همزمان تداوم کمبود آب در برخی استانها و کلانشهرها، بالا بودن مصرف و ناهماهنگی میان محل بارش و محل تقاضا، همچنان صنعت آب کشور را در وضعیت حساس نگه داشته است؛ وضعیتی که در آن، به گفته متولیان بخش آب، تنها راه جلوگیری از تشدید فشار بر شبکه و رسیدن به نقطه جیرهبندی، مدیریت مصرف و اصلاح الگوی استفاده از آب است.
تا دوم مردادماه، میانگین بارندگی کشور به حدود ۲۳۱ میلیمتر رسیده؛ رقمی که در مدت مشابه سال گذشته ۱۳۲ میلیمتر بود. به این ترتیب، میزان بارندگی امسال نسبت به سال گذشته حدود ۹۹ میلیمتر افزایش یافته که معادل رشدی نزدیک به ۷۵ درصد است. این آمار در نگاه نخست میتواند نشانهای روشن از بهبود شرایط آبی کشور تلقی شود، بهویژه آنکه سال گذشته در زمره کمبارشترین سالهای کشور قرار داشت. با این حال، ارزیابی کارشناسی از وضعیت منابع آب نشان میدهد که صرف رشد میانگین بارش، تصویر کاملی از واقعیت موجود ارائه نمیکند؛ چرا که مسئله اصلی، تنها مقدار بارندگی نیست، بلکه محل وقوع بارشها، زمان بارش، قابلیت بهرهبرداری از روانآبها و نسبت این منابع با کانونهای پرمصرف نیز اهمیت تعیینکننده دارد.
بهبود بارش متوسط کشوری، الزاماً به معنای بهبود یکسان در همه نقاط نیست
همواره مسئولان بخش آب تأکید دارند که افزایش بارندگیها در سطح کشور بهصورت یکنواخت توزیع نشده است. استانهای شمالی، شمالغربی و غربی کشور در سال آبی جاری وضعیت مناسبتری را تجربه کردهاند، اما در مقابل، بخشهایی از جنوب، مرکز، شرق و جنوبشرق کشور همچنان با شرایط نامطلوب بارشی روبهرو هستند. این ناهمگنی در پراکنش بارش، مهمترین دلیل آن است که چرا با وجود بهبود شاخصهای کلان، همچنان در برخی استانها و بهویژه در تعدادی از کلانشهرها، تنش آبی پابرجاست. تهران، مشهد و اراک از جمله شهرهایی هستند که همچنان با محدودیت منابع آبی مواجهاند و همین مسئله نشان میدهد بهبود متوسط کشوری، الزاماً به معنای بهبود یکسان در همه نقاط نیست.
روانآبهای ناشی از بارندگی، بخشی از نیاز منابع آب سطحی کشور را تأمین کرده و وارد مخازن سدها شده است. بر اساس آمار موجود، اکنون حدود ۶۳ درصد حجم مخازن سدهای کشور پُر است و حجم آب موجود در این مخازن به حدود ۳۲ میلیارد مترمکعب میرسد. این رقم نسبت به سال گذشته وضعیت بهتری را نشان میدهد و از تقویت نسبی ذخایر راهبردی آب کشور حکایت دارد. با این همه، حتی در حوزه سدها نیز وضعیت بهطور کامل یکدست نیست. در برخی استانها، از جمله در سد دوستی و سد طرق در خراسان رضوی و سد ساوه در استان مرکزی، میزان ذخیره آب نسبت به متوسط ۱۰ ساله همچنان پایینتر است و این مخازن هنوز به شرایط مطلوب نرسیدهاند. به بیان دیگر، هرچند تصویر کلی منابع آب نسبت به سال قبل امیدوارکنندهتر شده، اما در نقاطی که فشار جمعیتی و مصرف بالا با کاهش ذخایر همزمان شده، خطر تنش آبی همچنان جدی است.
ناترازی آب فقط به معنای کمبارشی مطلق نیست
همین واقعیت، مفهوم «ناترازی آب» را بیش از پیش برجسته میکند. ناترازی آب فقط به معنای کمبارشی مطلق نیست، بلکه زمانی شکل میگیرد که میان منابع در دسترس و سطح مصرف، تناسب لازم وجود نداشته باشد. ممکن است در سطح ملی، بارش و ذخایر سدها بهبود یافته باشد، اما اگر این افزایش در مناطقی رخ دهد که سهم کمتری از مصرف را دارند و در مقابل، کلانشهرهای پرمصرف همچنان با کمبود بارش و محدودیت منابع روبهرو باشند، ناترازی همچنان پابرجا خواهد بود. از این منظر، مسئله آب در ایران نه فقط یک چالش اقلیمی، بلکه یک مسئله مدیریتی، فضایی و مصرفی است؛ مسئلهای که حل آن صرفاً با افزایش بارش ممکن نمیشود.
در چنین شرایطی، موضع وزارت نیرو درباره مدیریت شبکه توزیع و جلوگیری از ورود به مرحله جیرهبندی، اهمیت ویژهای پیدا میکند. خط قرمز وزارت نیرو، جیرهبندی آب اعلام شده و طبق تأکید مسئولان، به هیچ عنوان نوبتبندی برنامهریزیشده آب در دستور کار قرار ندارد. این موضع، از یک سو بیانگر حساسیت اجتماعی و خدماتی موضوع آب شرب است و از سوی دیگر نشان میدهد که سیاستگذار تلاش دارد با استفاده از ابزارهای مدیریتی، شبکه را در وضعیت پایدار نگه دارد. با این حال، مسئولان همزمان تصریح کردهاند که در برخی شهرها و در دورههای اوج گرما که مصرف افزایش پیدا میکند، برای جلوگیری از افت شدید ذخایر و حفظ پایداری شبکه، کاهش فشار آب در دستور کار قرار میگیرد تا مخازن از وضعیت بحرانی دور بمانند و دستکم طبقات نخست ساختمانها با مشکل تأمین آب مواجه نشوند. این رویکرد بهخوبی نشان میدهد که هرچند جیرهبندی رسمی منتفی است، اما شبکه آب در برخی نقاط در مرز تنش قرار دارد و عبور از این دوره بدون همراهی مصرفکنندگان ممکن نخواهد بود.
