تشییع رهبر شهید؛ از سنت تاریخی وفاداری تا نمایش قدرت اجتماعی و تمدنی

به گزارش خبرگزاری آنا، در آستانه بدرقه آقای شهید ایران، نشست علمی آیین تشییع بزرگان در تاریخ تشیع و انقلاب اسلامی؛ ابعاد، کارکرد‌ها و پیامد‌ها به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی با حضور دکتر موسی فقیه حقانی، رئیس پژوهشکده تاریخ معاصر، محمد رضا کائینی، تاریخ‌پژوه و نویسنده، دکتر سعید طاووسی مسرور، تاریخ‌پژوه و استادیار دانشگاه علامه طباطبایی و دکتر مجتبی سلطانی احمدی، تاریخ‌پژوه و دانشیار دانشگاه پیام نور در خبرگزاری آنا برگزار شد.

سلطان احمدی: تشییع باشکوه رهبر شهید؛ مولد قدرت برای ایران و اسلام

در این نشست، مجتبی سلطانی احمدی به تبیین کارکرد‌های اجتماعی و سیاسی آیین تشییع در جامعه ایران پرداخت و تشریح کرد که چگونه یک مراسم وداع، می‌تواند به رخدادی ماندگار و اثرگذار در حافظه جمعی تبدیل شود.

سلطانی احمدی در ابتدای سخنان خود با اشاره به جایگاه تشییع در فرهنگ شیعی گفت: در تاریخ تشیع، جمعیت شرکت‌کننده در آیین تشییع فقها همواره چشمگیر و خیره‌کننده بوده است. تشییع بزرگان، از مناسک بزرگ و نمادین ماست؛ از تشییع میرزای شیرازی، آیت‌الله حائری یزدی، آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی و آیت‌الله بروجردی تا تشییع تاریخی امام خمینی (ره) در مقام ولی‌فقیه و حکمران جامعه اسلامی.

وی افزود: امروز ما از تشییع پیکر نخستین «ولی‌فقیه شهید» در تاریخ غیبت سخن می‌گوییم؛ شخصیتی که در تمام عمر، مظهر عینی جمله تاریخی «مِثلی لا یُبایعُ مِثلُ یزید» بود و در فرهنگ شیعی، از مصادیق برجسته «هم‌رزمان حسین (ع)» و در فرهنگ عیاری و فتوتِ ما ایرانیان، از سرآمدان «قهرمانان شاهنامه» است. بی‌تردید با گذر از «حجاب معاصرت»، بزرگی او در نزد ایرانیان بیش از پیش جلوه‌گر خواهد شد. رهبر شهید در حافظه جمعی ایرانیان و دوستداران جبهه مقاومت، نماد عزت، ظلم‌ستیزی، استقلال‌طلبی و اسلام‌محوری است. یقین دارم ملت ایران و محور مقاومت، باشکوه‌ترین تشییع تاریخ بشریت را رقم خواهند زد و این حضور عظیم، تولیدکننده قدرت برای ایران و اسلام خواهد بود.

«یا لثاراتِ الخامنه‌ای» در امتداد شعار «یا لثاراتِ الحسین» است

این استاد دانشگاه با بیان اینکه شعار «انا مِنَ المُجرمینَ مُنتَقِمون» نصب‌العین ماست و در تحقق وعده‌های الهی تردیدی نداریم، تصریح کرد: در دهه محرم امسال، پرچم خون‌خواهی رهبر شهید انقلاب در نقاط مختلف کشور با عنوان «یا لثارات الحسین و ابناء الحسین» برافراشته شد. این مطالبه، از همان روز نخست اعلام شهادت ایشان، مطالبه جدی مردم بوده است.

سلطانی احمدی ادامه داد: خون‌خواهی سیدالشهدا (ع) همواره الهام‌بخش نهضت‌های شیعی و جنبش‌های ظلم‌ستیز بوده است. پیوند معنایی عمیقی که میان شعار «یا لثاراتِ الخامنه‌ای» با شعار کلیدی «یا لثاراتِ الحسین» در نوحه‌ها، متن‌نوشته‌ها و تولیدات فرهنگی شکل گرفته، نشان می‌دهد که مردم، جوشش خون رهبر شهید را امتدادِ جوشش خون جد بزرگوارش، اباعبدالله الحسین (ع) می‌دانند.

