قلم، حافظه تاریخ است؛ گفتوگو با امید سپهریراد درباره مسئولیت نویسندگان در عصر هوش مصنوعی
به گزارش خبرگزاری آنا، چند روز پیش و در حاشیه نشست تخصصی «چالشهای حفاظت و توسعه در حوزه تمدنی خراسان بزرگ و ایرانشناسی»، از کتاب «هویت مکتوب دارالحکومه بجنورد در زمان حکمرانی سردار مفخم و سردار معزز» رونمایی شد؛ اثری پژوهشی که با بازخوانی اسناد تاریخی عصر قاجار، بخشی از هویت مکتوب خراسان شمالی را روایت میکند. این کتاب با مشارکت جمعی از پژوهشگران، از جمله امید سپهریراد در بازخوانی اسناد، منتشر شده است.
به همین بهانه و همزمان با فرارسیدن روز قلم، پای صحبت این تاریخپژوه نشستیم تا از نقش قلم، اسناد تاریخی و مسئولیت نویسندگان در ثبت حقیقت بگوید و همزمان با روز قلم، گفتوگویی با امید سپهریراد، پژوهشگر تاریخ و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد انجام دادهایم تا از منظر یک تاریخپژوه به نقش قلم در ثبت وقایع، اهمیت مستندسازی، جایگاه رسانهها و تأثیر فناوریهای نوین بر نویسندگی بپردازیم.
آنا: روز قلم در جهان امروز چه مفهومی دارد و چرا با وجود گسترش رسانههای نوین، قلم همچنان مهمترین ابزار ثبت و ماندگاری تاریخ محسوب میشود؟
سپهریراد: ابتدا روز قلم را به همه اصحاب رسانه، نویسندگان، پژوهشگران و تمامی اهل اندیشه تبریک عرض میکنم. روز قلم فرصتی ارزشمند برای یادآوری جایگاه بلند اندیشه، آگاهی و مسئولیت اجتماعی نویسندگان، محققان و فعالان رسانه است. هرچند رسانههای دیجیتال سرعت انتقال اطلاعات را افزایش دادهاند، اما آنچه یک رویداد را در حافظه بشر ماندگار میکند، ثبت دقیق، مسئولانه و مستند آن است. فناوری ابزار انتشار است، اما این قلم است که با تحلیل، مستندسازی و حقیقتجویی، رویدادها را به تاریخ تبدیل میکند.
آنا: اگر تاریخ را حافظه جمعی ملتها بدانیم، نقش قلم در شکلگیری این حافظه چیست؟
سپهریراد: حافظه تاریخی بدون ثبت و مستندسازی دوام نخواهد داشت. قلم تجربهها، موفقیتها، شکستها و هویت یک ملت را برای نسلهای آینده حفظ میکند. اگر رویدادها بهدرستی ثبت نشوند، حافظه تاریخی دچار تحریف یا فراموشی خواهد شد؛ از همین رو قلم پلی میان گذشته، حال و آینده است.
آنا: از نگاه یک پژوهشگر تاریخ، وقایعنگاری دقیق چه تفاوتی با روایتسازی یا شایعهپردازی دارد؟
سپهریراد: وقایعنگاری بر پایه اسناد معتبر، منابع دست اول و روش علمی استوار است، اما روایتسازی و شایعهپردازی معمولاً بر گمانهزنی یا احساسات تکیه دارند. امروز که اخبار با سرعتی بیسابقه منتشر میشوند، تشخیص حقیقت از شایعه بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته و تاریخنگاری علمی باید بر راستیآزمایی و نقد منابع استوار باشد.
آنا: قلم مسئولانه در عصر سرعت انتشار اخبار چه ویژگیهایی باید داشته باشد؟
سپهریراد: قلم و حقیقت از یکدیگر جدا نیستند. خبرنگار یا نویسنده مسئول پیش از انتشار هر مطلب باید صحت اطلاعات را بررسی، به منابع معتبر استناد و میان خبر، تحلیل و تفسیر تفکیک قائل شود. چنین رویکردی اعتماد عمومی و اعتبار رسانه را افزایش خواهد داد.
