تصویر بنیانگذار جمهوری اسلامی در اندیشه سیاسی امام شهید خامنهای(ره)
به گزارش خبرگزاری آنا، محمدرضا عبادیفر کارشناس فرهنگی، در سپهر اندیشه سیاسی امام شهید خامنهای(ره)، جایگاه امام خمینی(ره) از سطح یک شخصیت تاریخی فراتر رفته و به مثابه یک چارچوب معرفتی و استدلال جاری و پویا در نظام حکمرانی مفهومسازی میشود. در این رویکرد، میراث بنیان گذار جمهوری اسلامی دارای ظرفیت بازتولید مفهومی است و در هر مقطع زمانی، متناسب با چالشهای راهبردی و اقتضائات روز، وجهی از این اندیشه برجسته و بازخوانی میگردد. در گفتمان طرحشده امام خامنهای(ره) پیش از شهادت در سال ۱۴۰۴، دال مرکزی این بازخوانی بر مفهوم عقلانیت استوار گردیده است؛ مفهومی که در تقابل با خوانشهای رقیب، بازتعریف شده و به عنوان عامل اصلی استمرار نظام سیاسی معرفی میشود.
تقابل عقلانیت و غلبه احساسات
از منظر جامعهشناسی سیاسی، امام شهید خامنهای(ره) بقای انقلاب را مرهون تدابیر نهادینهساز امام خمینی(ره) میداند که مانع از غلبه هیجانات زودگذر بر عقلانیت ساختاری شد. ایشان با ارجاع به انقلاب کبیر فرانسه به عنوان یک مطالعه موردی، تبیین میکند که چگونه فقدان پشتوانه عقلانی و اتکای صرف به احساسات تودهای، موجب شد تا آن انقلاب علیرغم سرنگونی سلطنت بوربونها، ظرف کمتر از دو دهه به همان ساختار استبدادی بازگردد. در نقطه مقابل، بنیان گذار جمهوری اسلامی این آسیب ساختاری را از طریق دو رکن بنیادین مهار نمود: نخست، نهاد ولایت فقیه به عنوان لنگرگاه و پشتوانه تئوریک و دینی که مانع از انحراف مسیر انقلاب گردید؛ و دوم، استقلال ملی به مفهوم استقلال در فرآیند تصمیمسازی کلان و عدم وابستگی به اراده قدرتهای هژمونیک جهانی.
در این چارچوب، امام شهید خامنهای(ره) قرائت تقلیلگرایانه منتقدان داخلی از عقلانیت را که آن را مترادف با سازش با هژمونی غرب میدانند، از منظر معرفتی رد کرده و عقلانیت اصیل را همان پارادایم مقاومتمحوری میداند که توسط امام خمینی(ره) پایهگذاری شد.
مؤلفههای ساختاری استقلال ملی در مکتب امام خمینی(ره)
در تبیین نظری میراث بنیان گذار جمهوری اسلامی، پنج اصل راهبردی به عنوان ارکان استقلال ملی صورتبندی شده است. اصل «ما میتوانیم» به عنوان گزارهای در تقابل با پارادایم ناتوانی و وابستگی، مقاومت به مفهوم عدم انفعال در برابر ساختار قدرت در نظام بینالملل، ارتقاء قدرت دفاعی به عنوان بستر توجیهگر خودکفایی نظامی و بازدارندگی، تبیین به معنای اولویتبخشی به اقناع خرد جمعی بر تحریک هیجانات، و در نهایت استقامت به مفهوم تداوم کنشگری فعالانه در شرایط فشارهای محیطی، شاکله این هندسه مفهومی را تشکیل میدهند.
در تحلیل سیاستگذاریهای جاری نیز، امام شهید خامنهای(ره)میراث بنیان گذار جمهوری اسلامی را به صورت عملیاتی در مسائل استراتژیک روز به کار میگیرد. در پرونده هستهای، راهبرد ایالات متحده در سال ۱۴۰۴ مبنی بر توقف غنیسازی، به عنوان کنشی در تضاد ماهوی با اصل ما میتوانیم ارزیابی شد.