تشییع باشکوه رهبر شهید؛ عمق‌بخشی به مطالبه خون‌خواهی

وی در بخش دیگری از سخنان خود به ضرورت‌های راهبردی این آیین اشاره کرد و گفت: اینکه خون‌خواهی امام شهید، آزادی قدس و اخراج آمریکا از منطقه غرب آسیاست، کاملاً درست است، اما نباید فراموش کرد که این هدف، مانعی برای پیگیری مجازات عاملان جنایات بزرگ جنگ دوازده‌روزه و جنگ رمضان نیست.

این پژوهشگر تأکید کرد: آیین تشییع، «آیین گذار از فقدان به ماندگاری» است. در این مراسم، جامعه تنها با پیکر یک فرد وداع نمی‌کند، بلکه نسبت خود را با آرمان‌ها، ایمان و هویتش بازتعریف می‌کند. از همین رو، تشییع‌های بزرگ، لحظه‌های تعیین‌کننده در حافظه جمعی هستند که «شهادت» را به «سرمایه راهبردی» تبدیل می‌کنند.

تشییع اسماعیل هنیه؛ تبلور همبستگی با آرمان فلسطین

سلطانی احمدی در پایان با اشاره به نمونه‌های اخیر گفت: ملت ایران با برگزاری باشکوه تشییع شهدای مقاومت، اوج همبستگی خود را با جبهه مقاومت و آرمان فلسطین نشان داده‌اند. تشییع اسماعیل هنیه، شهدای تیپ فاطمیون، تشییع شهدای یمنی در آمل و برگزاری مراسم بزرگداشت سید مقاومت، شهید سیدحسن نصرالله، همگی مصداق‌های بارز این همبستگی عملی و عاطفی است.

وی در پایان افزود: بازتاب این آیین‌ها فراتر از مرزهاست؛ چنان‌که عروس شهید اسماعیل هنیه با بازنشر توئیت «غدی فرانسیس» درباره باشکوه بودن مراسم تشییع وی، بر عمق تأثیرگذاری این آیین صحه گذاشت. در آن توئیت آمده بود: «از آغاز جنبش مقاومت حماس تا امروز، این باشکوه‌ترین و معتبرترین تشییع جنازه یک شهید است. قدرتمندترین رهبر امت اسلام بر او که در پرچم فلسطین پیچیده شده نماز می‌خواند… صد‌ها هزار نفر تابوت او را مشایعت می‌کنند… به خدا هرگز فرمانده‌ای شهید از میان مبارزان فلسطینی به عزت اسماعیل هنیه ندیده‌ام.» این اظهارات، گواهی روشن بر قدرت نفوذ و اثرگذاری آیین‌های تشییع در فرهنگ ایرانی-شیعی است.

موسی فقیه حقانی: تشییع «رهبر شهید»؛ نقطه عطفی در تداوم سنتِ وفاداریِ تاریخی ملت ایران است

در ادامه نشست علمی «آیین تشییع بزرگان در تاریخ تشیع و انقلاب اسلامی؛ ابعاد، کارکرد‌ها و پیامدها»، موسی فقیه حقانی، رئیس پژوهشکده تاریخ معاصر و از صاحب‌نظران حوزه تاریخ معاصر، به واکاوی ریشه‌های تاریخیِ پیوند عمیق ملت ایران با رهبران دینی و انقلابی خود پرداخت.

وی با اشاره به قرار داشتن در آستانه بدرقه آقای شهید ایران، این رخداد را فراتر از یک سوگواری، یک «واقعه تمدنی» در تاریخ ایران و جهان توصیف کرد.

سنت تاریخی؛ مردم ایران چگونه با «خادمان ملت» وداع می‌کنند؟

فقیه حقانی با اشاره به حافظه تاریخی ملت ایران در تکریم شخصیت‌های بزرگ گفت: نگاهی به تاریخ معاصر نشان می‌دهد که ایرانیان همواره نسبت به مصلحان، عالمان و مجاهدانِ راه استقلال، سنگ تمام گذاشته‌اند. از تشییع آیت‌الله طالقانی و شهدای هفتم تیر و دولت، تا وداع با حاج قاسم سلیمانی، شهید رئیسی و حضرت امام (ره)؛ هرکدام نه یک مراسم ترحیم، بلکه یک نقطه عطف تاریخی بوده‌اند.

