قیام ۱۵ خرداد در آینه پژوهش و روایت

به گزارش خبرگزاری آنا، همزمان با پنجاهمین سالروز قیام ۱۵ خرداد، مؤسسه خانه کتاب در سال ۱۳۹۲ دو عنوان کتاب با محوریت بررسی ابعاد تاریخی و اجتماعی این واقعه منتشر کرد. «مبدأ نهضت: مجموعه مقالات قیام پانزده خرداد» و «نامه نیمه خرداد» دو اثری هستند که به کوشش و تألیف زنده‌یاد رحیم نیکبخت و مجتبی سلطانی احمدی منتشر شده‌اند و هر یک با رویکردی متفاوت به بازخوانی این رخداد مهم در تاریخ معاصر ایران پرداخته‌اند.

کتاب «مبدأ نهضت: مجموعه مقالات قیام پانزده خرداد» اثری پژوهشی در دو جلد و در مجموع ۱۲۵۲ صفحه است که با مشارکت ۵۲ نویسنده و پژوهشگر حوزه تاریخ معاصر تدوین شده و دربرگیرنده ۵۷ مقاله علمی درباره ابعاد گوناگون قیام ۱۵ خرداد است. عنوان این مجموعه با الهام از تعبیر «مبدأ نهضت» در پیام امام خمینی(ره) درباره این قیام انتخاب شده است.

این مجموعه در شش فصل سامان یافته است. فصل نخست به خود قیام ۱۵ خرداد، زمینه‌ها و بسترهای شکل‌گیری، چگونگی وقوع، ویژگی‌ها و پیامدهای آن می‌پردازد. فصل دوم مواضع و واکنش‌های احزاب و گروه‌های سیاسی نسبت به این قیام را بررسی می‌کند. در فصل سوم نقش و جایگاه برخی شخصیت‌های اثرگذار در این رخداد تحلیل شده و فصل چهارم بازتاب قیام ۱۵ خرداد در شعر، ادبیات و خاطرات را مورد توجه قرار داده است. فصل پنجم به بررسی ابعاد منطقه‌ای قیام و بازتاب آن در شهرها و استان‌های مختلف کشور اختصاص دارد و در فصل پایانی نیز تاریخ‌نگاری و منبع‌شناسی گزیده آثار مربوط به این واقعه بررسی شده است.

این مجموعه همانند خود قیام که در پی سخنرانی عصر عاشورای امام خمینی(ره) در سال ۱۳۴۲ آغاز شد، با متن کامل آن سخنرانی تاریخی آغاز می‌شود. تدوین‌کنندگان اثر کوشیده‌اند ضمن گردآوری پژوهش‌های معتبر، به طرح پرسش‌های تازه و بررسی زوایای کمتر دیده‌شده این قیام بپردازند.

از جمله ویژگی‌های این کتاب توجه به نقش شهرها و شخصیت‌هایی است که در بسیاری از روایت‌های رایج کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. در میان شخصیت‌های مورد بررسی می‌توان به شیخ محمدحسین انزابی، شهید محمد مقدسیان، شهید صادق امانی، شیخ عبدالرحیم ربانی شیرازی، آیت‌الله سیدمحسن حکیم و آیت‌الله سیدمحمدهادی میلانی اشاره کرد. همچنین نقش برخی شهرها و مناطق کشور از جمله ارومیه، تبریز، کازرون، جهرم، همدان، خمین، گیلان و مازندران در تحولات مرتبط با قیام ۱۵ خرداد بررسی شده است.

در میان مقالات این مجموعه، مقاله‌ای با عنوان «بررسی گستره جغرافیایی قیام پانزده خرداد» نوشته فاطمه فرهمند در ۵۵ صفحه به تحلیل ماهیت سراسری این قیام پرداخته و با بررسی اسناد و گزارش‌ها، ابعاد جغرافیایی و دامنه گسترده اعتراضات مردمی را تبیین کرده است.

