نشست علمی «اربعین حسینی در منظومه فکری رهبر شهید، امام خامنهای» برگزار شد
به گزارش خبرگزاری آنا، نشست علمی «اربعین حسینی در منظومه فکری رهبر شهید، امام خامنهای» به میزبانی خبرگزاری آنا و به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد.
در این نشست، دکتر محسن الویری، پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام و استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع)؛ سعید طاووسی مسرور تاریخپژوه و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبائی؛ و دکتر مجتبی سلطانی احمدی، تاریخپژوه و دانشیار دانشگاه پیامنور، به ارائه دیدگاهها و تحلیلهای خود پرداختند.
بررسی تاریخچه زیارت، ابعاد رسانهای و بینالمللی پیادهروی اربعین و نقش آن در ایجاد پیوند عمیق میان ملتهای ایران و عراق، از اهداف اصلی این برنامه علمی است.
حضرت زینب(س) نخستین مجری جهاد تبیین در تاریخ کربلا است
در ابتدای نشست، مجتبی سلطانی احمدی، تاریخپژوه و دانشیار دانشگاه پیامنور، با اشاره به جایگاه اربعین حسینی در اندیشه رهبر شهید انقلاب اسلامی اظهار داشت: در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، اربعین حسینی صرفاً یک سنت مذهبی نیست، بلکه رسانهای پرقدرت برای عاشورا و آغازگر «مغناطیس حسینی» است؛ مغناطیسی که در طول تاریخ، زیربنای قیامهای عدالتخواهانه و هویتساز بوده است.
وی افزود: این حماسه که با مجاهدت همراه با تبیین حضرت زینب (س) و امام سجاد (ع) آغاز شد، امروز به نمادی از قدرت اسلام و جبهه مقاومت در برابر طوفان تبلیغات دشمن تبدیل شده است.
این استاد تاریخپژوه در ادامه با اشاره به موضوع «اربعین حسینی در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی» گفت: در آغاز این جلسه، ابتدا به معرفی مختصر یک کتاب و سپس به معرفی نسبتاً مبسوط کتاب دیگری از آثار مرتبط با رهبر شهید انقلاب خواهیم پرداخت.
سلطانی احمدی با اشاره به کتاب «آفتاب در مصاف» ادامه داد: پیش از این، این کتاب را به تفصیل معرفی کردهایم. «آفتاب در مصاف» در واقع مجموعهای جامع درباره علل و ابعاد حادثه عاشورا و دایرةالمعارفی از آن چیزی است که رهبر شهید انقلاب اسلامی درباره وجود مقدس حضرت اباعبدالله الحسین (ع) و تحلیل قیام عاشورا در فاصله سالهای ۱۳۵۷ تا ۱۳۹۰ بیان کردهاند. این اثر بر اساس ترتیب زمانی تدوین و ارائه شده است.
وی با اشاره به نخستین مطلب مندرج در این کتاب افزود: نخستین مطلب «آفتاب در مصاف» مربوط به هشتم آبانماه سال ۱۳۵۷ است که در آن، رهبر شهید انقلاب فرمودند انقلاب اسلامی فرصتی برای عاشورایی شدن در اختیار ما قرار داده است. ایشان در محرم همان سال نیز در سخنانی بیان کردند که انقلاب اسلامی تداوم عاشوراست و مقاومت و مبارزه مردم در انقلاب اسلامی، لبیکی به ندای روز عاشورای امام حسین (ع) است.
این تاریخپژوه با اشاره به یکی دیگر از بیانات رهبر شهید انقلاب در آذرماه سال ۱۳۵۸ خاطرنشان کرد: ایشان در آن مقطع فرمودند «انقلاب اسلامی به محرمهای ما معنا بخشید»؛ جملهای که به نظر من از عمق و اهمیت بسیاری برخوردار است.
سلطانی احمدی تصریح کرد: این بیانات نشاندهنده نسبت میان محرم و عاشورا با انقلاب اسلامی و همچنین بیانگر پیوند این مفاهیم با سبک حکمرانی رهبر شهید انقلاب در دوران زعامت حدود ۳۷ ساله ایشان است. خط سیر بیانات رهبر شهید انقلاب در حوزه عاشورا و اربعین، از سالهای پیش از انقلاب تا زمان شهادت، نشاندهنده ذهنی منسجم و برنامهریزیشده نسبت به مقوله قیام امام حسین (ع) است.
