دشنام به دشمن تا کجا جایز است؟/ توصیف خوی متجاوز با ناسزاگویی تفاوت دارد

حجت‌الاسلام هادی عجمی در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری آنا  با بیان اینکه ما در جنگ رمضان با یک نبرد ترکیبی و تمدنی در عرصه‌های مختلف مواجه بودیم، اظهار داشت: امروز میدان‌های متعددی برای مبارزه با دشمن فراهم شده است. یکی از میدان‌های مبارزه با دشمن همین حضور در مجامع خیابانی و حضور در تجمعات مردمی است؛ جایی که مردم با شعارها و مواضع خود در برابر دشمن اعلام حضور می‌کنند.

آیا در تجمعات مردمی می‌توان به دشمن ناسزا گفت؟

این استاد حوزه درادامه گفت: در این فضا گاهی پرسش‌هایی اخلاقی مطرح می‌شود؛ از جمله اینکه آیا جایز است در شعارها به دشمنان ناسزا گفته شود یا از تعابیری مانند سگ، گرگ و امثال آن برای توصیف آنان استفاده شود؟ همچنین برخی با استناد به روایاتی مانند روایت مشهور مربوط به اهل بدعت می‌پرسند که آیا همان‌گونه که در آن روایت از «سبّ» و «بهتان» سخن گفته شده، می‌توان درباره دشمنان نظامی نیز چنین رفتاری داشت؟

وی افزود: برای پاسخ به این مسئله باید به این نکته توجه کرد که ما در یک جنگ تمدنی هستیم. در جنگ تمدنی صرفاً پیروزی ظاهری اهمیت ندارد، بلکه نحوه حرکت ما نیز اهمیت دارد. ما می‌خواهیم در مسیر تمدن اسلامی حرکت کنیم و این مسئله حتی در شعار دادن، فعالیت‌های فرهنگی، تقابل‌های سیاسی و نظامی نیز باید رعایت شود. همان‌گونه که امیرالمؤمنین(ع) حاضر نبودند برای پیشبرد امور سیاسی خود دروغی بگویند، در میدان نبرد نیز حاضر نبودند از چارچوب‌های اخلاقی خارج شوند. در ماجرای معروف رویارویی با «عمرو بن عبدود» نیز وقتی شرایطی پیش آمد که ادامه درگیری می‌توانست رنگ و بوی شخصی پیدا کند، حضرت از روی او برخاستند و لحظه‌ای درنگ کردند تا عملشان تنها برای خدا باشد.

در جنگ تمدنی، ناسزاگوییِ خارج از چارچوب اخلاق پذیرفته نیست

حجت‌الاسلام عجمی عنوان کرد: بنابراین در یک جنگ تمدنی، نخستین کسی که باید اصول تمدن خود را رعایت کند، خود ما هستیم. دشمن آمده است تا ارزش‌ها و هویت تمدنی ما را از بین ببرد؛ پس اگر ما در مسیر مقابله با او همان ارزش‌ها را زیر پا بگذاریم، در حقیقت از هدف خود فاصله گرفته‌ایم. به همین دلیل پرسش‌هایی درباره اخلاق جنگ، اخلاق تقابل با دشمن و اخلاق فعالیت فرهنگی علیه دشمن، پرسش‌هایی مهم و اساسی هستند. ما به دنبال تقابلی هستیم که بر پایه تمدن اسلامی شکل گرفته باشد.

وی گفت: باید به روایتی که معمولاً در این زمینه مورد استناد قرار می‌گیرد توجه کرد. روایتی از امام صادق(ع) نقل شده که ایشان از پیامبر اکرم(ص) روایت می‌کنند: هرگاه پس از من اهل بدعت و کسانی را که در دین انحراف ایجاد می‌کنند دیدید، از آنان برائت بجویید، آنان را نکوهش کنید، بدی‌هایشان را بیان کنید و با آنان به گونه‌ای برخورد کنید که نتوانند در جامعه فساد گسترش دهند.