واقعیت آن است که در فصل گرم، الگوی مصرف آب در بسیاری از شهرها بهطور محسوسی تغییر میکند. افزایش مصرف خانگی، شستوشوی بیشتر، آبیاری فضای سبز و رشد تقاضا در ساعات اوج، فشار قابل توجهی بر تأسیسات تأمین و توزیع وارد میکند. از همین رو، مسئولان صنعت آب تأکید میکنند که در کنار مدیریت تأمین، مسئله «فرهنگ درست مصرف کردن آب» و «مصرف بهینه» باید در اولویت قرار گیرد. این تأکید صرفاً یک توصیه عمومی نیست، بلکه یک ضرورت فنی و عملیاتی است. وقتی تأمین آب در برخی کلانشهرها با محدودیت روبهرو است، حتی کاهش چنددرصدی مصرف نیز میتواند به پایداری شبکه، افزایش تابآوری مخازن و جلوگیری از اعمال محدودیتهای ناخواسته کمک کند.
مدیریت، نقش تعیینکننده در عبور از دورههای تنش آبی
تجربه تهران در این زمینه، یکی از مهمترین نمونههای قابل اتکا به شمار میرود. سال گذشته در این کلانشهر حدود ۱۲۰ میلیون مترمکعب صرفهجویی ثبت شد که بخشی از آن حاصل همکاری مردم در کاهش مصرف بود. این عدد، از منظر مدیریتی یک پیام روشن دارد؛ مدیریت تقاضا، اگر با اطلاعرسانی، همراهی عمومی و اقدامات اجرایی همزمان شود، میتواند نقش تعیینکنندهای در عبور از دورههای تنش آبی داشته باشد. به بیان دیگر، تأمین آب فقط در گرو ساخت سد، انتقال آب یا توسعه زیرساخت نیست؛ بلکه بخشی از پایداری شبکه، مستقیماً به رفتار مصرفکننده و کاهش مصارف غیرضروری وابسته است.
در این میان، استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف نیز بهعنوان یکی از راهکارهای فوری و کمهزینه مورد تأکید قرار گرفته است. برآوردهای اعلامشده نشان میدهد استفاده از این تجهیزات میتواند حداقل ۳۰ درصد صرفهجویی در مصرف آب ایجاد کند. این میزان صرفهجویی، بهویژه در مقیاس شهری و در ساختمانهای پرتراکم، ظرفیت قابل توجهی برای کاهش فشار بر شبکه دارد. به همین دلیل نیز تبلیغات لازم در این زمینه انجام شده و به شرکتهای آب و فاضلاب ابلاغ شده است تا در صورت درخواست مردم برای نصب این تجهیزات، مشوقهایی در نظر گرفته شود. اهمیت این ابزارها در آن است که بدون نیاز به سرمایهگذاریهای سنگین زیرساختی، میتوانند در کوتاهمدت اثر مستقیم بر کاهش مصرف بگذارند و بخشی از شکاف میان عرضه و تقاضا را پوشش دهند.
با این همه، آنچه از مجموع دادهها برمیآید این است که کشور در حوزه آب نه در نقطه بحران مطلق قرار دارد و نه در وضعیت آسودگی کامل. امسال نسبت به سال گذشته، بارشها بیشتر شده، ذخایر سدها بهبود یافته و بخشی از فشار بر منابع آب سطحی کاهش پیدا کرده است، اما این بهبود نسبی به دلیل توزیع نامتوازن بارشها، کاهش ذخایر در برخی سدهای مهم و تداوم مصرف بالا در مراکز جمعیتی، هنوز به معنای رفع خطر تنش نیست. از همین رو، راهبرد اصلی برای ماههای پیش رو، ترکیبی از مدیریت تأمین و مدیریت مصرف خواهد بود؛ راهبردی که در آن، دستگاههای مسئول باید با حفظ پایداری شبکه، کنترل فشار، هدایت مصرف و ترویج تجهیزات کاهنده، مانع از نزدیک شدن شهرها به شرایط بحرانی شوند.
امنیت آبی کشور
افزایش بارندگی، فرصت ایجاد کرده، اما این فرصت تنها در صورتی به امنیت آبی تبدیل میشود که با مصرف مسئولانه همراه باشد. امروز مسئله اصلی فقط این نیست که چقدر آب در سدها ذخیره شده یا میانگین بارش چقدر افزایش یافته؛ مسئله این است که آیا میتوان این منابع را با الگوی مصرف موجود بهصورت پایدار مدیریت کرد یا نه. پاسخ متولیان بخش آب به این پرسش روشن است؛ جلوگیری از جیرهبندی، بدون مشارکت مردم در صرفهجویی و مصرف بهینه، ممکن نخواهد بود. به همین دلیل، در کنار همه شاخصهای فنی و آماری، فرهنگ مصرف درست آب اکنون به یکی از اصلیترین مؤلفههای امنیت آبی کشور تبدیل شده است.
انتهای پیام/