وی افزود: این سنت تاریخی حکایت از آن دارد که هر زمان شخصیتی با اخلاص در مسیر دین، استقلال و عزت کشور گام نهاده، مردم با حضوری کم‌نظیر، قدردانی خود را به نمایش گذاشته‌اند. نمونه تاریخی آن، مرحوم میرزای شیرازی است که اگرچه در ایران از دنیا نرفت، اما فتوای تاریخی‌اش در برابر استعمار، چنان عزتی به او بخشید که در سراسر ایران، مساجد، بازار‌ها و کاروانسرا‌ها به سوگواری برای او پرداختند. این تشییع، نه صرفاً برای مقام مرجعیت، بلکه تجلیل از «ایستادگی در برابر استعمار» بود.

تشییع؛ آوردگاهِ اعلام موضع سیاسی مردم علیه استبداد

رئیس پژوهشکده تاریخ معاصر با تأکید بر کارکرد سیاسی تشییع در تاریخ ایران، دو نمونه برجسته را یادآور شد: تشییع شیخ عبدالنبی نوری در اوج قدرت رضاخان، با وجود فضای اختناق و شعار‌های ضد استبدادی مردم، نشان داد که مراسم تدفین یک عالم می‌تواند به عرصه‌ای برای اعلامِ مواضع اجتماعی تبدیل شود. همچنین تشییع آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری در دوران سخت کشف حجاب، بیانگر این حقیقت است که پیوند ناگسستنی مردم و مراجع، حتی در خفقان‌آمیزترین شرایط نیز گسستنی نیست.

فقیه حقانی همچنین به جایگاه مرحوم آیت‌الله بروجردی اشاره کرد و گفت: استقبال عظیم از ایشان تنها ناشی از مرجعیت نبود، بلکه به‌پاس نقش بی‌بدیل ایشان در تثبیت حوزه علمیه و پرورش نسلی از مبارزان و عالمان بود که بعد‌ها ستون‌های مبارزه با استبداد را بنا نهادند.

تشییع رهبر شهید؛ تفاوت ماهوی در خلوص و مجاهدت

این تاریخ‌نگار معاصر در تبیین جایگاه منحصر‌به‌فرد رهبر شهید اظهار داشت: تفاوت اصلی این شهید بزرگوار با گذشتگان، در سابقه سی‌وشش سال رهبریِ مدبرانه در میانِ توطئه‌های پیچیده و جنگ‌های ویرانگر است. ایشان درحالی‌که جسمی جانباز و روحی خستگی‌ناپذیر داشت، کشور را از دلِ تهدید‌ها به اقتدار رساند.

وی با اشاره به «مکتبِ تربیت‌یافته» توسط رهبر شهید، تأکید کرد: ایشان نه‌تنها خود مجاهد بود، بلکه با سلاحِ جهادِ تبیین، جامعه‌ای را تربیت کرد که امروز شاهدِ بعثتِ دوباره آن هستیم. این حضورِ حماسی مردم، کارِ خداست که زمینه‌اش توسط این ولیِ الهی فراهم شده است.

«شهادت»؛ عنصری که داغ را ابدی و انتقام را حتمی می‌کند.

فقیه حقانی در بخش پایانی سخنان خود با بیان اینکه «حادثه شهادت رهبر شهید تفاوتی اساسی با نمونه‌های پیشین دارد»، تصریح کرد: شهادت ایشان به‌همراه خانواده، تداعی‌کننده واقعه سیدالشهدا (ع) است. داغِ شهادت، از جنسِ «ماندگاری» است و هرگز سرد نخواهد شد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: ما ضمنِ پاسداشت مجاهدت‌های این شهید که عمر گرانمایه‌اش را صرف اعتلای اسلام و استقلال ایران کرد، همچنان در انتظار منتقم اصلی هستیم. تا آن زمان، این راه با صلابت ادامه خواهد داشت؛ چراکه داغ شهادت، مطالبه‌گری برای انتقام را تا برچیده شدن بساط ظلم و استکبار، در رگ‌های جامعه زنده نگاه می‌دارد. شرکت در این تشییع، نه تنها عرض ارادت، بلکه بیعتی دوباره با آرمان‌های این شهید در گام دوم انقلاب است.