وی در ادامه با اشاره به کتاب دیگری که موضوع اصلی سخنان خود را به آن اختصاص خواهد داد، گفت:، اما کتاب اصلی ایشان در باب این مسئله کتاب «جاذبه حسینی» است.
سلطانی احمدی در ادامه با معرفی کتاب «جاذبه حسینی» گفت: این کتاب، گزیده بیانات حضرت آیتالله العظمی شهید خامنهای درباره حضرت زینب (س) و اربعین حسینی است که در سه فصل با عنوانهای «زینب کبری»، «اربعین» و «شرح فرازهایی از زیارت اربعین» و به شیوهای تاریخی و معارفی تدوین شده است. در واقع، عصاره و جوهره اندیشه و نگاه رهبر شهید انقلاب به مقوله اربعین حسینی در این کتاب بیان شده است.
وی افزود: محتوای این اثر از کتاب شاخص «آفتاب در مصاف» استخراج شده و در ویرایش جدید، بیانات رهبر شهید انقلاب تا پایان سال ۱۴۰۰ نیز به آن افزوده شده است. از این رو، «جاذبه حسینی» میتواند به عنوان منبعی مستقل از کتاب «آفتاب در مصاف» برای بررسی اربعین حسینی در منظومه فکری رهبر شهید مورد استفاده قرار گیرد.
این تاریخپژوه با اشاره به نگاه رهبر شهید انقلاب به پیوند عاشورا، نقش حضرت زینب (س)، رسالت امام سجاد (ع) و اربعین اظهار داشت: در کتاب «جاذبه حسینی» و در اندیشه رهبر شهید، عاشورا، نقش حضرت زینب (س)، رسالت امام سجاد (ع) و اربعین، اجزای یک حرکت تاریخی واحد هستند. از این منظر، اربعین مرحلهای تعیینکننده در تثبیت پیام کربلا و احیای آن در حافظه تاریخی امت اسلامی است.
سلطانی احمدی ادامه داد: در نگاه رهبر شهید انقلاب، عاشورا با شهادت پایان نمییابد، بلکه با جهاد تبیین اهلبیت (ع) و با شعار تاریخی اربعین در تاریخ ادامه پیدا میکند. بر همین اساس، ساختار کلان کتاب «جاذبه حسینی» نیز در سه فصل تنظیم شده است؛ فصل نخست درباره حضرت زینب کبری (س)، فصل دوم درباره اربعین و فصل سوم درباره شرح زیارت اربعین است.
وی با بیان اینکه این ساختار نشاندهنده تلاش رهبر شهید برای بازنمایی مسیر تاریخی انتقال پیام عاشورا از سه زاویه مکمل است، تصریح کرد: در این سهگانه، شخصیت حامل پیام، مناسک حافظ پیام و متن زیارتی تبیینکننده پیام است. این سهگانه از نظر محتوایی کاملاً منسجم است و به مخاطب اجازه میدهد سیر عاشورا تا اربعین را نه به صورت مجموعهای از رخدادهای پراکنده، بلکه به عنوان یک فرایند پیوسته مشاهده کند.
این استاد تاریخپژوه در ادامه به فصل نخست کتاب «جاذبه حسینی» و تحلیل رهبر شهید انقلاب از شخصیت حضرت زینب (س) اشاره کرد و گفت: نگاه رهبر شهید در این فصل بر این ایده استوار است که حضرت زینب (س) فقط شاهد مصیبت کربلا نیست، بلکه کنشگری آگاه، شجاع و مسئول است که بخش مهمی از سرنوشت تاریخی عاشورا را رقم میزند.
وی افزود: در این فصل بر آگاهی حضرت زینب (س) از معنای شهادت امام حسین (ع) تأکید شده است و آنجا که حضرت بر پیکر برادر میفرماید «بارالها، این قربانی را از ما قبول کن»، این سخن نشانهای از فهم عمیق حضرت زینب (س) نسبت به جایگاه قربانی عاشورا دانسته میشود.
