بازگشت حماسه به ساحت ادبیات/ شکوفایی رباعی و غزل مثنوی در آستانه روایت جنگ رمضان

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، محمدرضا وحیدزاده، مدیرگروه ادبیات پایداری دانشگاه سوره، در مصاحبه تلفنی با برنامه «فرهنگسرای گفت‌و‌گو»، به بررسی عمیق پیوند ناگسستنی میان «جنگ» و «ادبیات» پرداخت و تأکید کرد که در فرهنگ ما و تمام فرهنگ‌های جهان، هرگاه یک ملت درگیر حوادث بزرگ و بنیادینی مانند انقلاب یا جنگ می‌شود، ادبیات و جنگ وارد یک رابطه دوطرفه و پویا می‌شوند.

وی با اشاره به اینکه در آن شرایط اجتماعی خاص، قصه‌ها و روایت‌های غنی برای ادبیات فراهم می‌شود، خاطرنشان کرد: نویسندگان بزرگ بسیاری، از دل همین جنگ‌ها و تحولات اجتماعی، آثار درخشانی خلق کرده‌اند. نمونه‌های فراوانی در ادبیات روسیه، مانند «خانه شماره هفده»، وجود دارد که حاصل جنگ‌ها و اتفاقات مشابه است.

وحیدزاده با بیان اینکه جنگ جنبه‌های انسانی را به شکلی برجسته‌تر آشکار می‌کند، افزود: در لحظات خطیر زمان، فضا چگال‌تر است و آدم‌ها خودشان را عیان‌تر نشان می‌دهند. مهربانی، همدلی و انسجام شکل واضح‌تری به خود می‌گیرند و در مقابل، خشونت و بی‌رحمی نیز نمایان می‌شوند. جنگ ما را برملا می‌کند و افشا می‌سازد. ادبیات در این لحظات می‌تواند آیینه‌ای برای تصویر کشیدن این صفات انسانی باشد؛ گاهی جنبه‌های زیبا و همدلانه جنگ را به تصویر بکشد و گاهی زشتی‌ها را برای هشدار، تهذیب و عبرت‌گیری نشان دهد.

وی با یادآوری دوران هشت‌ساله دفاع مقدس، به گنجینه غنی ادبیات پایداری اشاره کرد و گفت: ما در دوران دفاع مقدس شاهد شکل‌گیری ادبیات غنی در ژانر‌های مختلف بودیم؛ از رمان‌های ادبیات پایداری و تاریخ شفاهی که گنجینه‌ای بی‌پایان است، تا سروده‌های شاعران در قالب‌های مختلف. اما اتفاقات اخیر نیز نشان داد که ظرفیت‌های جدیدی شکل‌گرفته است. ما در هفت ماه اخیر درگیر دو جنگ شدیم و هنوز از این حال‌وهوا بیرون نرفته‌ایم.

این کارشناس ادبیات با بیان اینکه شاعران و نویسندگان نمی‌توانند خود را از رنج‌ها و حماسه‌های مردم جدا بدانند، تصریح کرد: شاعری که زنده است و در میانه مردم زندگی می‌کند، نمی‌تواند خودش را فارغ از غصه‌ها، ترس‌ها و درد‌های مردمش در نظر بگیرد. اینها به‌خاطر روح حساسی که دارند، منفک نیستند و تحت‌تأثیر قرار می‌گیرند و اینها را با قلم اثرگذارشان به ظهور می‌رسانند.

وحیدزاده در پاسخ به سؤالی درباره الگو‌های روایی و فرم‌های جدید در ادبیات‌معاصر و بازتاب دغدغه‌های نویسندگان درباره جنگ تحمیلی سوم، به رابطه تنگاتنگ فرم و محتوا اشاره کرد و گفت: در هنرها، گاهی محتوا فرم را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و گاهی فرم بستری برای جریان‌یافتن محتواست. وقتی فضای پرتنش و چالش‌برانگیزی را روایت می‌کنیم، باید به سراغ فرمی برویم که متناسب با آن محتوا باشد. در سینما یا نقاشی اکسپرسیونیسم در میان دو جنگ جهانی، نشان‌دهنده اضطراب و تنش روحی انسان اروپایی بود.

وی با ذکر مثال‌هایی از ادبیات فارسی افزود: در ادبیات دفاع مقدس، قالب رباعی که سال‌ها ازیادرفته بود، یکباره گل کرد. به‌خاطر حالت ضربه‌زننده و کوتاهی‌اش که می‌تواند سریع معنا را منتقل کند، این قالب فراگیر شد و شاعرانی، چون قیصر امین‌پور و سید حسن حسینی از آن استفاده کردند. همچنین در دوره انقلاب، غزل مثنوی با استادی استاد علی معلم شکل گرفت. چون فضای ما همراه با تراژدی و حماسه بود، این قالب هم معنویت و حال‌وهوای عرفانی را روایت می‌کرد و هم قصه‌گو بود و فضای حماسی را پیش می‌برد. ما در دوره‌های اخیر نیز حتماً شاهد اقتضائات فرم جدید خواهیم بود.

مدیرگروه ادبیات پایداری دانشگاه سوره در بخش دیگری از سخنان خود با رادیو گفت‌و‌گو، با تأکید بر حضور پررنگ شعر در صحنه‌های اجتماعی در ماه‌های اخیر، گفت: در هیچ دوره‌ای، به‌اندازه این هفتاد روز اخیر، شعر در صحنه نبوده است. تعداد سروده‌هایی که به لحاظ کمی چشمگیر است و برخی از آثار جزو بهترین نمونه‌های شعر این دوره هستند. مهم‌تر از همه اینکه شاعران خودشان در صحنه هستند. در طول بیش از دو ماه، هر روز و هر شب شاعران در تجمعات حاضر شده‌اند و زنده، رودررو و نفس به نفس با مخاطب در ارتباط مستقیم هستند.

وحیدزاده با اشاره به تجربه شخصی خود از حضور در این تجمعات، افزود: مخاطب زنده شعر را می‌شنود، گاهی واکنش نشان می‌دهد، تکبیر می‌گوید، گاهی اشک در چشمانش حلقه می‌زند یا لبخند می‌زند و گاهی به خروش و جوش می‌آید. شما در یک میدان با جمعیت گسترده رو‌به‌رو می‌شوید و برایشان شعر می‌خوانید و آنها مخاطب زنده و تپنده‌ای هستند که با شما ارتباط می‌گیرند و رودررو گفت‌و‌گو می‌کنند.

وی در پایان با ابراز امیدواری برای آینده‌ای روشن، خاطرنشان کرد: این اتفاق شگفت‌انگیزی است که از دل این روز‌های تاریخی و حضور حماسی مردم و رستاخیز ملت ایران سر برآورده است. حجاب معاصر و اهمیت این موضوع هنوز کاملاً پیش چشم ما نیست و باید بعداً بیشتر درباره‌اش حرف بزنیم. محققان و پژوهشگران باید این لحظات تاریخی مهم را جدی بگیرند.