طاووسی مسرور: آیین‌های تشییع، از شیخ مفید تا رهبر شهید، نمایشگرِ قدرت و استقلالِ اجتماعیِ شیعیان است

در ادامه سعید طاووسی مسرور، استادیار دانشگاه علامه طباطبایی، با نگاهی تاریخی-تحلیلی به واکاوی ریشه‌های آیین تشییع در فرهنگ اسلامی پرداخت.

وی تشییع را نه صرفاً یک مراسم ساده اجتماعی، بلکه بخشی از «تاریخ اجتماعی مرگ» و تجلی‌گاهِ هویتِ جمعیِ شیعیان دانست.

تشییع؛ بازتابِ مختصاتِ سیاسیِ زمانه در تاریخِ ائمه (ع)

طاووسی مسرور در تبیین مبانی این پژوهش گفت: در سنت اسلامی، تشییع بخشی از مجموعه رفتار‌های شرعی است که از لحظه‌ی شهادت یا رحلت آغاز می‌شود و تا مراسم بزرگداشت ادامه می‌یابد. در تاریخ ائمه علیهم‌السلام، کیفیتِ برگزاری تشییع پیکر آنان، همواره بازتابی دقیق از شرایط سیاسیِ زمانه بوده است.

وی افزود: از تشییعِ رسول خدا (ص) که با حوادثِ سیاسیِ سقیفه درآمیخت تا دفن شبانه حضرت زهرا (س) که نماد مظلومیت و غربتِ اهل‌بیت است، و نیز تشییعِ باشکوه امام موسی کاظم (ع) که جایگاهِ اجتماعیِ آن حضرت را به نمایش گذاشت، همگی نشان می‌دهد که آیین‌هایِ تدفین، پیوندی ناگسستنی با مسائلِ سیاسیِ دورانِ خود داشته‌اند.

شیخ مفید؛ نقطه عطفی در مدیریتِ مستقلِ آیین‌های سوگواری

این پژوهشگر تاریخ با اشاره به تحولِ مدیریتِ اجتماعی در آیین‌های تشییع توضیح داد: در دوره‌هایی از تاریخ، شیعیان امکان مدیریت مستقل آیین‌های خود را نداشتند و مراسم‌ها اغلب زیر نظارتِ حکومت‌ها برگزار می‌شد. اما تشییعِ شیخ مفید را می‌توان نخستین مراسمِ عظیمِ مستقل دانست که با برنامه‌ریزیِ مستقیمِ جامعه شیعه شکل گرفت. اجتماع عظیم مردم در بغداد و در شرایطی که موقعیت شیعیان رو به تضعیف بود، در واقع یک «عرض‌اندامِ اجتماعی» بود. عظمتِ این مراسم چنان بود که حتی مخالفانِ سرسختِ او نیز در طول تاریخ به آن اذعان داشته‌اند؛ این رویداد، خود یکی از مهم‌ترین نقاط عطف در تاریخِ آیین‌های تشییع محسوب می‌شود.

تشییعِ رهبر شهید؛ نمادِ مقاومت در برابرِ استکبار جهانی

طاووسی مسرور در بخش پایانی با تطبیق این الگو‌ها بر شرایط امروزِ ایران تصریح کرد: تشییعِ رهبر شهید، تنها بدرقه یک عالم یا رهبر سیاسی نیست؛ بلکه به دلیلِ شهادتِ ایشان به دست رژیم صهیونیستی و حامیانِ استکبار، نمادی از «مقاومتِ جهانی» است.

وی خاطرنشان کرد: جایگاهِ رفیعِ ایشان در تلاقیِ مرجعیت، رهبری و شهادت، این رخداد را با وقایعِ بزرگِ تاریخِ تشیع هم‌سنگ کرده است. همان‌طور که در تشییع شهید سلیمانی شاهد بودیم، انتظار می‌رود این مراسم نیز با حضور گسترده و متنوعِ اقشار مختلف مردم، به صحنه‌ای از وحدتِ ملی و نمایشی از قدرتِ جامعه‌یِ مؤمنان در برابرِ نظامِ سلطه بدل شود؛ رخدادی که در تاریخِ معاصر ایران، تجربه‌ای کم‌نظیر و ماندگار خواهد بود.