سلطانی احمدی با اشاره به جایگاه حضرت زینب (س) در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اظهار داشت: رهبر شهید، حضرت زینب (س) را به عنوان الگویی تاریخی برای زنان و مردان مؤمن معرفی میکند. در واقع، زینب (س) در عاشورا از نگاه رهبر شهید، ترکیبی از عاطفه، معرفت، شجاعت و عقلانیت است.
وی خاطرنشان کرد: از نگاه رهبر شهید انقلاب، حضرت زینب (س) نه تنها حافظ یاد عاشورا، بلکه نخستین مجری جهاد تبیین در تاریخ کربلا معرفی میشود.
اربعین؛ امتداد تاریخی عاشورا و ستون فقرات «جاذبه حسینی»
سلطانی احمدی با اشاره به فصل دوم کتاب «جاذبه حسینی» اظهار داشت: این فصل را میتوان ستون فقرات این اثر به شمار آورد؛ چراکه در آن، اربعین از یک آیین زیارتی فراتر رفته و به عنوان پدیدهای اجتماعی، رسانهای، سیاسی و حتی تمدنی تحلیل شده است.
وی با اشاره به جمله کلیدی رهبر شهید انقلاب درباره اربعین حسینی افزود: ایشان میفرمایند «با اربعین حسینی، یاد شهادت حسین (ع) زنده شد و این بسیار مهم است.» بر این اساس، اربعین در اندیشه رهبر شهید، نقش اصلی خود را در زنده نگه داشتن یاد کربلا و جلوگیری از فراموشی حقیقت عاشورا نشان میدهد.
این تاریخپژوه ادامه داد: یکی از مهمترین مدعاهای رهبر شهید انقلاب این است که اربعین، ادامه طبیعی عاشوراست. عاشورا با شهادت و فداکاری امام حسین (ع) و یاران ایشان به اوج میرسد، اما اربعین با تداوم پیام و تبیین این حماسه، آن را به حافظه جمعی امت اسلامی منتقل میکند. بنابراین، از نظر رهبر شهید، اربعین نه یک رویداد منفصل، بلکه امتداد تاریخی عاشوراست.
«جاذبه مغناطیسی حسینی»؛ پیوندی فراتر از مرزهای ملی
سلطانی احمدی با اشاره به یکی دیگر از نکات برجسته این فصل از کتاب «جاذبه حسینی» گفت: در این بخش، رهبر شهید انقلاب به اصطلاح «جاذبه مغناطیسی حسینی» توجه ویژهای دارد. این تعبیر از اربعین تلاش میکند نشان دهد که نیروی محرک اصلی راهپیمایی اربعین، یک پیوند قلبی و اعتقادی است که از مرزهای قومیت، زبان و ملیت عبور میکند.
وی افزود: رهبر شهید انقلاب در تبیین پدیده اربعین، بهطور گسترده بر کارکرد رسانهای آن نیز تمرکز دارد. حرکت عظیم زائران در این چارچوب، نوعی رسانه پرقدرت عاشورا تلقی میشود که پیام امام حسین (ع) را به مخاطبان جدید و نسلهای آینده منتقل میکند. از این جهت، اربعین فقط یک مراسم دینی نیست، بلکه ابزاری برای انتقال معنا، حفظ حافظه تاریخی و تقویت هویت جمعی است.
اربعین؛ رسانه وحدت امت اسلامی
این استاد تاریخپژوه با اشاره به تأکید رهبر شهید انقلاب بر پیوند اربعین با وحدت امت اسلامی اظهار داشت: متن کتاب بارها بر این نکته تأکید میکند که راهپیمایی اربعین میتواند ملتها، قومیتها و مذاهب مختلف را گرد هم آورد و فراتر از مرزهای ملی، همبستگی دینی و انسانی ایجاد کند.