یکی دیگر از محورهای مورد توجه در این اثر، بازتاب قیام ۱۵ خرداد در شعر و ادبیات است. با آغاز نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی(ره)، گونه‌ای تازه از ادبیات انقلابی شکل گرفت که پیوندی عمیق با سنت ادبیات دینی و آیینی، به‌ویژه مرثیه‌سرایی برای واقعه عاشورا داشت. بسیاری از مرثیه‌سرایان اهل‌بیت(ع) با الهام از فرهنگ عاشورا، اشعاری حماسی و انقلابی در حمایت از نهضت امام خمینی و قیام ۱۵ خرداد سرودند. از جمله مقالات مهم این بخش می‌توان به مقاله «بازتاب قیام ۱۵ خرداد در آثار پیشاهنگان شعر انقلاب» نوشته محمد طاهری خسروشاهی و مقاله «تأثیر نهضت امام خمینی بر ادبیات انقلابی مرثیه آذری» اثر زنده‌یاد رحیم نیکبخت اشاره کرد.

در فصل نخست کتاب نیز مجتبی سلطانی احمدی در مقاله‌ای با عنوان «پانزده خرداد؛ حادثه یا مبدأ نهضت» به بررسی جایگاه این قیام در روند تحولات تاریخ معاصر ایران پرداخته و آن را نقطه عطفی در شکل‌گیری انقلاب اسلامی دانسته است؛ قیامی که به باور او موجب احیای نقش دین، نهادهای دینی و روحانیت شیعه در عرصه اجتماعی و سیاسی ایران شد.

کتاب «مبدأ نهضت» حاصل همکاری طیفی از پژوهشگران در سه نسل مختلف است؛ از پیشکسوتان تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی که برخی از آنان خود سابقه فعالیت‌های مبارزاتی داشته‌اند، تا اعضای هیأت علمی دانشگاه‌ها و نیز پژوهشگران جوانی که امروز از محققان فعال در حوزه مطالعات انقلاب اسلامی به شمار می‌آیند. از جمله نویسندگان این مجموعه می‌توان به جواد منصوری، رسول جعفریان، حمید بصیرت‌منش، علیرضا ملایی توانی، رحیم روح‌بخش، سجاد راعی، مهدی قیصری، مصطفی جوان، مصطفی غنیان، غلامرضا خارکوهی، حسن شمس‌آبادی، قاسم تبریزی، ماهرخ ابراهیم‌پور، وحید کارگر جهرمی و جمعی دیگر از پژوهشگران اشاره کرد.

در کنار این اثر پژوهشی، کتاب «نامه نیمه خرداد» با هدف آشنایی مخاطبان عمومی با ابعاد مختلف قیام ۱۵ خرداد تألیف و منتشر شده است. این کتاب در قطع رقعی و در ۱۶۰ صفحه تدوین شده و ساختار آن در شش فصل تنظیم شده است.

در این اثر ضمن مرور زمینه‌ها و پیامدهای قیام ۱۵ خرداد و همچنین بازخوانی دیدگاه‌های امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب درباره این واقعه، ۱۵ شخصیت اثرگذار در رخدادهای آن سال به‌صورت کوتاه معرفی شده‌اند. همچنین نویسندگان در بخش‌های دیگر کتاب به معرفی ۱۵ سند مهم تاریخی، ۱۵ خاطره شنیدنی از حوادث آن روزها، ۱۵ کتاب شاخص درباره قیام ۱۵ خرداد و نیز ۱۵ پژوهشگر شناخته‌شده در حوزه مطالعات این واقعه پرداخته‌اند.

به این ترتیب، دو کتاب «مبدأ نهضت» و «نامه نیمه خرداد» با دو رویکرد متفاوت ـ یکی پژوهشی و تخصصی و دیگری عمومی و معرفی‌محور ـ کوشیده‌اند تصویری جامع‌تر از یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ معاصر ایران ارائه دهند و زمینه‌ای برای مطالعه و بازخوانی بیشتر قیام ۱۵ خرداد در میان پژوهشگران و علاقه‌مندان فراهم کنند.