نگاهی به دانش در کلام و سیره امام محمد باقر (ع)؛ بنیانگذاری نهضت علمی و شاگردپروری

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، امروز سالروز شهادت پنجمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت، حضرت امام محمد باقر (ع) است؛ پیشوایی که به «باقرالعلوم» (شکافنده دانش‌ها) ملقب شد و در طول عمر پربرکت خود، دریچه‌های علم و معرفت را به روی تشنگان حقیقت گشود. آن حضرت با تشکیل بزرگترین حلقه درسی در تاریخ ائمه اطهار (ع) تا آن زمان، زمینه‌ساز شکوفایی علوم اسلامی در عصر خود و پس از آن گشت.

باقرالعلوم؛ تأکید پیامبر بر شکافنده بودن امام

همه نویسندگان شیعه و سنی، علت ملقب شدن آن حضرت را به «باقر» و «باقرالعلوم»، دانش فراوان و توانایی ایشان در شکافتن و آشکار ساختن حقایق علوم دانسته‌اند. این نامگذاری از سوی پیامبر اکرم (ص) به روایت جابر بن عبدالله انصاری صورت گرفته است که در مورد امام باقر (ع) فرمود: «یَبْقَرُ العِلمَ بَقراً»؛ یعنی علم را به تمام و کمال می‌شکافد و گنجینه‌های نهفته دانش را آشکار می‌سازد.

از همین رو، لقب «باقر» از ریشه «بَقر» به معنای شکافتن گرفته شده است، چراکه حضرت به شکافنده و گشاینده علوم توصیف شده و همان گونه که زمین را برای یافتن گنجینه‌هایش میشکافند، آن حضرت نیز دشواری‌های علمی و پیچیدگی‌های معرفتی را میگشود. این لقب پیش از آن حضرت به هیچکس داده نشده و تنها سزاوار شخصیتی بود که بتواند حقایق علوم را از سرچشمه الهی استخراج کند.

ارزش علم و جستجوی دانش از منظر امام باقر (ع)

امام باقر (ع) پیوسته مردم را به علم آموزی و گسترش دانش فرا می‌خواند و در کلام گهربار خویش می‌فرمایند: «تَعَلَّمُوا العِلمَ فَإنَّ تَعَلُّمَهُ حَسَنَةٌ، وَطَلَبَهُ عِبَادَةٌ»؛ دانش بیاموزید که آموختن آن پاداش دارد و جستجوی آن عبادت است. همچنین در جایی دیگر در بیان ارزش و جایگاه والای علم می‌فرمایند: «الْحِکْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ»؛ دانش و حکمت، گمشده ارزشمندی است برای مؤمن که هر کجا و نزد هر کس یافت شود باید آن را دریافت دارد.

در روایتی دیگر، آن حضرت درباره اهمیت مذاکره علمی فرمودند: «خدا رحمت کند بنده‌ای را که علم را زنده دارد.» راوی می‌گوید: عرض کردم زنده داشتن علم چیست؟ فرمود: «مذاکره با اهل علم و پرهیزکاران، احیای علم است.»

معجزات علمی و کرامات الهی امام

برای امام باقر (ع) معجزات و کرامات بسیاری نقل شده که گویای جایگاه والای علمی و الهی ایشان است. در یکی از این کرامات، ابوبصیر از شاگردان برجسته حضرت که از نعمت بینایی محروم بود، خدمت امام رسید و پرسید: آیا شما وارث پیغمبر هستید؟ امام فرمود: «بله. آیا رسول خدا (ص) وارث تمام پیامبران و وارث علوم و دانش‌های آنان بود؟» سپس به شفاعت و کرامت آن حضرت، خداوند روشنایی چشم را به ابوبصیر بازگرداند.

در نقل دیگری، قطب راوندی از ابوبصیر روایت کرده که با حضرت باقر (ع) داخل مسجد شدند. مردم داخل مسجد می‌شدند و بیرون می‌آمدند، ولی کسی امام را نمی‌دید. حضرت فرمود: «بپرس از مردم، آیا مرا می‌بینند؟» ابوبصیر از هر کس پرسید، پاسخ منفی شنید، تا اینکه هارون مکفوف (نابینا) وارد شد و امام را دید و گفت: «چطور ندانم، حال آنکه آن حضرت نوری است درخشنده.»

همچنین از ایشان نقل شده که فرمود: «من می‌شناسم شخصی را که اگر کنار دریا بایستد تمام جنبنده‌های دریا را می‌شناسد» که نشان از گستره عظیم علم لدنی و الهی امام دارد.

علم لدنی و مناظرات علمی

حضرت امام باقر (ع) افزون بر علوم ظاهری، از علم لدنی و الهی نیز برخوردار بود. ایشان در تقسیم علم الهی می‌فرمایند: «خداوند متعال، علم خاصّى دارد و علم عامّى. علم خاص او همان علمى است که فرشتگان مقرّب و پیامبران فرستاده او هم بر آن آگاهى ندارند و علم عام، همان علومى است که به فرشتگان و پیامبران تعلیم داده است.»

شیخ مفید درباره جلسات درس امام می‌نویسد: «بازماندگان صحابه و بزرگان تابعین و روسای فقهای مسلمان از آن حضرت در مسائل دینی روایت کرده اند. امام، اخبار پیشینیان و پیامبران را روایت می کرد و مردم از او سیره و سنت رسول اکرم (ص) را می گرفتند و در مناسک حج بر او اعتماد داشتند.

تربیت شاگردان برجسته؛ بنیانگذاری نهضت علمی

باید اشاره کرد که شیخ طوسی (ره)، تعداد شاگردان برجسته امام باقر (ع) را ۴۶۶ تن برشمرده است. شخصیت‌های بزرگی همچون جابر بن یزید جعفی (ناقل هفتاد هزار حدیث از محضر امام باقر)، ابان بن تغلب، ابوحمزه ثمالی و محمد بن مسلم از جمله شاگردان مکتب علمی آن حضرت به شمار می‌روند. همچنین سلیم بن قیس هلالی و زرارة بن اعین از دیگر راویان و شاگردان برجسته ایشان بودند. آن حضرت در زمینه مسائل فقهی، مرجع عام علما و فقها بود و بسیاری از فقهای بزرگ اهل سنت نیز در نزد ایشان به مانند دانش‌آموزی کسب علم می کردند.

چنانکه «ذهبی» از علمای بزرگ اهل سنت درباره ایشان می نویسد: «امام باقر (ع) از کسانی بود که علم و دانش و عمل را یکجا جمع داشت.»

شهادت و انتقال میراث علمی

سرانجام هفتم ذی‌الحجه سال ۱۱۴ هجری قمری، پنجمین اختر آسمان امامت و ولایت با توطئه هشام بن عبدالملک (و به نقلی ابراهیم بن ولید) مسموم و به شهادت رسید و پیکر مطهر ایشان در قبرستان بقیع در جوار پدر بزرگوارشان امام سجاد (ع) و عموی گرامیشان امام حسن مجتبی (ع) به خاک سپرده شد.

پس از شهادت آن حضرت، کاروان علم و دانش اهل بیت (ع) به دوش فرزند برومندشان حضرت امام جعفر صادق (ع) افتاد که با استفاده از میراث علمی پدر، بزرگترین دانشگاه اسلامی را تأسیس کردند و هزاران شاگرد در رشته‌های گوناگون علوم اسلامی تربیت نمودند.