سلطانی احمدی تصریح کرد: حرکتهایی که بعضاً از سوی برخی جریانها در کربلای حسینی، چه در ایام اربعین و چه در دیگر ایام سال، برای ایجاد محدودیت در برابر برخی زائران از دیگر فرق شیعی و مذاهب اسلامی صورت میگیرد، در تقابل و تضاد جدی با اندیشه رهبر شهید انقلاب اسلامی قرار دارد و مورد تأیید ایشان نیست.
ظرفیت اربعین برای تحقق تمدن اسلامی
وی با اشاره به اهمیت موضوع تمدنسازی در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب خاطرنشان کرد: در این فصل رهبر شهید بر ضرورت بهرهبرداری آگاهانه از ظرفیت اربعین برای ایجاد تمدن اسلامی تأکید میکند.
زیارت اربعین؛ متن تفسیر قیام امام حسین (ع)
سلطانی احمدی در ادامه به فصل پایانی کتاب «جاذبه حسینی» اشاره کرد و گفت: فصل پایانی به زیارت اربعین اختصاص دارد که به نظر من، انتخابی بسیار هوشمندانه است. در این کتاب، پس از مباحث مربوط به حضرت زینب (س) و تحلیل پدیده اربعین، زیارت اربعین در فصلی مستقل مورد بررسی، تشریح و تفسیر قرار گرفته است.
وی افزود: رهبر شهید انقلاب، زیارت اربعین را متن تفسیر قیام امام حسین (ع) میدانند و شرح این زیارت از سوی ایشان با هدف تبیین فلسفه قیام عاشورا صورت گرفته است. رهبر شهید با اشاره به فرازهای زیارت اربعین، قیام امام حسین (ع) را حرکتی برای نجات بشر از جهل و زبونی معرفی میکنند و بر این نکته تأکید دارند که عاشورا برای مبارزه با جهل، تحریف، ظلم و ذلت شکل گرفت.
این تاریخپژوه در پایان این بخش از سخنان خود اظهار داشت: در ادامه مباحث، وارد موضوعات اصلی این جلسه خواهیم شد.
اربعین را باید بهمثابه یک پدیده اجتماعی و دینی شناخت
در ادامه نشست، محسن الویری، پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام و استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع)، سخنان خود را با گرامیداشت یاد و خاطره شهیدان سال ۱۴۰۴، بهویژه شهدای کشور، نخبگان و مدیران شهید و رهبر شهید انقلاب اسلامی آغاز کرد و ایام اربعین حسینی را نیز تسلیت و تعزیت گفت.
وی با اشاره به مباحث مطرحشده از سوی مجتبی سلطانی احمدی اظهار داشت: برخلاف آنچه دکتر سلطانی احمدی بیان کردند، در این بخش تلاش میکنم متن بیانات مستقیم و بیواسطه رهبر شهید انقلاب را در معرض نقد و بررسی شما عزیزان و دیگر شنوندگان و بینندگان قرار دهم.
پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام ادامه داد: در این بحث، سه محور را مدنظر دارم. نکته نخست، تأملی درباره چیستی اربعین و اینکه با چه پدیدهای و با چه ویژگیهایی مواجه هستیم، خواهد بود و بهصورت طبیعی در این بخش، دیدگاههای رهبر شهید انقلاب را نیز مورد توجه قرار خواهم داد.
وی افزود: محور دوم، مفهوم «ظرفیت تمدنی اربعین» و بیان مصادیقی از این ظرفیت تمدنی است که امیدوارم در این نشست مورد بررسی قرار گیرد. در محور سوم نیز تلاش میکنم به برخی از پیامهای اربعین بپردازم؛ پیامهایی که میتوانند فراتر از حصارهایی که به واسطه سلطه رسانهای و فضای رسانهای موجود ایجاد شدهاند، منتقل شوند.
الویری با اشاره به ضرورت مدیریت زمان در ارائه مباحث خود خاطرنشان کرد: طبعاً گذشت زمان به من اطلاع خواهد داد که به پایان وقت نزدیک شدهام و امیدوارم با یادآوری دوستان، بتوانم عرایضم را مدیریت و در زمان مقرر جمعبندی کنم.