ایشان با استفاده از تمثیل استخراج نفت خام بدون در اختیار داشتن فناوری پالایشگاه، توقف غنیسازی را معادل وابستگی ساختاری دانست و با یادآوری تجربه تاریخی تولید اورانیوم ۲۰ درصد در پی بدعهدی غرب، این دستاورد را تجلی عینی مکتب امام خمینی(ره) در عرصه فناوری قلمداد نمود.
در سطح منطقهای و مسئله غزه نیز، راهبرد پایداری در برابر رژیم صهیونیستی به عنوان امتداد منطقی دکترین مقاومت بنیان گذار جمهوری اسلامی تبیین میشود. امام شهید خامنهای(ره) ضمن تقبیح اعمال شقی و جنایات صورتگرفته، پروژه عادیسازی روابط دولتهای اسلامی با این رژیم را ننگ ابدی توصیف میکند، چرا که بر اساس تحلیل الهیاتی و استراتژیک ایشان، این رژیم در مسیر فروپاشی محتوم قرار دارد و اتکا به آن، امنیتپایداری تولید نخواهد کرد.
کارکردهای چندگانه تصویرسازی از بنیان گذار جمهوری اسلامی
بررسی سیر تاریخی نشان میدهد که امام شهید خامنهای(ره) در یک بازه زمانی سه دههای، تصویری چندوجهی و تکاملی از امام خمینی(ره) ارائه داده است. این فرآیند از تثبیت جایگاه ایشان به عنوان پایهگذار نظام (۱۳۶۹ تا ۱۳۷۵)، گذار به مرجعیت هویتبخش و خط قرمز نظام (۱۳۷۶ تا ۱۳۸۵)، برجستهسازی کاریزمای انقلابی(۱۳۸۶ تا ۱۳۹۵) و در نهایت تبیین جایگاه ایشان به عنوان معمار عقلانیت مقاومتمحور (۱۳۹۶ تا ۱۴۰۴) تداوم داشته است.
کلام آخر
در یک تحلیل جامع، مفصلبندی صورتگرفته سخنرانیهای نیمه خرداد در سالهای پایانی عمر شریف رهبر شهید انقلاب نشان میدهد در منظومه فکری ایشان، مفهوم عقلانیت تبلورش را در اصل ولایت فقیه مییابد. این روایت از امام خمینی(ره)، روایتی کاملاً پویا و عملگرایانه است که متناسب با تحولات نظام بینالملل و شرایط منطقه بهروزرسانی میشود، در حالی که هسته سخت آن یعنی شجاعت مقابل دشمن، استقلالطلبی، مقاومت و خداباوری به عنوان متغیرهای ثابت و لایتغیر حفظ میگردند. در همین زمینه ایشان در آخرین سخنرانی خود در مراسم 14 خرداد 1404 می فرمایند:
«امروز گاهی ما میبینیم در بعضی از گفتارها میگویند «عقلانیّت»، اسم «عقلانیّت» را میآورند، [امّا] منظورشان از «عقلانیّت» این است که ما برویم در مقابل آمریکا سر خم کنیم؛ میگویند این «عقلانیّت» است! مقصودشان این است که ما تسلیم قدرت زورگو بشویم؛ این را «عقلانیّت» میدانند! اینها «عقلانیّت» نیست. «عقلانیّت»، عقلانیّت امام است؛ همان چیزی است که توانست این ملّت را پیش ببرد، این ملّت را قوی کند، مقتدر کند، در دنیا آبرومند کند، موجّه کند و آیندهی روشنی را در مقابل این ملّت بگذارد. انشاءالله کشور با عقلانیّتی که امام پایهگذاری کردند میتواند به پیشرفت برسد، میتواند به امنیّت پایدار برسد، میتواند به رفاه عمومی برسد و در محیط بینالملل هم میتواند از آنچه هست ارتقاء بیشتری پیدا کند. این مسئلهی مربوط به امام.»
این انسجام نظری و معنایی در کلام رهبر شهید انقلاب و در عین حال انعطافپذیری نظری، بستری را فراهم میآورد که نظام سیاسی بتواند سیاستهای آینده خود را بر پایههای مستحکم و مشروعیتیافته از گذشته بنا نهد و از مسیر پیش رونده انقلاب به فراخور فاصله تاریخی و دگردیسی معنایی یا قرائتهای جدید منحرف نشود.
انتهای پیام/