محمدرضا کائینی: تفاوت ماهوی آیین تشییع با مشارکت‌های سیاسی؛ از «کنشِ فعال» تا «اظهارنظرِ منفعلانه»

در بخش دیگری از نشست علمی «آیین تشییع بزرگان در تاریخ تشیع و انقلاب اسلامی؛ ابعاد، کارکرد‌ها و پیامدها»، محمدرضا کائینی، تاریخ‌پژوه و کارشناس مسائل تاریخی، به واکاویِ تقابلِ «واقعیت‌های اجتماعی» و «روایت‌های رسانه‌ای» در تحلیل تشییع‌های بزرگ پرداخت.

وی با اشاره به رویداد‌های تاریخی معاصر، تفاوت بنیادین میان حضور در تشییع و مشارکت‌های انتخاباتی را تبیین کرد.

تشییع؛ کنشِ فعال و آمادگی برای پرداخت هزینه

کائینی با ردِ مقایسه تشییع با انتخابات یا رفراندوم تصریح کرد: رأی دادن، حداکثر یک اظهارنظرِ حداقلی است؛ اما حضور در یک تشییع، به‌ویژه در شرایطی که با تهدید و خطر همراه است، یک کنشِ فعال و پرهزینه محسوب می‌شود.

وی افزود: تجربه دهه شصت نشان داد که مردم با وجود تهدیدات امنیتی و انفجارها، در تشییع‌ها حضور می‌یافتند. این حضور، فراتر از ابراز یک سلیقه سیاسی، اعلامِ آمادگی برای جان‌فدایی است. جامعه‌ای که میلیون‌ها انسان آماده فداکاری دارد، واجد یک سرمایه اجتماعی عظیم است که نباید از بهره‌برداریِ فرهنگی و تمدنی از آن غفلت کرد.

استاندارد دوگانه روشنفکران؛ از «میتینگ‌سالاری» تا «حاشیه‌رانیِ تشییع»

این تاریخ‌پژوه با نقد رفتار جریان روشنفکری گفت: رفتار این جریان همواره دوگانه بوده است؛ هرگاه تجمعات خودشان پرجمعیت باشد، آن را نشانه مشروعیت اجتماعی می‌دانند، اما در مواجهه با تشییع‌های میلیونیِ جریان انقلاب، آن را ملاک نمی‌دانند و دم از رفراندوم می‌زنند. این استاندارد دوگانه، خود نشانگرِ عدمِ باورِ واقعی آنها به ادعاهایشان است.

وی ادامه داد: اگر تجمعات آنها معیار سنجش است، پس چرا تشییع‌های میلیونی که در آن مردم با پذیرشِ خطر حضور می‌یابند، به عنوانِ معیار سنجشِ پایگاه اجتماعی پذیرفته نمی‌شود؟ این عدم پذیرش، گواهی بر قدرتِ خیره‌کننده و هسته‌ی مرکزی نیرو‌های جان‌فدای انقلاب است که آنها را به واهمه انداخته است.

چشم‌بندی رسانه‌ای»؛ الگوی دیرینه برای انکارِ حقیقت

کائینی در بخش پایانی سخنان خود با هشدار نسبت به روایت‌های رسانه‌ای پس از تشییع رهبر شهید گفت: تجربه تشییع شهید سلیمانی و شهید رئیسی به ما آموخت که از فردای مراسم، یک «چشم‌بندی رسانه‌ای» آغاز می‌شود. رسانه‌های جریانِ مخالف تلاش می‌کنند این رخداد بزرگ را به حاشیه برانند؛ گویی هیچ اتفاق مهمی رخ نداده است.

او با اشاره به ریشه‌های تاریخی این رفتار افزود: این شیوه، سابقه دیرینه‌ای دارد. در دهه اول انقلاب، برخی گروه‌ها پس از مشاهده محبوبیت بی‌بدیل امام خمینی، تصمیم گرفتند درباره ایشان سخنی نگویند، چرا که رویارویی با رهبری کاریزماتیک هزینه سنگینی داشت. همین الگو درباره تشییع‌های بزرگِ دورانِ پس از امام نیز تکرار شد؛ مراسم‌هایی که عملاً از تحلیل‌های رسمی آنان حذف می‌شد. اما حقیقتِ این اجتماعات عظیم، آن‌چنان قدرتمند است که هیچ‌گاه با چشم‌بندی‌های رسانه‌ای یا سکوتِ عامدانه، از حافظه‌ی تاریخی ملت و منطقه پاک نخواهد شد.