مناسک اجتماعی؛ راهی برای بازتولید پیام عاشورا
استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) در تشریح نخستین محور سخنان خود گفت: اگر بخواهیم درباره چیستی اربعین سخن بگوییم، باید ابتدا مشخص کنیم با چه پدیدهای مواجه هستیم. بدون تردید، اگر بخواهیم اربعین را در چارچوب مناسک اجتماعی و دینی بررسی کنیم، با یک پدیده اجتماعی مواجه هستیم؛ چراکه بخش قابل توجهی از پیروان مکتب اهلبیت (ع) به این مناسک پایبند هستند.
وی ادامه داد: مناسک فردی و اجتماعی، یکی از کارکردهای اصلیشان بازتولید سلسلهای از پیامهاست؛ بهویژه پیام بنیادینی که یک مناسک برای کسانی دارد که در زمان وقوع یا صدور نخستین پیام حضور نداشتهاند. مناسک اجتماعی این امکان را فراهم میکنند که پیروان یک مکتب، پیام و تجربهای را که متعلق به گذشته است، در زمان حال دوباره تجربه کنند.
الویری با اشاره به پیوند عاطفی پیروان اهلبیت (ع) با واقعه عاشورا اظهار داشت: پیروان مکتب اهلبیت (ع) همواره با خود میگویندای کاش ما نیز در کنار امام حسین (ع) بودیم و در آن حماسه بیمانند تاریخ، در آن تراژیکترین و در عین حال خونبارترین، حماسیترین، غرورآفرینترین و معنویترین رویداد تاریخ حضور داشتیم. این آرزو طبیعی است، اما گذشت زمان امکان حضور در آن واقعه را از ما گرفته است.
اربعین؛ بازسازی حضور در حماسه عاشورا
پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام با اشاره به کارکرد مناسک مرتبط با عاشورا و اربعین افزود: مناسکی که درباره عاشورا شکل گرفته است، از مراسم عزاداری دهه نخست محرم و روز عاشورا گرفته تا مراسم اربعین، فضایی را فراهم میکند تا پیام اصلی عاشورا دوباره بازتولید شود.
وی ادامه داد: در این مناسک، افراد از طریق بر سر و سینه زدن، همدلی و همراهی خود را با آن حماسه نشان میدهند و در اربعین نیز با حضور در این راهپیمایی عظیم و کمنظیر، نوعی مشارکت و همراهی با آن واقعه تاریخی را به نمایش میگذارند.
الویری با اشاره به نقش بازماندگان واقعه کربلا در انتقال پیام عاشورا اظهار داشت: در واقع، آنچه بازماندگان شهدای کربلا در زنده نگه داشتن و بازتولید پیام عاشورا انجام دادند، در طول تاریخ به شکلهای مختلف ادامه پیدا کرده است. اگر این ویژگی را به عنوان بخشی از چیستی اربعین بپذیریم، میتوان گفت اربعین نیز در امتداد همین مسیر، نقش مهمی در بازتولید و انتقال پیام عاشورا ایفا میکند.
دو ویژگی متمایزکننده اربعین
استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) با تأکید بر اینکه در این بحث در مقام شمارش همه ویژگیهای اربعین نیست، تصریح کرد: با این حال، دو ویژگی عمده در اربعین با این خصوصیتی که عرض کردم وجود دارد که به آن قابلیت خاصی بخشیده و آن را از بسیاری از مناسک دیگر بهطور کامل متمایز میکند؛ ویژگیهایی که شایسته توجه و استمرار هستند.
وی افزود: یکی از این ویژگیها، آمیختگی عشق و عاطفه در این مراسم است که در سخنان رهبر شهید انقلاب نیز مورد توجه قرار گرفته و ویژگی دیگر، معنادار بودن پیام این مناسک برای امروز ماست.
الویری ادامه داد: پیامی که عاشورا و اربعین در اختیار ما قرار میدهند، صرفاً پیامی نیست که فقط ما را به گذشته پیوند بزند؛ بلکه این پیام باید برای امروز ما نیز معنا داشته باشد و بتواند نسبت ما را با آن حماسه تاریخی و ارزشهای نهفته در آن روشن کند.
در حال تکمیل....
انتهای پیام/