چگونه پیش‌بینی‌های الگوریتمی سرنوشت کودکان را از پیش تعیین می‌کنند؟

 گروه فرهنگ خبرگزاری آنا، محمدمهدی سیدناصری،  پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان: یکی از زیباترین ویژگی‌های انسان آن است که آینده او هرگز کاملاً قابل پیش‌بینی نیست. کودکی که امروز آرام و کم‌حرف است، ممکن است فردا رهبر یک جنبش اجتماعی شود. دانش‌آموزی که در یک درس ضعیف عمل می‌کند، شاید سال‌ها بعد دانشمندی برجسته گردد. تاریخ بشر سرشار از انسان‌هایی است که فراتر از پیش‌بینی‌ها رشد کرده‌اند. همین امکان تغییر و تحول، بخشی از کرامت انسانی را شکل می‌دهد.

اما در عصر سامانه‌های هوشمند، این اصل بنیادین با چالشی تازه روبه‌رو شده است. امروزه بسیاری از فناوری‌های نوین بر پایه پیش‌بینی رفتار انسان عمل می‌کنند. این سامانه‌ها تلاش می‌کنند از طریق تحلیل داده‌ها، آینده را حدس بزنند؛ اینکه افراد چه چیزی خواهند پسندید، چه انتخابی خواهند کرد یا چه مسیری را طی خواهند نمود.

هنگامی که این منطق درباره کودکان به کار گرفته می‌شود، مسئله‌ای بسیار حساس پدید می‌آید. کودکان موجوداتی در حال رشد و تغییر هستند. شخصیت آنان هنوز شکل نهایی خود را پیدا نکرده و آینده آنان سرشار از امکان‌های گوناگون است. اما سامانه‌های پیش‌بینی‌گر تمایل دارند کودکان را بر اساس داده‌های موجود طبقه‌بندی کنند. این طبقه‌بندی‌ها ممکن است بر آموزش، فرصت‌های یادگیری، دسترسی به منابع و حتی انتظارات اجتماعی اثر بگذارد.

خطر بزرگ آن است که پیش‌بینی به پیش‌داوری تبدیل شود. اگر سامانه‌ای بر اساس داده‌های محدود دوران کودکی نتیجه بگیرد که یک کودک استعداد کمتری دارد یا احتمال موفقیت او پایین‌تر است، این ارزیابی می‌تواند بر فرصت‌های آینده او اثر بگذارد. در چنین شرایطی، فناوری دیگر فقط آینده را پیش‌بینی نمی‌کند؛ بلکه در ساختن آن مشارکت می‌کند. از منظر حقوق کودک، این مسئله اهمیت بنیادین دارد. کودکان حق دارند آینده‌ای باز داشته باشند؛ آینده‌ای که در آن امکان تغییر، رشد و غافلگیر کردن جهان وجود داشته باشد.

هیچ سامانه‌ای نباید بتواند سرنوشت کودک را پیش از آنکه فرصت زندگی کردن پیدا کند، محدود کند. حق بر آینده باز در حقیقت امتداد منطقی کرامت انسانی است. این حق بر این ایده استوار است که انسان‌ها نباید صرفاً بر اساس داده‌های گذشته تعریف شوند. هر کودک باید فرصت داشته باشد فراتر از پیش‌بینی‌ها حرکت کند و مسیر تازه‌ای برای زندگی خود بسازد. در جهان دیجیتال، حفاظت از این حق به یکی از مهم‌ترین وظایف حقوق کودک تبدیل خواهد شد. زیرا خطر اصلی فقط جمع‌آوری داده‌ها نیست؛ بلکه استفاده از آن داده‌ها برای تعیین مسیر زندگی انسان‌هاست. اگر جامعه نتواند میان پیش‌بینی فناورانه و آزادی انسانی تعادل برقرار کند، ممکن است نسل آینده در جهانی رشد کند که در آن امکان‌های زندگی پیش از آنکه تجربه شوند، محدود شده‌اند.

آینده کودکان نباید محصول مناسبات ماشینی باشد. آینده باید فضایی باز برای امید، تغییر، خلاقیت و انتخاب باقی بماند. دفاع از حق کودکان بر آینده باز، در واقع دفاع از آزادی انسان برای تبدیل شدن به چیزی فراتر از آن چیزی است که دیگران پیش‌بینی کرده‌اند.