رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران: نبود میدان عمل برای نخبه، در تعارض با نگاه رهبر شهید است

به گزارش خبرگزاری آنا، تمرکز بر «جوان‌گرایی» و حمایت از نخبگان، همواره از دغدغه‌های اصلی رهبر انقلاب بوده که در بیانیه گام دوم انقلاب به عنوان نقشه راه پیشرفت کشور ترسیم شده است. در گفت‌وگوی پیشِ رو، با محمدهادی زاهدی، رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران و عضو هیات علمی دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی، ابعاد مختلف این راهبرد و نقش نخبگان در تحقق آن را بررسی کرده‌ایم.

چرا رهبر شهید انقلاب بر اعتماد به جوانان در حوزه علم تأکید داشتند؟

در اندیشه امام شهید انقلاب حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای (قدس الله نفسه الزکیه)، اعتماد به جوانان صرفاً یک توصیه اخلاقی یا عاطفی نیست، بلکه یک راهبرد حکمرانی علمی است. می‌توان این نگاه را در پنج سطح تحلیل کرد. نخستین مورد به عنوان جوان، موتور جهش علمی شناخته شده است؛ ایشان بار‌ها تأکید داشتند که عمده پیشرفت‌های علمی جمهوری اسلامی توسط نسل جوان محقق شده است و انقلاب اسلامی به جوانان «شخصیت، هویت و جرأت» داد تا استعداد‌های خود را شکوفا کنند. در این نگاه، جوان صرفاً نیروی اجرایی نیست؛ بلکه تولیدکننده علم و فناوری است.

دومین گزینه ‌را می‌توان به نوآوری بیش از آنکه محصول تجربه باشد، محصول جسارت است اختصاص داد. در منظومه فکری ایشان، جوانان ویژگی‌هایی دارند که آنان را برای فناوری‌های نوظهور مناسب‌تر می‌کند. از جمله جسارت علمی، ریسک‌پذیری، انگیزه‌ی تحول، عدم اسارت در ساختار‌های سنتی؛ به همین دلیل، بسیاری از فناوری‌های راهبردی از نگاه ایشان باید به نسل جوان سپرده شود.

اعتماد به خود، مولد اعتماد به نفس ملی است، این سومین مورد در اندیشه رهبر شهید بوده و یکی از واژه‌های تکرارشونده در بیانات ایشان، «ما می‌توانیم» است. از این منظر، هرگاه کشور به جوانان اعتماد کند، این اعتماد فقط یک فرد را تقویت نمی‌کند، بلکه سرمایه اجتماعی و اعتمادبه‌نفس ملی را نیز افزایش می‌دهد.

چهارمین شاخصه فکری رهبر شهید به مورد جوان، سرمایه راهبردی کشور است، باز می‌گردد. ایشان نخبگان جوان را صرفاً منابع انسانی نمی‌دانند؛ بلکه از آنان با تعابیری مانند «ثروت کشور»، «امانت الهی» و «هدیه الهی» یاد کرده‌اند؛ بنابراین اعتماد به آنان، حفاظت از سرمایه راهبردی کشور تلقی می‌شود.

پنجمین مورد به باور رهبر شهید اعتماد، مقدمه تمدن‌سازی است. در این منظومه، هدف نهایی صرفاً افزایش تولید مقاله یا فناوری نیست؛ بلکه شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی است و این هدف بدون نقش‌آفرینی نسل جوان ممکن نیست.

مهم‌ترین وظیفه نظام در قبال نخبگان از منظر رهبر شهید انقلاب چیست؟

اگر بخواهیم همه بیانات را در یک جمله خلاصه کنیم به این جمله کلیدی می‌رسیم: مهم‌ترین وظیفه نظام، تبدیل استعداد به اثرگذاری ملی است. این وظیفه چند مؤلفه دارد: شناسایی و پرورش استعدادها، نظام نباید منتظر بماند تا نخبه خود را اثبات کند؛ بلکه باید سازوکار کشف و پرورش استعداد را فراهم سازد‌. تکریم و حفظ کرامت نخبگان، ایشان بار‌ها تأکید داشتند که تکریم صاحبان علم، بهترین مشوق برای گسترش علم است. ایجاد میدان اثرگذاری، حمایت مالی به‌تنهایی کافی نیست؛ نخبه باید فرصت حل مسائل واقعی کشور را داشته باشد. رفع موانع دیوان‌سالار اداری، از منظر ایشان، ساختار‌های اداری نباید مانع شکوفایی نخبگان شوند. حفظ سرمایه انسانی، ایشان تشویق نخبگان به ترک کشور را به‌شدت نقد کرده و آن را مغایر با منافع ملی دانسته‌اند.

چه عواملی باعث می‌شود نخبه احساس اثرگذاری کند؟

در تحلیل منظومه فکری رهبر شهید و حکیم انقلاب، احساس اثرگذاری زمانی شکل می‌گیرد که پنج مؤلفه هم‌زمان از قبیل اعتماد مسئولان؛ واگذاری مسئولیت به قشر نخبه و جوان، مشارکت در حل مسائل واقعی کشور؛ نه صرفاً مشغول کردم نخبگان به فعالیت‌های نمادین، حمایت مستمر؛ شامل حمایت‌های معنوی، نهادی و مادی، احترام اجتماعی؛ احساس اینکه جامعه علم را ارزش می‌داندو به عالم احترام می‌گذارد، اثربخشی تلاش علمی؛ تبدیل ایده به محصول، سیاست یا خدمت و شکل گیری زنجیره ارزش وجود داشته باشد. از این منظر، نخبه زمانی احساس اثرگذاری می‌کند که میان «دانش»، «تصمیم‌سازی» و «تحول در جامعه» پیوند برقرار شود.