آنا: شما نویسنده آثار پژوهشی متعددی هستید. مهمترین ویژگی یک نویسنده موفق در حوزه تاریخ چیست؟
سپهریراد: لطف دارید. خود را بیش از آنکه نویسنده بدانم، پژوهشگری علاقهمند میدانم. امانتداری علمی، تحلیل و روایت جذاب مکمل یکدیگر هستند، اما اگر قرار باشد یکی را انتخاب کنم، بدون تردید امانتداری علمی را برمیگزینم؛ زیرا بدون آن، تحلیل اعتبار خود را از دست میدهد و روایت جذاب نیز ممکن است به تحریف تاریخ بینجامد.
آنا: برخی معتقدند رسانهها مورخان زمانه ما هستند. آیا با این تعبیر موافقید؟
سپهریراد: تا حد زیادی بله. بسیاری از منابعی که مورخان آینده به آنها مراجعه خواهند کرد، گزارشهای رسانهای امروز است؛ بنابراین مسئولیت خبرنگاران تنها اطلاعرسانی نیست، بلکه ثبت دقیق، مستند و اخلاقمدار رویدادهایی است که فردا بخشی از تاریخ خواهند شد.
آنا: اگر وقایع امروز بهدرستی ثبت نشوند، تاریخ فردا با چه آسیبهایی مواجه خواهد شد؟
سپهریراد: مهمترین آسیب، شکلگیری روایتهای نادرست و برداشتهای اشتباه نسلهای آینده است. نبود منابع معتبر، پژوهشگران را در بازسازی گذشته با دشواری روبهرو میکند و زمینه تحریف تاریخ را افزایش میدهد.
آنا: دانشگاهها چگونه میتوانند فرهنگ پژوهش و نویسندگی علمی را تقویت کنند؟
سپهریراد: تقویت آموزش روش تحقیق، نقد منابع، نویسندگی علمی و مستندسازی، برگزاری کارگاههای آموزشی، حمایت از انتشار آثار پژوهشی و ایجاد ارتباط مؤثر میان دانشگاه و رسانه میتواند روز قلم را از یک مناسبت نمادین به جریانی علمی و اثرگذار تبدیل کند.
آنا: هوش مصنوعی تا چه اندازه میتواند جای قلم اندیشمند را بگیرد؟
سپهریراد: هوش مصنوعی ابزار ارزشمندی برای گردآوری اطلاعات، دستهبندی منابع و تحلیل دادههاست، اما هرگز جایگزین تفکر انتقادی، اخلاق پژوهش، خلاقیت و قضاوت تاریخی نخواهد شد. فناوری تنها یک ابزار است و مسئولیت اندیشیدن همچنان بر عهده انسان خواهد بود.
آنا: چرا سند را مهمترین پشتوانه اعتبار قلم میدانید؟
سپهریراد: اسناد تاریخی معتبرترین ابزار اثبات یا رد یک ادعا هستند. هرچه پژوهش بر منابع اصیل و اسناد دست اول استوار باشد، اعتبار علمی آن نیز بیشتر خواهد بود. قلم بدون پشتوانه سند، بیشتر به یک روایت شخصی شباهت دارد تا یک پژوهش تاریخی.
آنا: اگر بخواهید تنها یک توصیه به خبرنگاران، نویسندگان و پژوهشگران جوان داشته باشید، آن توصیه چیست؟
سپهریراد: حقیقت را بر سرعت، شهرت و منفعت ترجیح دهند. قلمی ماندگار میشود که با صداقت، دقت، مطالعه مستمر و احترام به اسناد و منابع همراه باشد. اعتماد مخاطب، بزرگترین سرمایه هر نویسنده و پژوهشگر است.
آنا: و در پایان، روز قلم را چگونه میتوان فرصتی برای پاسداشت حقیقت، هویت ملی و مسئولیت اجتماعی دانست؟
سپهریراد: روز قلم صرفاً یک مناسبت فرهنگی نیست؛ بلکه یادآور مسئولیت سنگین نویسندگان، پژوهشگران و خبرنگاران در حفظ حقیقت و انتقال درست آن به نسلهای آینده است. هر نوشتهای که با صداقت، دانش و تعهد شکل بگیرد، حافظه تاریخی ملتها را تقویت و هویت ملی را پاسداری میکند. جامعهای که برای قلم، حقیقت و پژوهش ارزش قائل باشد، آیندهای غنیتر و سرمایهای ماندگارتر خواهد داشت.
انتهای پیام/