عجمی افزود: در این روایت واژه‌هایی مانند «سبّ» و «باهتوهم» آمده است. درباره معنای «باهتوهم» بحث‌های فراوانی میان علما وجود دارد. برخی تصور کرده‌اند که منظور از آن، نسبت دادن دروغ و بهتان به افراد است، اما گروهی از محققان و عالمان این برداشت را نپذیرفته‌اند. در منابع لغت، ریشه اصلی این واژه به معنای «مبهوت کردن» و درمانده ساختن طرف مقابل است. بر این اساس، معنای روایت چنین خواهد بود که با بیان حقایق، استدلال و آشکار کردن انحرافات آنان، کاری کنید که در برابر حقیقت مبهوت و ناتوان شوند. به همین دلیل بسیاری از علما معتقدند در سیره اهل‌بیت(ع) جایی برای نسبت دادن دروغ و افترا به دشمن وجود ندارد.

وی گفت: اما درباره «سبّ» چه باید گفت؟ اگر در این روایت سخن از سبّ به میان آمده، باید دید سیره خود اهل‌بیت(ع) چگونه بوده است. بررسی رفتار آنان نشان می‌دهد که در مواردی برای بیان زشتی یک فرد یا جریان، ویژگی واقعی او را آشکار می‌کردند. یعنی اگر کسی صفت ناپسندی داشت، همان صفت را به شکلی روشن و گویا بیان می‌کردند تا حقیقت او شناخته شود. برای مثال، گاهی درباره فردی که تمام همّ و غمش خوردن و لذت‌های مادی بود، با تعابیری سخن گفته می‌شد که همین واقعیت را نشان دهد. در واقع، آنچه بیان می‌شد دروغ یا تهمت نبود، بلکه آشکار کردن حقیقت شخصیت او بود.

توصیف خوی دشمن با ناسزاگویی تفاوت دارد

این خطیب دینی عنوان کرد:از این منظر، اگر فرد یا رژیمی واقعاً دارای خوی درندگی، تجاوزگری و خشونت باشد، بیان این واقعیت و استفاده از تعابیری که آن خصلت را نشان دهد، اشکالی ندارد. اگر گفته شود فلان رژیم گرگ‌صفت یا درنده‌خو است و این تعبیر بازتاب‌دهنده واقعیت رفتار او باشد، می‌توان آن را در چارچوب بیان حقیقت دانست. اما استفاده از الفاظ رکیک، توهین‌های جنسی یا تعابیری که با عفت کلام و شأن یک مؤمن سازگار نیست، در فرهنگ اسلامی جایگاهی ندارد.در سیره اهل‌بیت(ع) نیز گاهی تعابیری به کار رفته که در ظاهر تند به نظر می‌رسند، اما در حقیقت بیان‌کننده واقعیت و هشداردهنده نسبت به وضعیت مخاطب بوده‌اند. مقصود از این سخنان تحقیر بی‌دلیل یا ناسزاگویی نبوده، بلکه روشن کردن حقیقت و نشان دادن انحراف یا زشتی رفتار افراد بوده است.

حجت‌الاسلام عجمی اظهار کرد: در چارچوب اخلاق اسلامی، بیان واقعیت‌های موجود درباره دشمن و معرفی خصلت‌های واقعی او جایز است؛ اما عبور از مرز حقیقت، استفاده از دروغ، تهمت، الفاظ رکیک و سخنانی که با عفت و ادب مؤمنانه ناسازگار است، پذیرفته نیست. چنین رفتاری با روح تمدن اسلامی و با هدفی که در یک جنگ تمدنی دنبال می‌کنیم، سازگاری ندارد.

وی گفت: نتیجه آنکه در یک جنگ تمدنی باید بیش از هر چیز مراقب باشیم که خودمان به اصول تمدنی و اخلاقی اسلام پایبند بمانیم. اگر جهاد ما بر پایه حقیقت، اخلاق، ادب و روش‌های صحیح استوار باشد، اثرگذاری بیشتری خواهد داشت و می‌تواند در مسیر پیروزی تمدن اسلامی نقش‌آفرین باشد. از همین رو لازم است در فعالیت‌های فرهنگی، رسانه‌ای و به‌ویژه در جهاد تبیین، همواره به پاکیزگی کلام، صداقت در بیان و رعایت حدود اخلاقی توجه کنیم تا حرکت ما در مسیر ارزش‌های اسلامی باقی بماند.