اگر نخبه میدان عمل نداشته باشد، این وضعیت با نگاه ایشان چه تعارضی دارد؟

این وضعیت با چند اصل اساسی در اندیشه ایشان در تعارض است؛ نخست تعارض با اصل استفاده از سرمایه‌های ملی؛ چراکه سرمایه انسانی ارزشمندترین سرمایه هر کشور است. سپس، تعارض با عدالت اجتماعی؛ زیرا استعداد‌ها فرصت شکوفایی پیدا نمی‌کنند. گزینه بعدی، تعارض با پیشرفت؛ علمِ بدون نفع، موتور تحول کشور نخواهد بود. در نهایت، تعارض با خودباوری؛ وقتی به نخبه مسئولیت داده نشود، پیام ضمنی آن بی‌اعتمادی به ظرفیت‌های داخلی است. در نتیجه، از منظر این منظومه، نبود میدان عمل تنها یک مشکل مدیریتی نیست؛ بلکه مانعی برای تحقق پیشرفت علمی و ملّی محسوب می‌شود.

دانشگاه مطلوب در اندیشه شهید آیت‌الله خامنه‌ای چه ویژگی‌هایی دارد؟

دانشگاه مطلوب را می‌توان در قالب یک الگوی هشت بُعدی مسئله‌محوری: دانشگاه باید برای مسائل واقعی کشور راه‌حل تولید کند، نه صرفاً مقاله. مرجعیت علمی: هدف، حضور در مرز‌های دانش و تولید علم است، نه صرفاً انتقال آن. نوآوری: ایده باید به فناوری تبدیل شود و شرکت‌های دانش‌بنیان حلقه‌ی توسعه و تجاری سازی محصول و خدمت هستند. اثرگذاری در حکمرانی: دانشگاه باید در سیاست‌گذاری، تصمیم‌سازی و آینده‌نگاری جامعه و کشور نقش فعال داشته باشد. اتصال به صنعت: پژوهش باید به حل نیاز‌های اقتصادی و صنعتی کشور منجر شود و پیوند دانشگاه و صنعت یک اصل مهم است. پرورش‌دهنده انسان: در این نگاه، دانشگاه صرفاً محل آموزش نیست؛ بلکه محل تربیت نیروی مسئولیت‌پذیر، اخلاق‌مدار و متعهد و عاشق به میهن است. امیدآفرین: دانشگاه باید کانون تقویت اعتماد به نفس ملی و فرهنگ «ما می‌توانیم» باشد و دانشگاه تمدن‌ساز: غایت نهایی دانشگاه، مشارکت در پیشرفت همه‌جانبه و ایفای نقش در شکل‌دهی به تمدن آینده است، توصیف کرد.

چه شاخصی می‌تواند نشان دهد که کشور در مسیر مورد نظر ایشان برای پیشرفت علمی حرکت می‌کند؟

اگر بخواهیم شاخص‌های مورد نظر ایشان را به یک نظام ارزیابی تبدیل کنیم، مجموعه‌ای از شاخص‌های راهبردی را می‌توان شامل مرجعیت علمی، سهم ایران در تولید علم بر لبه‌های دانش، استناد‌های باکیفیت و ثبت اختراع. حل مسئله یعنی سهم پژوهش‌هایی که به حل مسائل ملی منجر شده‌اند. فناوری به معنای تعداد فناوری‌های راهبردی توسعه‌یافته در داخل کشور. اقتصاد دانش‌بنیان یعنی سهم شرکت‌های دانش‌بنیان و فناوری‌های پیشرفته در تولید ناخالص داخلی، سرمایه انسانی شامل نرخ ماندگاری و اثرگذاری نخبگان در داخل کشور، دانشگاه کارآفرین و جامعه محور یعنی میزان همکاری دانشگاه، صنعت و دولت در پروژه‌های ملی و ایفای نقش اجتماعی، نوآوری به معنای تعداد پروژه ها، پایان نامه‌ها و رساله‌های تبدیل شده به محصول، خدمت یا استاندارد قابل بهره برداری، اقتدار علمی یعنی نقش‌آفرینی در تدوین استانداردها، میزان مشارکت در پروژه‌های علمی و فناوری بین‌المللی و استفاده از ظرفیت‌های بین المللی، استقلال و عدم وابستگی در تولید محصولات و خدمات راهبردی، دستیابی به فناوری‌های راهبردی به ویژه در حوزه‌های دفاعی و فرهنگ علمی به معنای تقویت خودباوری و انگیزه علمی در میان نسل جوان و امید به آینده نام برد. 

 در منظومه فکری امام شهید، پیشرفت علمی زمانی محقق خواهد شد که دانش به مولفه اصلی اقتدار ملی تبدیل شود؛ قدرتی که در قالب فناوری، اقتصاد دانش‌بنیان، حل مسائل کشور، ارتقای کیفیت زندگی مردم، مرجعیت علمی و تقویت استقلال و خودباوری ملی خود را به منصه‌ی ظهور برساند که نتیجه آن آرامش کشور و متضمن یک صلح دائم در کشور و حتی منطقه با محوریت جمهوری اسلامی ایران باشد.